Hurda, üretimden çıkan ve mamul olarak kullanılamayan ama malzeme olarak değeri olan artıktır: pres artığı sac, talaş, kesim payı, red edilen parça. Fire iş emrindeki adet kaybıdır; hurda o kaybın tartılıp cinsine göre satılan kilosudur. Ücretsiz bir ERP ile hurda takibi için cins tanımı, boşaltma tarihi, brüt, dara ve net ağırlık alanları olan bir kayıt ve hurda satış faturası yeter. PakERP One'da 327 Hurda Kayıtları ve 328 Hurda Cinsleri bu işi görür.
Hurda, üretim sırasında ortaya çıkan ve mamule dönüşmeyen ama malzeme olarak satılabilen ya da yeniden kullanılabilen artıktır. Presin kestiği sac artığı, tornadan çıkan talaş, rulo kenar payı, kalite kontrolde red edilip düzeltilemeyen parça, kalıp değişiminde basılan deneme parçaları. Hepsi hurdadır ve hepsinin bir kilosu, bir cinsi ve bir alıcısı vardır.
Çoğu atölyede hurda konteynere gider, ayda bir hurdacı gelir, tartar, para öder ve konu kapanır. Kaç kilo çıktığı hurdacının kantarından öğrenilir; hangi cinsin ne kadar olduğu bilinmez; hurda gelirinin hangi işin maliyetini düşürdüğü hesaplanmaz. Aşağıda hurdanın fireden farkı, cins tanımı, tartım kaydı, satış ve faturalama, geri kazanım yolları ve bir ücretsiz ERP programında hurda düzeninin nasıl kurulacağı var. Fire tarafını duruş ve fire takibi yazısında ayrıca anlattık.
İçindekiler
- Hurda ile fire aynı şey mi?
- Hurda cinsleri nasıl tanımlanır?
- Tartım ve dara nasıl kaydedilir?
- Hurda satışı nasıl faturalanır?
- Geri kazanım: hurda satmak dışında ne yapılır?
- Hurda oranı nasıl izlenir?
- Ücretsiz ERP ile hurda düzeni nasıl kurulur?
- PakERP One'da hurda kaydı ve satışı
- Sık sorulan sorular
Hurda ile fire aynı şey mi?
Değil. Fire, iş emrinde planlanan adetle iyi çıkan adet arasındaki farktır ve adetle ölçülür; hurda, üretimden çıkan kullanılamayan malzemedir ve kiloyla ölçülür. Her fire hurda üretir ama her hurda fireden gelmez: 1.000 parça hatasız basılsa da sacın kesim payı ve kenar artığı hurdaya gider. Buna teknik hurda ya da kaçınılmaz artık denir; fire sıfırken bile vardır.
Bu yüzden iki ayrı kayıt gerekir. Fire kaydı iş emrine bağlıdır, nedeni vardır, maliyeti mamule yüklenir. Hurda kaydı ise kantara bağlıdır, cinsi vardır, geliri maliyetten düşülür. İkisini tek alana yazan atölye ne fire oranını ne hurda gelirini doğru bilir. Rötuş edilen parça da hurda değildir; düzeltilip iyi adede geri dönmüştür. Ücretsiz ERP seçerken de bakılacak ilk şey, bu ayrımı taşıyan iki ayrı kaydın olup olmadığıdır.
Hurda cinsleri nasıl tanımlanır?
Hurda cinsi, hurdacının ayrı fiyat verdiği her malzeme grubudur. Tanımın ölçüsü budur: aynı fiyatla giden iki malzeme tek cinstir, farklı fiyatla giden iki malzeme iki cins. Bir metal atölyesi için tipik liste şöyledir:
| Cins | Nereden çıkar | Not |
|---|---|---|
| DKP sac artığı | Pres, lazer, giyotin kesim payı | En büyük kalem; rulo kenar payı dahil |
| Galvanizli sac artığı | Kaplamalı sac presi | DKP'den ayrı fiyat; karıştırılınca düşük fiyata gider |
| Paslanmaz | Paslanmaz kesim ve talaş | Kalite grubuna göre ayrılabilir |
| Alüminyum | Profil kesimi, talaş | Islak talaş ayrı tartılır |
| Çelik talaş | Torna, freze | Yağlı; dara ve nem payı konuşulur |
| Bakır ve pirinç | Kablo, bağlantı parçası | Az ama pahalı; kilitli konteyner |
| Red parça | Kalite kontrol | Cinsine göre yukarıdakilere dağıtılır |
| Palet, ambalaj | Mal kabul | Hurdacı yerine geri dönüşümcüye |
Cins listesi kısa tutulur; on cinsten fazlası sahada ayrılmaz ve karıştırılan hurda en düşük cinsin fiyatından gider. Her cins için sahada ayrı konteyner ve konteynerin üstünde cins etiketi olması, kayıttan önce gelen adımdır.
Hurda cinsi ayrılmayan atölyelerde galvanizli ve DKP artığı aynı konteynere gider ve hurdacı tamamına düşük cinsin fiyatını verir. Konteynerin üstüne cins etiketi asmak ve kaydı cins bazında tutmak, hurda gelirini programla değil sahadaki iki konteynerle değiştirir; kayıt yalnız bunun sürdüğünü gösterir.
Tartım ve dara nasıl kaydedilir?
Hurda kaydı bir tartım kaydıdır: boşaltma tarihi, cins, brüt ağırlık, dara ve net ağırlık. Dara konteynerin ya da kasanın boş ağırlığıdır ve cins için bir kez ölçülüp kaydedilirse her tartımda yeniden girilmez. Net ağırlık brütten dara düşülerek bulunur; hurdacının kantarıyla kendi kantarınız arasındaki fark bu net üzerinden konuşulur.
- Konteyner dolunca ya da hurdacı gelmeden önce tartılır; tarih ve cins yazılır.
- Brüt ağırlık kantardan alınır, dara cinsin tanımından gelir, net hesaplanır.
- Hurdacının kantar fişi aynı kayda eklenir; fark varsa not düşülür.
- Satış faturası kesildiğinde faturadaki kilo bu kayıtla eşleştirilir.
Kendi kantarı olmayan atölye hurdacının tartımına muhtaçtır. Küçük bir platform kantar, hurda gelirinin bir kısmını ilk ayda geri getirir; bunu sahada sık görürüz. Islak talaş için nem payı ve yağlı hurda için dara, hurdacıyla yazılı olarak baştan konuşulmalıdır. Bir ücretsiz ERP programında brüt, dara ve net alanı yoksa tartım Excel'de kalır ve faturayla eşlenmez.
Hurda satışı nasıl faturalanır?
Hurda satışı normal bir satış faturasıdır; hurda cinsi bir stok kartı ya da hizmet kartı olarak tanımlanır ve kilo birimiyle faturalanır. Metal hurda teslimlerinde KDV tarafında istisna ve tevkifat düzenlemeleri bulunur; hangi hurdanın hangi kapsama girdiği ve oranlar GİB'in güncel tebliğine göre belirlenir. Bu yüzden faturayı kesmeden önce mali müşavirle hurda cinsinin KDV durumu netleştirilmeli ve faturada doğru istisna ya da tevkifat kodu kullanılmalıdır. Tevkifatlı fatura mantığı KDV tevkifat yazısında.
Hurda geliri muhasebede genellikle ayrı bir gelir hesabında izlenir ve maliyet hesabında hammadde maliyetinden düşülür. Ay sonunda "bu ay ne kadar sac aldık, ne kadar hurda sattık" karşılaştırması, hammadde verimini gösterir: alınan kilo eksi satılan hurda kilosu, mamule dönüşen kilodur. Bu oran ay ay izlendiğinde nesting (yerleşim) iyileştirmesinin ya da rulo genişliği değişiminin etkisi sayıyla görülür.
Geri kazanım: hurda satmak dışında ne yapılır?
Satmadan önce üç soru sorulur: bu artık başka bir parçada kullanılabilir mi, tekrar işlenebilir mi, tedarikçiye ya da fasoncuya geri verilebilir mi? Üçü de hurdacı fiyatından daha iyi bir değer taşır.
- Küçük parça için artık sac: büyük parçanın kesim artığından pul, rondela ya da küçük braket basılır. Bunun için artık sac ayrı bir stok kartı olarak depoya alınır, hurdaya yazılmaz.
- Tekrar işleme: ölçüsü büyük çıkan parça küçük ölçüye işlenir; plastik enjeksiyonda yolluk kırılıp belirli oranda hammaddeye karıştırılır. Bu bir operasyondur ve iş emriyle izlenir.
- Deneme parçası ve numune: kalıp denemesinde basılan parçalar ayrı sayılır; onay sonrası hurdaya gider ama kalıp maliyetine yazılır, mamul maliyetine değil.
- Tedarikçiye iade: hatalı gelen rulonun kalan kısmı hurda değildir; alış iadesiyle tedarikçiye döner, karşı lot numarasıyla kayda geçer.
- Fasoncudan dönen hurda: kaplamaya giden 3.000 parçadan 2.950 dönüyorsa 50 parça fasoncunun hurdasıdır; fason irsaliyesinde fark olarak görünür ve bedeli konuşulur. Düzeni fason takibi yazısında.
Hurda oranı nasıl izlenir?
En sade ölçü, bir dönemde satılan hurda kilosunun aynı dönemde alınan hammadde kilosuna oranıdır. Bu oran mamul karışımına göre değişir; yuvarlak parça basan bir pres hattında kesim payı doğal olarak yüksektir. Bu yüzden oran kendi geçmişiyle karşılaştırılır, başka firmayla değil. Aylık oran birden yükseldiyse nedeni ya nesting bozulmuştur ya yeni bir kalıp fazla artık bırakıyordur ya da red parçalar artmıştır; hangisi olduğu fire kaydına bakınca anlaşılır.
İkinci ölçü cins bazında gelir: hangi cins ne kadar getirdi, hurdacı hangi cinse ne fiyat verdi. Cins ayrımı sahada yapılmıyorsa bu ölçü yoktur ve bütün hurda en ucuz cinsin fiyatına gider. Üçüncü ölçü kantar farkıdır: kendi tartımınızla hurdacının tartımı arasındaki fark ay ay izlenir. Sayım sırasında hurda konteynerinin de sayılması gerektiğini depo sayımı yazısında belirttik.
Ücretsiz ERP ile hurda düzeni nasıl kurulur?
Ücretsiz ERP programında hurda için özel bir modül aramak gerekmez; gereken, cins tanımı ve tartım alanları olan bir kayıt ekranı, hurda cinsi için stok ya da hizmet kartı ve doğru KDV koduyla kesilebilen satış faturasıdır. Bazı ücretsiz programlarda hurda kaydı yoktur ve stok fişiyle idare edilir; bu da olur, ama dara ve brüt alanı olmayan stok fişinde tartım bilgisi kaybolur ve hurdacıyla mutabakat zorlaşır.
Kurulum sırası şudur: cins listesi ve dara ölçümü, sahada etiketli konteyner, ilk ay hurdacı fişiyle birlikte kayıt, ikinci ayda satış faturasının kayıtla eşlenmesi, üçüncü ayda hurda oranının hammadde alımıyla karşılaştırılması. Lisans ücreti olmayan bir programla da bu üç ay aynı şekilde geçer; ücret istemeyen yazılımda hurda kaydının olup olmadığı, seçim sırasında sorulacak küçük ama somut sorulardan biridir.
PakERP One'da hurda kaydı ve satışı
PakERP One'da hurda takibi için ayrı bir kayıt ekranı vardır ve stok hareketinden bağımsız çalışır; tartım defteri gibi düşünülebilir. Bu ücretsiz ERP programında hurda ekranları da diğer 231 ekran gibi bedelsizdir.
- 328 Hurda Cinsleri: cins tanımlanır; cinse varsayılan dara yazılır, yeni kayıtta bu dara kendiliğinden önerilir.
- 327 Hurda Kayıtları: boşaltma tarihi, cins, toplam ağırlık, dara ve net ağırlık girilir. Kayıt stok hareketi yapmaz; hurdacı kantar fişiyle mutabakat bu liste üzerinden yapılır. "Raporlar ▾" ile dönem ve cins bazında PDF ya da Excel alınır.
- 8121 Üretim Bildirimleri: fire adedi ve fire nedeni iş emrine bağlı girilir; adet kaybı burada, kilo burada değil 327'de durur. Sahadan ücretsiz Android uygulamasıyla girilir.
- 301 Stok Kartları: hurda cinsi kilo birimli bir kart olarak açılır; artık sac gibi yeniden kullanılacak malzeme ise ayrı kartla depoya alınır.
- 101 Satış Faturaları: hurda satışı bu ekrandan kesilir; 22 KDV İstisna Kodları ve tevkifat kodları GİB'in güncel düzenlemesine göre seçilir, e-Fatura entegratör üzerinden gider.
- Evrak ekleri: hurdacının kantar fişi faturaya dosya olarak eklenir.
- 901 Muhasebe Fişleri: satış faturasından otomatik oluşan fişte hurda geliri ayrı hesapta izlenir; 940 KDV beyannamesi hazırlığında istisna ve tevkifat satırları ayrılır.
Stok ve depo düzeni Stok, Lot & Nitelik sayfasında; fatura ve KDV tarafı Muhasebe & e-Defter sayfasında.