Ekonomik sipariş miktarı (EOQ), sipariş verme maliyeti ile stok tutma maliyetinin toplamını en düşük yapan sipariş miktarıdır. Formül: EOQ = karekök(2 x yıllık talep x sipariş başına maliyet / birim başına yıllık stok tutma maliyeti). Talebi düzenli, fiyatı sabit kalemlerde iyi sonuç verir; siparişe bağlı, raf ömrü kısa ya da asgari sipariş miktarı olan kalemlerde yalnız başlangıç noktasıdır.
Satınalmacı her ay aynı koliden 4.000 adet sipariş veriyor. Neden 4.000? Çünkü bir yıl önce biri öyle karar vermiş ve kimse değiştirmemiş. Bir başka kalemde ise tersi oluyor: indirim için tek seferde altı aylık alınmış, depo taşmış, yarısı eski modele ait çıkmış.
Ne kadar sipariş verileceği sorusunun hesaplanabilir bir cevabı var. Ekonomik sipariş miktarı formülü 1910'lardan beri kullanılıyor ve basitliği yüzünden hem çok sevilir hem de yanlış kullanılır. Aşağıda formülün girdilerinin bir üretim firmasında nereden alınacağı, temsili rakamlarla bir hesap ve formülün nerede bırakılması gerektiği var.
Tam boyutİçindekiler
- Ekonomik sipariş miktarı nedir, hangi soruyu cevaplar?
- EOQ formülü nedir, girdileri nereden bulunur?
- Örnek: oluklu koli için EOQ adım adım
- Tedarikçi miktar indirimi verirse nasıl karar verilir?
- EOQ hangi durumlarda işe yaramaz?
- Üretimde ekonomik parti büyüklüğü nasıl hesaplanır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da sipariş miktarı kuralları
- Sık sorulan sorular
Ekonomik sipariş miktarı nedir, hangi soruyu cevaplar?
EOQ, bir kalemi her seferinde ne kadar sipariş etmenin toplam maliyeti en düşük yaptığını söyler. "Ne zaman sipariş vereyim" sorusunu cevaplamaz; o soru sipariş noktasının ve emniyet stokunun işidir.
Formül iki ters yönlü maliyeti dengeler:
- Sipariş maliyeti: sipariş sayısı arttıkça artar. Her sipariş satınalmacının zamanını, mal kabulü, giriş kontrolünü, fatura eşleştirmeyi ve çoğu zaman sabit bir nakliye bedelini getirir.
- Stok tutma maliyeti: sipariş büyüdükçe artar. Rafta bekleyen malın bağladığı para, raf yeri, sayım, sigorta, bozulma ve eskime riski.
Küçük ve sık sipariş, tutma maliyetini düşürür ama sipariş maliyetini artırır. Büyük ve seyrek sipariş tersini yapar. EOQ, iki eğrinin kesiştiği yerdir ve o noktada iki maliyet birbirine eşittir.
EOQ formülü nedir, girdileri nereden bulunur?
Formül: EOQ = karekök(2 x D x S / H). D yıllık talep (adet), S sipariş başına maliyet (TL), H bir birimi bir yıl stokta tutmanın maliyetidir (TL). H çoğu zaman birim fiyat x yıllık tutma oranı olarak hesaplanır.
| Girdi | Neyi içerir | Nereden alınır |
|---|---|---|
| D: yıllık talep | Son 12 ayın tüketimi ya da gelecek yılın planı | Stok hareketlerinden çıkışlar, satış tahmini |
| S: sipariş maliyeti | Satınalma, mal kabul ve muhasebe süresi, sabit nakliye, giriş kontrolü | Bölümlerin yıllık maliyeti / yıllık sipariş sayısı ya da işlem süresi x saat ücreti |
| H: tutma maliyeti | Bağlanan sermaye, depo alanı, sigorta, sayım, hasar ve eskime | Birim fiyat x tutma oranı (yıllık) |
Tutma oranı için kaynaklarda genellikle yüzde 15 ile 30 arası bir aralık görülür; yüksek faiz ortamında sermaye maliyeti tek başına bu aralığın üstüne çıkabilir. Firmanın kendi oranını bir kez hesaplayıp tüm kalemlerde aynısını kullanması, kalemler arasında tutarlılık sağlar.
Sipariş maliyeti çoğu zaman olduğundan düşük tahmin edilir. Bir satınalma siparişinin talep, teklif toplama, sipariş, termin takibi, mal kabul, giriş kalite ve fatura kontrolü adımlarından geçtiği hatırlanırsa, tek bir siparişin firmaya birkaç saatlik emek bıraktığı görülür. Adımların tamamı satınalma süreci adım adım yazısında.
EOQ hesabını ilk kez yapan firmalarda sonuç çoğu zaman mevcut sipariş miktarlarından çok uzak çıkmaz; asıl bulunan, hesapla açıklanamayacak kadar büyük ya da küçük sipariş verilen birkaç kalemdir. Bunların arkasında genellikle eski bir indirim kampanyası ya da nakliye bedelinden kaçınmak için verilmiş bir karar yatar.
Örnek: oluklu koli için EOQ adım adım
Rakamlar temsilidir. Bir plastik enjeksiyon firması mamulünü tek tip oluklu koliyle sevk ediyor.
- Yıllık talep: D = 48.000 koli (ayda ortalama 4.000).
- Sipariş maliyeti: satınalma, mal kabul ve fatura kontrolüne giden süre ile sabit nakliye birlikte S = 1.200 TL kabul ediliyor.
- Tutma maliyeti: koli birim fiyatı 18 TL, yıllık tutma oranı yüzde 25. H = 18 x 0,25 = 4,50 TL.
- EOQ: karekök(2 x 48.000 x 1.200 / 4,50) = karekök(25.600.000) = 5.060 koli.
- Yıllık sipariş sayısı: 48.000 / 5.060 = yaklaşık 9,5 sipariş, yani 38 günde bir.
- Toplam maliyet: sipariş tarafı 9,49 x 1.200 = yaklaşık 11.380 TL; tutma tarafı (5.060 / 2) x 4,50 = yaklaşık 11.385 TL. İki tutar eşit çıkar; bu, hesabın doğru yapıldığının işaretidir. Toplam yaklaşık 22.765 TL.
- Bugünkü düzenle karşılaştırma: ayda 4.000 sipariş edilirse sipariş tarafı 12 x 1.200 = 14.400 TL, tutma tarafı 2.000 x 4,50 = 9.000 TL, toplam 23.400 TL. Fark yılda yaklaşık 635 TL.
Son adım formülün en öğretici yanını gösteriyor: toplam maliyet eğrisi EOQ çevresinde oldukça düzdür. Hesaplanan miktardan yüzde 20 sapmak maliyeti çok az artırır. Bu yüzden 5.060'ı palet katına, örneğin 5.000'e yuvarlamak hiçbir şey kaybettirmez. EOQ'nun değeri tam sayıda değil, yanlış büyüklükteki siparişleri (500 ya da 20.000) göstermesindedir.
Tedarikçi miktar indirimi verirse nasıl karar verilir?
İndirimli miktardaki toplam maliyet (alış bedeli dahil) EOQ'daki toplam maliyetle karşılaştırılır; düşük olan seçilir. İndirim yalnız alış fiyatını değil, tutma maliyetini de etkiler.
Aynı örnekte tedarikçi 10.000 adet ve üstü siparişe yüzde 3 indirim teklif ediyor (birim 17,46 TL):
- Alıştaki kazanç: 48.000 x 0,54 = 25.920 TL.
- Sipariş tarafı: 4,8 sipariş x 1.200 = 5.760 TL (EOQ'da 11.380 TL idi).
- Tutma tarafı: (10.000 / 2) x 17,46 x 0,25 = 21.825 TL (EOQ'da 11.385 TL idi).
- Net: sipariş ve tutma toplamı 27.585 TL, EOQ'ya göre 4.820 TL fazla; ama alıştaki 25.920 TL kazanç bunu fazlasıyla karşılar.
Hesap indirimi destekliyor. Kararı vermeden önce iki soru daha sorulur: 10.000 koli için depoda yer var mı, ve kolinin baskısı ya da ölçüsü önümüzdeki aylarda değişebilir mi? Baskı değişirse kalan koliler ölü stoğa dönüşür ve hesaptaki kazanç kaybolur. Bu riskin izlenmesi ölü ve yavaş dönen stok yazısında.
EOQ hangi durumlarda işe yaramaz?
Formül, talebin düzenli ve sürekli, fiyatın sabit, teslimatın tek seferde ve kapasitenin sınırsız olduğunu varsayar. Bu varsayımlardan biri bozulduğunda sonuç yalnız bir başlangıç noktasıdır.
| Durum | Neden sorun | Ne kullanılır |
|---|---|---|
| Siparişe özel hammadde | Talep sürekli değil, siparişle doğar | MRP ile ihtiyaç kadar sipariş |
| Dalgalı ya da mevsimsel talep | Yıllık ortalama gerçeği yansıtmaz | Dönemsel sipariş, MRP planı |
| Asgari sipariş miktarı (MOQ) | EOQ, MOQ'nun altında kalabilir | MOQ ile çalışılır, fazlası izlenir |
| Raf ömrü ya da revizyon riski | Büyük parti eskir | Raf ömrü ya da revizyon ufkuyla üst sınır |
| Döviz ve fiyat dalgalanması | Fiyat sabit varsayımı bozulur | Sözleşmeli fiyat, kısa periyot |
| Depo kapasitesi | Formül alanı bilmez | Kapasiteyi üst sınır olarak koymak |
Üretim firmalarında EOQ'nun en iyi çalıştığı kalemler genellikle C sınıfı, talebi düzenli ve birden fazla ürüne giren malzemelerdir: koli, streç, bağlantı elemanı, kaynak teli, standart ölçü sac. Ürün ağacına bağlı ve siparişe göre değişen kalemlerde ihtiyaç MRP ile hesaplanır, EOQ en fazla bir parti büyüklüğü kuralı olarak kullanılır.
Üretimde ekonomik parti büyüklüğü nasıl hesaplanır?
Aynı mantık kendi ürettiğiniz parçalara da uygulanır; sipariş maliyetinin yerini kalıp bağlama ve ayar maliyeti alır. Pres hattında kalıp değiştirmek 90 dakika sürüyor ve makine saat ücreti 2.000 TL ise, ayar parçalarının hurdası dahil bir kalıp değişiminin maliyeti 3.000 TL'nin üstündedir.
Üretimde parti, stoka bir anda değil üretim süresince girer. Bu yüzden formülde tutma maliyeti (1 - günlük tüketim / günlük üretim) ile çarpılır: EPQ = karekök(2 x D x S / (H x (1 - d / p))). Günlük 400 parça basan, günde 100 parça tüketilen bir kalemde bu çarpan 0,75'tir ve parti büyüklüğü EOQ'dan biraz büyük çıkar.
Kalıp değişim süresi kısaldıkça S küçülür ve ekonomik parti de küçülür. Ayar süresini düşürmeye yönelik çalışmaların stok tarafındaki etkisi budur: daha küçük partilerle aynı maliyete üretmek.
Sık yapılan hatalar
- Sipariş maliyetini yalnız nakliye saymak: satınalma, mal kabul ve fatura kontrolü dışarıda kalırsa EOQ olduğundan küçük çıkar.
- Tutma oranını faiz oranıyla eşitlemek: raf yeri, sayım ve eskime unutulur.
- Bir kez hesaplayıp bırakmak: talep ve fiyat değiştikçe EOQ değişir; yılda bir güncellenmelidir.
- Tam sayıya takılmak: 5.060 yerine palet katı olan 5.000 sipariş etmek doğrudur; eğri düz olduğu için kayıp yoktur.
- Siparişe özel kaleme uygulamak: talebi tek bir müşteri siparişine bağlı kalemde EOQ rafta artık bırakır.
- EOQ ile emniyet stokunu karıştırmak: EOQ ne kadar sipariş edileceğini, emniyet stoku ne kadar pay bırakılacağını söyler. Emniyet payının hesabı emniyet stoku hesaplama yazısında.
PakERP One'da sipariş miktarı kuralları
PakERP One'da ayrı bir EOQ hesaplayıcısı yoktur; hesap Excel'de yapılır ve sonuç stok kartına sipariş miktarı kuralı olarak yazılır. Girdiler programdaki kayıtlardan alınır. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli): kalemin son 12 aydaki çıkışları; yıllık talep D buradan Excel'e alınır.
- 250 Fiyat Kontrol: tedarikçi ve stok bazında son alış fiyatları; H'nin hesabındaki birim fiyat buradan gelir.
- 203 Satınalma Siparişleri: yıllık sipariş sayısı listeden sayılır; S'nin bölüm maliyetinden hesaplanmasında kullanılır.
- 301 Stok Kartları, Planlama (MRP) sekmesi: Lot Boyutu Yöntemi olarak İhtiyaç Kadar, Sabit Miktar, Min-Max ya da Dönemsel seçilir. Hesaplanan EOQ, Sabit Miktar yöntemiyle Lot Boyutu alanına yazılır; Katı alanına palet ya da koli katı girilir.
- 8112 MRP: net ihtiyacı kartın lot boyutu kuralına göre yuvarlar; Sabit Miktarda ihtiyaç lot boyutunun katına, Katı girilmişse o katın üstüne tamamlanır.
- 322 Satınalma Talepleri ve 218 Talep Havuzu: önerilen miktar talebe dönüşür, satınalmacı havuzdan siparişe çevirir.
Ayrıntılar Satınalma ve Talep Havuzu sayfasında.
Konuyla ilgili: Ekonomik Sipariş Miktarı Hesaplama: EOQ Formülü, Emniyet Stoku Hesaplama: Yeniden Sipariş Noktası.