ABC analizi, stok kalemlerini yıllık tüketim değerine göre üç sınıfa ayırır. Her kalemin yıllık tüketim miktarı birim maliyetiyle çarpılır, kalemler büyükten küçüğe sıralanır ve kümülatif yüzde hesaplanır. Toplam değerin yaklaşık yüzde 80'ini oluşturan az sayıdaki kalem A, sonraki yüzde 15 B, kalan çok sayıdaki ucuz kalem C sınıfıdır. A kalemleri sık sayılır ve sıkı izlenir, C kalemleri basit kurallarla yönetilir.
Sayım günü depodaki her kalem aynı özenle mi sayılmalı? Bir rulo paslanmaz sac ile bir kutu plastik tapa aynı listede, aynı sırada, aynı dikkatle sayılıyorsa cevap büyük ihtimalle hayırdır. Sacdaki yüzde birlik fark bir kutu tapanın tamamından pahalıdır.
ABC analizi bu farkı görünür yapan eski ve basit bir yöntemdir. Kalemleri parasal ağırlığına göre sıralar, dikkati ve zamanı paranın durduğu yere yönlendirir. Hesap için özel bir yazılım gerekmez; bir yıllık tüketim verisi ve bir tablo yeterlidir. Yöntemin adımları, on kalemlik bir örnek ve üretim firmasına özgü incelikler aşağıda.
Tam boyutİçindekiler
ABC analizi nedir?
ABC analizi, stok kalemlerini toplam değer içindeki paylarına göre A, B ve C olmak üzere üç gruba ayıran sınıflandırma yöntemidir. Temelinde, değerin büyük kısmının az sayıda kalemde toplandığı gözlemi yatar; buna Pareto ilkesi ya da 80/20 kuralı denir.
Yaygın kullanılan eşikler şöyledir: kümülatif değerin ilk yüzde 80'ini oluşturan kalemler A, sonraki yüzde 15'i B, son yüzde 5'i C sınıfıdır. Kalem sayısı olarak bakıldığında tablo genellikle tersine döner: A sınıfı kalemlerin sayısı az, C sınıfınınki çoktur. Eşikler kural değildir; firma kendi stok yapısına göre yüzde 70/20/10 gibi farklı sınırlar da seçebilir.
Burada ölçülen şey kalemin birim fiyatı değil, yıllık tüketim değeridir. Tanesi pahalı ama yılda bir kez kullanılan bir yedek parça C çıkabilir; ucuz ama tonla tüketilen sac A çıkar.
ABC analizi nasıl yapılır?
Beş adımda yapılır ve hepsi tek bir tabloda ilerler. Her kalem için tüketim değerini bulup büyükten küçüğe sıralamak işin özüdür.
- Dönemi seçin: son on iki ay en yaygın seçimdir; mevsimsel dalgalanmayı dengeler.
- Tüketim miktarını çıkarın: hammadde ve sarf için üretime ve kullanıma çıkan miktar, mamul için sevk edilen miktar alınır. Satınalma miktarı değil, tüketim miktarı kullanılır.
- Yıllık tüketim değerini hesaplayın: tüketim miktarı x birim maliyet. Birim maliyet olarak ağırlıklı ortalama maliyet kullanmak en tutarlı sonucu verir.
- Sıralayın ve kümülatif yüzde hesaplayın: kalemleri değere göre büyükten küçüğe dizin, her kalemin toplam içindeki payını ve üstteki kalemlerle birlikte kümülatif payını yazın.
- Sınıfları atayın: kümülatif yüzde 80'e kadar A, yüzde 95'e kadar B, kalanı C.
Tüketim verisini doğru dönemden almak sonucu en çok etkileyen adımdır. Geçen yıl biten bir projenin malzemesi bu yılın A listesine girmemelidir.
Birim konusuna da dikkat edin. Sac kiloyla, somun adetle, yağ litreyle izlenir; bunları toplamak mümkün değildir, bu yüzden sıralama her zaman TL cinsinden değer üzerinden yapılır. Aynı kalem hem kilo hem adet tutuluyorsa maliyetin hangi birime göre yazıldığını kontrol edin.
ABC tablosunu ilk kez çıkaran üretim firmalarında en sık görülen tepki, A listesinin beklenenden kısa çıkmasıdır: birkaç hammadde kalemi değerin büyük bölümünü taşır. Sayım ve fiyat takibi bu kısa listeye odaklandığında, depo sayımında harcanan emek azalırken bulunan farkların parasal etkisi artar.
Örnek: on kalemlik bir pres atölyesi deposu
Aşağıdaki kalemler ve tutarlar örnektir, bir firmanın verisi değildir. On kalemin yıllık tüketim değeri toplamı 1.000.000 TL olacak şekilde seçildi ki yüzdeler kolay okunsun.
| Kalem | Yıllık tüketim değeri (TL) | Pay | Kümülatif | Sınıf |
|---|---|---|---|---|
| DKP sac 2 mm | 420.000 | %42 | %42 | A |
| Galvaniz rulo 1,5 mm | 230.000 | %23 | %65 | A |
| Paslanmaz sac | 110.000 | %11 | %76 | A |
| M8 kaynak somunu | 60.000 | %6 | %82 | B |
| Kaynak teli | 55.000 | %5,5 | %87,5 | B |
| Oluklu koli | 40.000 | %4 | %91,5 | B |
| Ahşap palet | 30.000 | %3 | %94,5 | B |
| Kesme yağı | 25.000 | %2,5 | %97 | C |
| Streç film | 20.000 | %2 | %99 | C |
| Barkod etiketi | 10.000 | %1 | %100 | C |
Üç sac kalemi değerin yüzde 76'sını taşıyor ve A sınıfında. M8 somunu kümülatif yüzde 80 sınırını geçtiği satırda olduğu için B'ye düştü; sınır kalemleri için karar sizindir, somunu A'ya almak da savunulabilir. Gerçek bir depoda kalem sayısı yüzlerle ölçülür ve A sınıfının kalem içindeki payı bu örnektekinden çok daha küçük çıkar.
A, B ve C sınıfı kalemler nasıl yönetilir?
Sınıflamanın amacı her gruba farklı bir yönetim kuralı uygulamaktır. Sınıf atanıp hiçbir kural değişmiyorsa analiz yalnız bir Excel dosyası olarak kalır.
| Konu | A sınıfı | B sınıfı | C sınıfı |
|---|---|---|---|
| Sayım sıklığı | Aylık ya da dönemsel dönüşümlü sayım | Üç ayda bir | Yılda bir, yıl sonu sayımında |
| Sipariş | Sık ve küçük partiler, ihtiyaç planıyla | Düzenli sipariş noktasıyla | Seyrek, toplu alım |
| Emniyet stoku | Hesapla belirlenir, düşük tutulur | Hesapla belirlenir | Cömert tutulabilir |
| Fiyat takibi | Her alımda karşılaştırılır, sözleşme yapılır | Dönemsel karşılaştırma | Yılda bir |
| Onay | Alım üst yönetim onayıyla | Satınalma sorumlusu | Talep eden bölüm |
A kalemlerinde emniyet stokunu hesapla belirlemek fark yaratır; yöntemi emniyet stoku hesaplama yazısında bulabilirsiniz. Aynı kalemlerin stok devir hızı da ayrıca izlenmelidir; stoka bağlanan paranın büyük kısmı onlardadır.
Üretimde ABC analizi yalnız değere göre mi yapılmalı?
Hayır; üretimde değer tek başına yetmez, kalemin hattı durdurma riski de hesaba katılmalıdır. Tanesi kuruşluk bir kaynak somunu C sınıfına düşer, ama bittiği gün pres hattı durur.
Bu yüzden birçok firma ABC'nin yanına ikinci bir boyut ekler:
- Kritiklik: kalem bitince hat duruyor mu, yerine başka kalem kullanılabiliyor mu? Duruşa yol açan C kalemleri "C ama kritik" olarak işaretlenir ve emniyet stoku cömert tutulur.
- XYZ analizi: tüketimin ne kadar düzenli olduğunu ölçer. X düzenli, Y dalgalı, Z düzensiz tüketimdir. "AX" kalem kolay planlanır, "AZ" kalem en çok dikkat isteyendir.
- Tedarik riski: tek tedarikçili ya da ithal kalemler, değerleri düşük olsa bile yakından izlenir.
Müşteriye özel malzemeleri ayrıca düşünün. Yalnız bir siparişte kullanılan döküm parça A çıkabilir, ama sipariş noktasıyla değil MRP ile planlanır.
ABC analizi ne sıklıkla güncellenir?
Çoğu üretim firması için yılda bir ya da iki kez güncellemek yeterlidir. Ürün gamı hızlı değişiyorsa ya da yeni büyük bir müşteri geldiyse üç ayda bir yeniden hesaplamak gerekir.
Güncellemede sınıf değiştiren kalemlere özellikle bakın. B'den A'ya çıkan bir kalem genellikle tüketimi artan bir üründen gelir ve sipariş düzeninin değişmesi gerekir. A'dan C'ye düşen bir kalemin elinizde yüksek stoku varsa bir süre sonra hareketsiz stok listesine girecektir; sipariş seviyesini hemen düşürün.
Yeni listeyi yalnız satınalmaya göndermek yetmez. Depo sorumlusu sayım takvimini, planlama sorumlusu emniyet stoku seviyelerini, muhasebe ise dönem sonu değerlemesinde özellikle bakacağı kalemleri bu listeden alır. Listenin başına hangi dönemin tüketim verisiyle ve hangi maliyet yöntemiyle hazırlandığını yazın; bir sonraki güncellemede iki listeyi karşılaştırmak ancak böyle anlamlı olur. Sınıf değiştiren kalemleri ayrı bir sayfada toplamak, toplantıda neyin değiştiğini birkaç dakikada anlatmayı sağlar.
Sık yapılan hatalar
- Birim fiyata göre sınıflamak: pahalı ama az kullanılan kalem A sanılır. Ölçü yıllık tüketim değeridir.
- Satınalma miktarını kullanmak: yıl sonunda yapılan toplu alım bir kalemi yanlış sınıfa taşır. Tüketim miktarını kullanın.
- Kritik ucuz kalemleri gözden kaçırmak: C sınıfındaki bir somun hattı durdurabilir. Kritiklik boyutunu ekleyin.
- Sınıfa göre kural koymamak: sayım ve sipariş düzeni değişmiyorsa analiz boşa yapılmıştır.
- Hareketsiz kalemleri analize katmak: tüketimi sıfır olan kalemler C'nin sonuna düşer ve orada unutulur. Onları ayrı bir liste olarak ele alın.
- Bir kez yapıp bırakmak: ürün gamı değiştikçe sınıflar da değişir.
PakERP One'da ABC analizinin verisi
PakERP One'da hazır bir ABC raporu yoktur; analiz için gereken tüketim ve maliyet verisi raporlardan Excel'e iki adımda gelir, sınıflama tabloda yapılır. Raporlar ve Excel çıktısı ücretsizdir.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli) (306, Raporlar ▾): seçilen dönemde kalem bazında giriş ve çıkışları verir. Excel'e alınıp üretime sarf ve sevk çıkışları toplanır; bu, tüketim miktarıdır.
- Envanter Değer Raporu: kalemlerin ortalama maliyet, son alış ve standart maliyetini aynı listede gösterir. Tüketim miktarı ortalama maliyetle çarpılarak yıllık tüketim değeri bulunur.
- Hareketsiz Stoklar: dönem içinde hiç hareket görmeyen bakiyeli kartları ayrı listeler; bu kalemler ABC'ye katılmadan ayrıca değerlendirilir.
- 310 Sayım ve Sayım Fark Raporu: A kalemleri için sık sayım fişi açılır, farklar raporda izlenir.
- 250 Fiyat Kontrol ve 208 Alış Sözleşmeleri: A kalemlerinde tedarikçi bazında son alış fiyatı ve sözleşme fiyatı takip edilir.
- Çalışma Alanım > Raporlarım: sık kullanılan raporlar ve kayıtlı filtre ön ayarları saklanır; A kalemlerine ait süzgeç her ay yeniden kurulmaz.
Raporların tamamı için Raporlar modül sayfasına bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: Ölü Stok Nedir? Yavaş Dönen Stok Nasıl Bulunur ve Eritilir?, Pareto Analizi Nasıl Yapılır? Duruş ve Hata Örneği, Stok Devir Hızı Hesaplama: Stokta Kalma Süresi.