Ekonomik sipariş miktarı = √(2 × yıllık talep × sipariş başına maliyet / adet başına yıllık elde tutma maliyeti). Örnek: yılda 24.000 adet, sipariş başına 1.500 TL, birim fiyat 85 TL ve %22 elde tutma oranıyla H = 18,70 TL, EOQ = yaklaşık 1.962 adet. Yılda 12,2 sipariş verilir, toplam maliyet 36.693 TL olur; 6.000 adetlik siparişe göre yılda 25.407 TL tasarruf.
Satınalmacı vidayı ayda bir mi alsın, üç ayda bir mi? Seyrek sipariş verirseniz depo dolar ve para rafta bekler; sık verirseniz her siparişin evrakı, nakliyesi ve mal kabulü maliyet çıkarır. Ekonomik sipariş miktarı bu iki maliyetin toplamını en düşük yapan parti büyüklüğüdür. Yukarıdaki araç yıllık talep, sipariş başına maliyet ve elde tutma maliyetinden EOQ'yu, yıllık sipariş sayısını, siparişler arasındaki süreyi ve toplam maliyeti hesaplar. Bugün verdiğiniz sipariş miktarını girerseniz yılda ne kadar fazladan ödediğinizi de gösterir.
İçindekiler
- Ekonomik sipariş miktarı nasıl hesaplanır?
- Sipariş maliyeti ve elde tutma maliyeti nasıl bulunur?
- Adım adım örnek: montaj hattının cıvata alımı
- EOQ'dan biraz sapmak ne kadara mal olur?
- Tedarikçi miktar iskontosu veriyorsa nasıl karar verilir?
- EOQ hangi durumlarda yanıltır?
- Hesapta sık yapılan hatalar nelerdir?
- PakERP One'da sipariş miktarı kuralı nerede tutulur?
- Sık sorulan sorular
Ekonomik sipariş miktarı nasıl hesaplanır?
İki maliyet ters yönde hareket eder. Sipariş miktarı büyüdükçe yılda verilen sipariş sayısı azalır ve sipariş maliyeti düşer; ama depodaki ortalama stok (sipariş miktarının yarısı) büyür ve elde tutma maliyeti artar. İki eğrinin kesiştiği noktada toplam maliyet en düşüktür; bu nokta √(2DS/H) formülüyle bulunur. EOQ'da yıllık sipariş maliyeti ile yıllık elde tutma maliyeti birbirine eşittir; aracın sonucunda iki satırın aynı çıkması hesabın sağlamasıdır.
Formül yıllık talebin yıl boyunca düzenli tüketildiğini, fiyatın miktarla değişmediğini ve siparişin tek seferde geldiğini varsayar. Kavramın geniş anlatımı ekonomik sipariş miktarı yazısında.
Sipariş maliyeti ve elde tutma maliyeti nasıl bulunur?
Formülün zor kısmı sayıları bulmaktır. İki maliyet de muhasebede tek bir hesapta durmaz; birkaç kalemden toplanır.
| Kalem | İçindekiler | Nereden bulunur? |
|---|---|---|
| Sipariş maliyeti (S) | Satınalmacının teklif ve sipariş süresi, nakliye, mal kabul ve giriş kontrolü, fatura ve ödeme işlemi | Satınalma biriminin yıllık gideri / yıllık sipariş sayısı + sipariş başına nakliye |
| Elde tutma oranı | Stoğa bağlanan paranın faizi, depo alanı, sigorta, sayım, fire ve eskime | Kredi faizi ya da mevduat getirisi + depo giderleri / ortalama stok değeri |
| Üretimde hazırlık (S) | Kalıp değişimi, ayar, ilk parça onayı süresi × saat ücreti | Rota hazırlık süresi ve iş merkezi saat ücreti |
Kesin rakam bulmak zorsa makul bir aralık seçip hesabı iki kez yapın; aşağıdaki tablo eğrinin düz olduğunu gösterecek.
Adım adım örnek: montaj hattının cıvata alımı
Rakamlar örnektir. Bir montaj hattı yılda 24.000 adet özel cıvata kullanıyor; birim fiyat 85 TL. Satınalma ve mal kabul işleriyle her sipariş 1.500 TL tutuyor. Firma stok taşımanın yıllık maliyetini birim fiyatın %22'si kabul ediyor. Satınalmacı bugün 6.000 adetlik siparişler veriyor.
- Elde tutma: 85 × 0,22 = 18,70 TL / adet / yıl.
- EOQ: √(2 × 24.000 × 1.500 / 18,70) = √3.850.267 = yaklaşık 1.962 adet.
- Yıllık sipariş sayısı: 24.000 / 1.962 = 12,2; 250 iş gününde yaklaşık 20 günde bir sipariş.
- Yıllık maliyet: 18.347 TL sipariş + 18.347 TL elde tutma = 36.693 TL.
- 6.000 adetlik siparişle: 4 × 1.500 = 6.000 TL sipariş + 3.000 × 18,70 = 56.100 TL elde tutma = 62.100 TL.
- Fark: yılda yaklaşık 25.407 TL fazladan maliyet.
Tedarik süresi 12 gün ise yeniden sipariş noktası 24.000 / 250 × 12 = 1.152 adettir; emniyet stoku bunun üstüne eklenir. Hesabı emniyet stoku hesaplama aracında.
EOQ'dan biraz sapmak ne kadara mal olur?
Toplam maliyet eğrisi EOQ çevresinde düzdür. Sipariş miktarı EOQ'nun %25 üstünde olursa toplam maliyet yalnız %2,5, %25 altında olursa %4,2 artar. EOQ'nun iki katında ya da yarısında artış %25'e çıkar. Bu yüzden hesaplanan sayıyı koli, palet ya da sac paketi katına yuvarlamak pratikte maliyet yaratmaz: 1.962 yerine 2.000 adet sipariş vermek fark ettirmez.
Tedarikçinin asgari sipariş miktarı EOQ'nun üstündeyse asgari miktarla çalışılır; bu durumun nasıl yönetileceği minimum sipariş miktarı yazısında.
Tedarikçi miktar iskontosu veriyorsa nasıl karar verilir?
İskonto varsa karşılaştırma alım bedeli dahil yapılır. Örnekteki tedarikçi 5.000 adet ve üstüne %2 iskonto veriyorsa birim fiyat 83,30 TL, elde tutma 83,30 × 0,22 = 18,326 TL olur. 5.000 adetlik siparişte yıllık 4,8 sipariş × 1.500 = 7.200 TL, elde tutma 2.500 × 18,326 = 45.815 TL, alım bedeli 1.999.200 TL; toplam 2.052.215 TL. EOQ ile çalışmanın toplamı 2.040.000 + 36.693 = 2.076.693 TL. İskontolu büyük parti yılda yaklaşık 24.478 TL daha ucuzdur. Depoda yer ve bütçede nakit varsa iskonto alınır; yoksa EOQ'da kalınır.
EOQ hangi durumlarda yanıltır?
Talep düzenli değilse, örneğin bir müşteri yılda üç büyük sipariş veriyorsa, formülün varsayımı bozulur; bu kalemlerde sipariş miktarı malzeme ihtiyaç planlamasıyla, ihtiyaç kadar ya da dönemsel parti olarak belirlenir. Raf ömrü kısa malzemede EOQ son kullanma tarihini aşan bir miktar verebilir. Üretim partisinde ise S kalıp değişim maliyetidir; kalıp değişim süresi kısaldıkça ekonomik parti küçülür ve stok azalır.
Formül depo alanını ve nakdi sınırsız sayar. Sac paketi ya da granül big-bag gibi hacimli malzemede depo dolmuşsa hesaplanan miktar alınamaz; o zaman sipariş miktarı depo alanına göre kısılır ve sipariş sıklığı artırılır. Benzer şekilde nakit sıkışıkken stoğa bağlanacak para elde tutma oranının içindeki faizden daha pahalıya gelir; oranı yükseltip hesabı yeniden yapmak bu durumu sayıya çevirir. Çok kalemli alımlarda tek tek EOQ yerine aynı tedarikçinin kalemlerini birlikte sipariş etmek nakliye maliyetini paylaştırır.
Hesapta sık yapılan hatalar nelerdir?
- Elde tutmayı yalnız depo kirası sanmak: Paranın faizi çoğu zaman en büyük kalemdir.
- Aylık talebi yıllık H ile kullanmak: D ve H aynı döneme ait olmalı.
- Sipariş maliyetine birim fiyatı katmak: Alım bedeli sipariş maliyeti değildir.
- Sonucu hiç güncellememek: Fiyat, faiz ve tüketim değişince EOQ da değişir; yılda bir yeniden hesaplanmalı.
- Kaba sonucu kesin sanmak: Eğri düz olduğu için ambalaj katına yuvarlamak serbesttir.
PakERP One'da sipariş miktarı kuralı nerede tutulur?
PakERP One'da ayrı bir EOQ hesaplayıcısı yoktur; hesap bu araçla yapılır ve sonuç stok kartına sipariş miktarı kuralı olarak yazılır. Girdiler programdaki kayıtlardan alınır.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli): kalemin son 12 aydaki çıkışları; yıllık talep buradan bulunur.
- 250 Fiyat Kontrol: tedarikçi ve stok bazında son alış fiyatı.
- 203 Satınalma Siparişleri: yıllık sipariş sayısı listeden sayılır; sipariş maliyetinin hesabında kullanılır.
- 301 Stok Kartları, Planlama (MRP) sekmesi: Lot Boyutu Yöntemi olarak Sabit Miktar seçilip EOQ Lot Boyutu alanına, koli ya da palet katı Katı alanına yazılır. Tedarikçiler sekmesinde tedarikçinin asgari sipariş miktarı ve teslim günü tutulur.
- 8112 MRP Çalıştır: net ihtiyacı kartın lot boyutu kuralına göre yuvarlar.
- 322 Satınalma Talepleri ve 218 Talep Havuzu: önerilen miktar talebe, havuzdan siparişe dönüşür.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir; satınalma ekranlarının tamamı satınalma modülü sayfasında.
Konuyla ilgili: Tedarik Süresi (Lead Time) Nasıl Ölçülür?, Ücretsiz ERP ile Satınalma: Talepten Siparişe.