Takt zamanı = net çalışma süresi / müşteri talebi. Net süreden yalnız mola ve planlı duruşlar çıkarılır. Örnek: iki vardiya, vardiya başına 430 net dakika ve 22 iş günüyle ayda 1.135.200 saniye; 36.000 adet talepte takt 31,53 saniyedir. 140 saniyelik iş içeriği için en az 5 istasyon gerekir; 28 saniyelik darboğaz ancak kayıpsız çalışırsa yetişir.
Müşteri ayda 36.000 parça istiyor; hat yetişir mi, yetişmezse kaç dakika eksik kalır, kaç istasyon ve kaç kişi gerekir? Bu sorular tek bir sayıya bağlanır: takt zamanı, yani talebi karşılamak için hattan kaç saniyede bir parça çıkması gerektiği. Takt müşterinin hızıdır; çevrim süresi ise makinenin ya da operatörün hızı. Yukarıdaki araç net çalışma süresinden ve talepten takt zamanını hesaplar, darboğaz operasyonu bununla karşılaştırır, gereken istasyon ve operatör sayısını ve eksik kalan kapasiteyi dakika olarak gösterir.
İçindekiler
- Takt zamanı nasıl hesaplanır?
- Takt zamanı ile çevrim süresi arasındaki fark nedir?
- Adım adım örnek: kaynaklı braket hattı
- Kaç istasyon ve operatör gerekir?
- Takt zamanı sahada saatlik hedefe nasıl çevrilir?
- Darboğaz takta yetişmiyorsa ne yapılır?
- Talep aydan aya değişiyorsa takt nasıl kullanılır?
- Hesapta sık yapılan hatalar nelerdir?
- PakERP One'da takt hesabının verisi nerede?
- Sık sorulan sorular
Takt zamanı nasıl hesaplanır?
Takt zamanı, net çalışma süresinin aynı dönemdeki müşteri talebine bölünmesiyle bulunur. Net süreden mola, yemek ve vardiya başı toplantısı gibi üretimin hiç planlanmadığı süreler çıkarılır. Arıza ve kalıp değişimi ise çıkarılmaz; onlar hattın kaybıdır ve verim payıyla ayrıca hesaba katılır.
Takt makinenin değil, talebin özelliğidir. Talep artarsa takt kısalır, vardiya eklenirse uzar. Aynı hat Ocak'ta rahat, Mart'ta sıkışık olabilir; bu yüzden takt her planlama döneminde yeniden hesaplanır. Kavramın geniş anlatımı çevrim süresi ve takt zamanı yazısında.
Takt zamanı ile çevrim süresi arasındaki fark nedir?
İki kavram aynı birimle (saniye / adet) ifade edildiği için sık karıştırılır. Aralarındaki ilişki tek cümledir: hattın gerçek çevrim süresi takt zamanından kısa olmalıdır.
| Kavram | Neyi ölçer? | Kim belirler? |
|---|---|---|
| Takt zamanı | Talebi karşılamak için gereken çıkış hızı | Müşteri talebi ve çalışma süresi |
| Çevrim süresi | Bir operasyonun bir parçayı bitirme süresi | Makine, kalıp, operatör, yöntem |
| Darboğaz çevrimi | Hattın en yavaş operasyonunun süresi; hattın çıkış hızı budur | En yavaş istasyon |
| Toplam iş içeriği | Bir parçanın tüm operasyon sürelerinin toplamı | Rota ve operasyon süreleri |
Darboğazı bulmanın yolu darboğaz makine yazısında.
Adım adım örnek: kaynaklı braket hattı
Rakamlar örnektir. Kesme, büküm, punta kaynak, gazaltı kaynak ve kontrol istasyonlarından oluşan bir hat iki vardiya çalışıyor. Vardiya 480 dakika, 50 dakikası mola ve toplantı. Ayda 22 iş günü var, müşteri ayda 36.000 braket istiyor. En yavaş istasyon gazaltı kaynak, 28 saniye; beş operasyonun toplam süresi 140 saniye. Hattın gerçekçi verimi %85.
- Günlük net süre: (480 − 50) × 2 = 860 dakika; aylık 18.920 dakika, yani 1.135.200 saniye.
- Takt zamanı: 1.135.200 / 36.000 = 31,53 saniye.
- Verim payıyla hedef çevrim: 31,53 × 0,85 = 26,80 saniye.
- Darboğaz 28 saniye: taktın altında ama hedef çevrimin üstünde; hat ancak hiç kayıp vermezse yetişir.
- Verimle aylık kapasite: 1.135.200 / 28 × 0,85 = 34.461 adet; eksik 1.539 adet, yaklaşık 845 dakika ek çalışma.
- İstasyon: 140 / 31,53 = 4,44, yani en az 5 istasyon; verim payıyla 140 / 26,80 = 5,22, yani 6 operatör.
Ay sonunda yaklaşık bir günlük üretim eksik kalıyor. Gazaltı kaynağı 26 saniyenin altına indirmek ya da bu istasyona yarım vardiya eklemek açığı kapatır.
Kaç istasyon ve operatör gerekir?
Toplam iş içeriği takta bölünür ve yukarı yuvarlanır; bu, işin hiç beklemeden dağıtılabildiği en iyi durumdaki istasyon sayısıdır. Gerçekte operasyonlar istenen yerden bölünemediği için bazı istasyonlarda boşluk kalır. Bunu hat dengesi ölçer: toplam iş içeriği, istasyon sayısı ile taktın çarpımına bölünür. Örnekte 140 / (5 × 31,53) = %88,8; geri kalan %11,2 istasyonların beklediği süredir.
Operatör sayısı verim payıyla hesaplanır, çünkü kayıplar hattın kullanabileceği süreyi kısaltır. Hattı dengelerken önce en uzun operasyon bölünür ya da yanındaki istasyona iş aktarılır; tek bir istasyonun takttan uzun kalması bütün hattı yavaşlatır.
Takt zamanı sahada saatlik hedefe nasıl çevrilir?
Operatör için 31,53 saniye soyut bir sayıdır; saatte kaç parça çıkması gerektiği ise hemen anlaşılır. Bir saatteki 3.600 saniye takta bölünür: 3.600 / 31,53 = yaklaşık 114 parça. Vardiyanın 430 net dakikasında hedef 818 parça olur. Bu sayılar hat başındaki panoya saat saat yazılır, her saatin sonunda gerçekleşen adet yanına eklenir. Hedefin altında kalan saat, o saatte ne olduğunu sormak için bir işarettir: kalıp mı değişti, malzeme mi gecikti, yoksa bir istasyon mu yavaşladı?
Saatlik takip vardiya sonunda öğrenilen eksiği gün içinde yakalanabilir hâle getirir. Kayıp sebebi sıcakken yazıldığı için ay sonunda yapılan iyileştirme toplantısı da tahmine değil kayda dayanır.
Darboğaz takta yetişmiyorsa ne yapılır?
- Darboğazın kayıplarını azaltın: Darboğazdaki bir dakikalık duruş bütün hattın bir dakikasıdır; mola sırasında da çalıştırmak ilk adımdır. Kayıpları ölçmek için OEE hesaplama aracını kullanın.
- Hazırlık süresini kısaltın: Sık kalıp değişen istasyonda yöntem SMED'dir.
- Operasyonu bölün ya da paralel makine koyun: 28 saniyelik kaynak iki fikstürde dönüşümlü yapılırsa çevrim yarıya yaklaşır.
- Süreyi uzatın: Vardiya ya da cumartesi eklemek takt zamanını uzatır.
- Talebi yayın: Müşteriyle sevk planını haftalara yaymak dalgalanmayı azaltır.
Talep aydan aya değişiyorsa takt nasıl kullanılır?
Takt her ay ayrı hesaplanır ve ekip, vardiya ve fazla mesai planı ona göre yapılır. Talep kısa süreli sıçramalar gösteriyorsa her sıçramada hattı yeniden kurmak yerine birkaç günlük mamul stoğuyla dalgalanma emilir. Çok çeşitli parça üreten hatta takt parça başına değil, dönemin toplam iş yükü üzerinden düşünülür: her parçanın talebi kendi süresiyle çarpılıp toplanır ve net çalışma süresiyle karşılaştırılır. Örneğin darboğazda A parçası 20.000 adet × 26 saniye, B parçası 16.000 adet × 30 saniye ise toplam yük 1.000.000 saniyedir; 1.135.200 saniyelik net sürenin %88'i dolar ve kayıplar için %12 pay kalır.
Hesapta sık yapılan hatalar nelerdir?
- Arızayı net süreden düşmek: Takt kısalır, sorun talepte sanılır; kayıplar verim payıyla ayrıca ele alınmalı.
- Takt ile kapasiteyi aynı sanmak: Takta yetişen hat kayıplarla birlikte yetişmeyebilir.
- Dönemleri karıştırmak: Aylık talep haftalık çalışma süresine bölünmez.
- Ortalama çevrimi kullanmak: Hattın hızını darboğaz belirler, ortalama değil.
- Taktı bir kez hesaplayıp bırakmak: Talep ve vardiya düzeni değişince değer de değişir.
PakERP One'da takt hesabının verisi nerede?
PakERP One'da takt zamanını hesaplayan ayrı bir ekran yoktur; hesaba giren sayılar ise programdaki kayıtlardan alınır.
- 8107 Ürün Ağacı (Şema): her operasyon kutusunda hazırlık süresi ve birim süre; toplam iş içeriği ve darboğaz buradan bulunur.
- 8160 İş Merkezleri ve 8162 Vardiyalar: günlük çalışma dakikası ve vardiya düzeni.
- 103 Satış Siparişleri ve 8111 Satış Tahminleri: takt hesabının talep tarafı.
- 8114 Kapasite Planlama ve 8115 Üretim Çizelgesi: rotadaki sürelerle iş merkezi yükü ve gün gün doluluk.
- 8121 Üretim Bildirimleri ve 8129 Duruş Kayıtları: başla ve bitir saati, iyi ve fire adet, duruşlar; gerçek çevrim bunlardan çıkar ve rotadaki süreyle karşılaştırılır.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir; planlama ekranlarının tamamı üretim modülü sayfasında.
Konuyla ilgili: Üretim Verimliliği Nasıl Ölçülür? 7 Gösterge, Ücretsiz ERP ile Kapasite Planlama ve Tezgah Yükü.