Ölü stok, belirlenen bir süredir (çoğu üretim firmasında 12 ay) hiç tüketilmeyen ya da satılmayan ve görünür bir ihtiyacı kalmayan stoktur. Yavaş dönen stok ise hareket gören ama mevcut bakiyesi aylarca yetecek kadar fazla olan stoktur. İkisi son çıkış tarihi ve kapsama süresiyle (bakiye bölü ortalama aylık tüketim) bulunur; eritmek için alternatif kullanım, müşteriye ya da tedarikçiye satış, yeniden işleme ve en son hurdaya ayırma sırası izlenir.
Hammadde deposunun en arka rafında, üzerinde iki yıl önceki bir müşteri projesinin etiketi duran altı palet sac var. Kimse ne olduğunu sormuyor, çünkü herkes biliyor: model değişti, parça kalktı, sac kaldı. Sayımda her yıl sayılıyor, envanterde her yıl aynı değerle duruyor, raf yeri her yıl biraz daha pahalıya geliyor.
Ölü stok sessiz bir kalemdir. Hat durdurmaz, müşteri şikâyeti yaratmaz, bu yüzden gündeme gelmez. Bilançoda varlık gibi görünür ama nakde dönmesi zordur. Aşağıda ölü ve yavaş dönen stoğun nasıl ayrıldığı, sistemden nasıl bulunduğu ve ne yapılacağına nasıl karar verildiği anlatılıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Ölü stok ile yavaş dönen stok arasındaki fark nedir?
- Ölü ve yavaş dönen stok nasıl tespit edilir?
- Örnek: altı kalemlik bir depoda kapsama hesabı
- Ölü stok neden oluşur?
- Ölü stok nasıl eritilir?
- Tutmak mı, satmak mı? Karar nasıl hesaplanır?
- Ölü stok nasıl raporlanır ve önlenir?
- PakERP One'da hareketsiz stok raporları
- Sık sorulan sorular
Ölü stok ile yavaş dönen stok arasındaki fark nedir?
Ölü stokun ihtiyacı bitmiştir; yavaş dönen stokun ihtiyacı vardır ama bakiyesi bu ihtiyaca göre fazladır. İlki için karar "ne yapalım", ikincisi için "ne kadar tutalım" sorusudur.
- Ölü stok: belirlenen eşikten (örneğin 12 ay) beri hiç çıkışı yok, ürün ağacında kullanan bir mamul ya da açık sipariş yok. Tipik örnek: revizyonu değişmiş parçanın eski versiyonu.
- Yavaş dönen stok: düzenli ya da seyrek çıkış var, ama mevcut bakiye tüketim hızıyla aylarca, bazen yıllarca yetecek. Tipik örnek: asgari sipariş miktarı yüzünden altı aylık ihtiyacın üç katı alınmış özel kalite tel.
- Fazla stok: kalemin ihtiyacı normal, ama planlanan maksimum seviyenin üstünde bakiye var. Çoğu zaman tek seferlik bir hatadır ve kendiliğinden erir.
Bu ayrımı yapmadan tek bir "hareketsiz" listesiyle çalışmak yanıltır. Yedi aydır kullanılmayan ama gelecek ay açılacak bir projeye ayrılmış kalıp çeliği ölü değildir; listede ölü gibi görünür.
Ölü ve yavaş dönen stok nasıl tespit edilir?
İki ölçü yeterlidir: son çıkıştan bu yana geçen gün ve kapsama süresi. Kapsama süresi = bakiye / son 6 ya da 12 ayın ortalama aylık tüketimi. Sonuç ay cinsindendir ve "bu stok kaç ay yeter" sorusunu cevaplar.
Burada sık atlanan bir ayrıntı var: son hareket ile son çıkış aynı şey değildir. Depolar arası transfer, raf değişikliği ya da sayım fişi de bir harekettir ve kalemin saatini sıfırlar. İki yıldır tüketilmeyen ama geçen ay başka depoya taşınmış bir sac, son hareket tarihine bakılırsa canlı görünür. Doğru ölçü, tüketim ve satış çıkışlarının son tarihidir.
| Stok türü | Yavaş dönen sayılır | Ölü stok adayı |
|---|---|---|
| Hammadde | Kapsama 6 aydan fazla | 12 aydır tüketim yok |
| Yarı mamul | Kapsama 3 aydan fazla | 6 aydır tüketim yok |
| Mamul | Kapsama 3 aydan fazla | 6 ile 12 aydır sevkiyat yok |
| Sarf ve yedek parça | Kapsama 12 aydan fazla | Kullanan makine ya da hat kalmamış |
Eşikler sektöre göre değişir; tablodakiler bir başlangıç önerisidir. Önemli olan eşiğin yazılı olması ve her ay aynı eşikle bakılmasıdır. Genel devir ölçüsü için stok devir hızı yazısına bakılabilir.
Hareketsiz stok listesini ilk kez çıkaran firmalarda en çok şaşırtan kalem genellikle mamul deposunda çıkar: müşterinin yıllar önce bıraktığı, ama kimsenin iptal faturası ya da hurda kararı vermediği parçalar. Hammadde tarafındaki ölü stok çoğu zaman bilinir; mamul tarafındaki unutulur.
Örnek: altı kalemlik bir depoda kapsama hesabı
Rakamlar temsilidir. Bir pres ve kaynak atölyesinin hammadde deposundan altı kalem:
| Kalem | Bakiye | Ort. aylık tüketim | Kapsama | Son çıkış | Değer (TL) | Sınıf |
|---|---|---|---|---|---|---|
| DKP 1,5 mm levha | 420 levha | 380 levha | 1,1 ay | 3 gün önce | 395.000 | Normal |
| HRP 4 mm levha | 96 levha | 12 levha | 8 ay | 20 gün önce | 310.000 | Yavaş dönen |
| Özel kalite tel 1,8 mm | 2.400 kg | 150 kg | 16 ay | 1 ay önce | 168.000 | Yavaş dönen |
| Galvaniz 0,8 mm (eski model) | 1.200 kg | 0 | Sonsuz | 14 ay önce | 54.000 | Ölü |
| M6 perçin somun | 18.000 adet | 6.000 adet | 3 ay | 2 gün önce | 27.000 | Normal |
| Eski braket yarı mamul | 3.500 adet | 0 | Sonsuz | 11 ay önce | 42.000 | Ölü adayı |
Toplam değer 996.000 TL. Ölü ve ölü adayı iki kalem 96.000 TL, yani stok değerinin yaklaşık yüzde 9,6'sı. Yavaş dönen iki kalem 478.000 TL ile yüzde 48'e yakın. Asıl para ölü stokta değil, yavaş dönen stokta bağlı: HRP 4 mm ve özel kalite tel, kapsamaları normal seviyeye inene kadar yeniden sipariş edilmemeli.
Ölü stok neden oluşur?
Ölü stokun büyük kısmı satınalma ya da üretim anındaki bir karardan değil, sonradan değişen bir şeyden doğar: model, müşteri, sipariş. Değişiklik olduğunda stok tarafına kimse bakmazsa malzeme rafta kalır.
- Revizyon ve model değişikliği: müşteri parçanın revizyonunu değiştirir, eski revizyonun sacı, yarı mamulü ve ambalajı kalır.
- Asgari sipariş miktarı: tedarikçi 3 ton altında üretmez; ihtiyaç 800 kg'dır. Fark yıllarca rafta bekler.
- İptal edilen ya da küçülen sipariş: malzeme siparişe göre alınmış, sipariş yarıya düşmüştür.
- Fazla üretim: kalıp bağlanmışken "bir vardiya daha basalım" kararı mamul deposunda yavaş dönen stok olarak geri döner.
- Askıda kalan kalite kararı: şartlı kabul edilmiş, sonra unutulmuş lotlar.
- Müşteriye özel ambalaj ve etiket: proje bitince işe yaramaz hâle gelir.
Ölü stok nasıl eritilir?
Eritme sırası, malın değerini en çok koruyan yoldan en az koruyana doğrudur. Hurda en son seçenektir, ilk değil.
- Alternatif kullanım: aynı kalite ve kalınlıkta sac başka bir parçada kullanılabilir mi? Ürün ağacında eşdeğer malzeme olarak tanımlamak ve planlamada önce bunu tüketmek en kârlı yoldur.
- Yeniden işleme: eski braket yarı mamulü küçük bir değişiklikle yeni revizyona çevrilebiliyorsa, işçilik maliyeti hurda kaybından düşükse yapılır.
- Müşteriye son teklif: eski model parçayı yedek parça ihtiyacı için müşteriye teklif etmek. Revizyonu değiştiren müşteri çoğu zaman eski parçanın sorumluluğunu da konuşmaya açıktır.
- Tedarikçiye iade ya da takas: standart ölçüdeki sac ve bağlantı elemanında mümkündür; özel üretimde nadiren.
- Piyasaya satış: standart malzeme stokçulara ya da başka üreticilere satılır.
- Hurda: kalan her şey cinsine göre ayrılıp tartılarak satılır. Hurdanın kaydı ve faturası için hurda takibi yazısına bakın.
Değer düşüklüğü ve imha, vergi tarafında belgelendirme gerektirir. Vergi Usul Kanunu'nda değeri düşen mallara ilişkin hükümler vardır; kaydı yapmadan önce mali müşavirinizle hangi belge ve tespitin gerektiğini netleştirin.
Tutmak mı, satmak mı? Karar nasıl hesaplanır?
Karar, kalemi bir yıl daha tutmanın maliyeti ile bugün elden çıkarmanın getirisini karşılaştırarak verilir. Defter değeri karar ölçüsü değildir; o para zaten harcanmıştır.
Temsili örnek: eski model galvaniz sac, 1.200 kg, defter değeri 45 TL/kg yani 54.000 TL. Hurda fiyatı 9 TL/kg, yani bugün 10.800 TL nakit. Stok tutma maliyeti için yıllık yüzde 25 varsayılırsa (sermaye, raf yeri, sayım, sigorta) yılda yaklaşık 13.500 TL. Önümüzdeki iki yıl için hiçbir kullanım öngörülmüyorsa tutmak, nakde çevirme şansını her yıl biraz daha azaltır. Aynı sac başka bir parçada kullanılabiliyorsa hesap tamamen değişir: yeni sac almak yerine bunu tüketmek 54.000 TL'lik bir alımı önler.
Kararı tek kişi vermez. Planlama kullanım ihtimalini, satış müşteri talebini, muhasebe değerleme etkisini söyler; üretim müdürü ya da patron son kararı imzalar.
Ölü stok nasıl raporlanır ve önlenir?
Ayda bir, aynı eşikle, değere göre sıralanmış bir liste yeterlidir. Listenin en üstündeki yirmi kalem toplam ölü stok değerinin çoğunu taşır; çaba oraya verilir.
- Ölü stok oranı = ölü stok değeri / toplam stok değeri. Aylık izlenir; düşmüyorsa eritme kararları uygulanmıyordur.
- Sorumlu ve tarih: her ölü kalemin yanında karar (kullan, sat, iade, hurda), sorumlu kişi ve hedef tarih yazılır.
- Revizyon değişikliğinde stok kontrolü: mühendislik değişikliği onaylanmadan önce eski revizyonun rafta, fasonda ve açık siparişte ne kadar olduğu sorulur.
- Asgari sipariş miktarı kararı: ihtiyacın çok üstünde alım gerektiren kalemde fazla kısmın ne zaman eriyeceği alım öncesinde hesaplanır.
- Sınıflandırma: hangi kalemlere sıkı takip uygulanacağı için ABC analizi iyi bir başlangıç verir.
PakERP One'da hareketsiz stok raporları
PakERP One'da ölü ve yavaş dönen stok, stok hareketlerinden üretilen hazır raporlarla bulunur; ayrıca kayıt tutmak gerekmez. Program ve bulut sunucu ücretsizdir; raporlar PDF ve Excel olarak alınır.
- Hareketsiz Stoklar (306, Raporlar ▾): girilen gün eşiğinden (varsayılan 90) beri hareket görmeyen bakiyeli kartları listeler. Son giriş, son çıkış ve son hareket tarihleri ayrı kolonlardadır; son çıkış kolonuna bakılarak transfer ya da sayımın saati sıfırladığı kalemler ayıklanır. Bakiye, kg ve değer toplamları vardır; depo, stok grubu ve stok türüne göre süzülür.
- Stok Yaşlandırma (306): bakiyeli lotları üretim ya da giriş tarihine göre 0-30, 31-60, 61-90, 91-180 ve 180 gün üstü kovalara ayırır; depo ya da stok bazında gruplanır.
- Envanter Değer Raporu (306): toplam stok değeri; ölü stok oranının paydası buradan alınır.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli): kalemin dönem içindeki çıkışları; Excel'de ortalama aylık tüketim ve kapsama hesaplanır.
- 301 Stok Kartları: Planlama (MRP) sekmesinde ABC sınıfı, minimum ve maksimum stok tutulur; yavaş dönen kalemin yeniden sipariş seviyesi buradan düşürülür.
- 305 Stok Virman ve 327 Hurda Kayıtları: alternatif koda aktarılan malzeme virmanla, hurdaya ayrılan malzeme hurda kaydıyla izlenir.
Ayrıntılar Raporlar sayfasında.
Konuyla ilgili: Stok Devir Hızı Hesaplama: Stokta Kalma Süresi.