Pareto analizi, bir sorunun nedenlerini büyükten küçüğe sıralayıp kümülatif yüzdesini hesaplayarak toplam kaybın büyük kısmını yapan az sayıdaki nedeni bulma yöntemidir. Duruşta ölçü genellikle dakika, fire ve hatada adet ya da maliyettir. Nedenler sıralanır, her birinin toplam içindeki payı ve kümülatif payı yazılır; kümülatif yüzde yaklaşık %80'e ulaşana kadar olan nedenler önce ele alınır. Sonra en büyük neden kendi içinde ikinci bir Pareto ile ayrıştırılır.
Elinizde bir aylık duruş listesi var: üç yüzü aşkın satır, yirmiyi aşkın farklı neden. Sabah toplantısında herkesin kendi derdi var; bakım şefi hidrolik arızaları, planlamacı bobin gecikmesini, kalite şefi ilk parça onay kuyruğunu anlatıyor. Hepsi gerçek. Ama ekibin bu ay yalnız iki ya da üç konuya gerçekten zaman ayırabileceği de gerçek.
Pareto analizi bu durumda sıranın kimin sesinin yüksek olduğuna göre değil, veriye göre belirlenmesini sağlar. Adını İtalyan iktisatçı Vilfredo Pareto'dan alır; kalite yönetimine "az sayıda hayati neden" fikriyle Joseph Juran tarafından taşınmıştır ve yedi temel kalite aracından biridir. Aşağıda bir pres atölyesinin duruş ve fire verisiyle Pareto tablosunun nasıl kurulduğunu, hangi ölçünün seçileceğini ve en sık yapılan okuma hatalarını anlatıyoruz.
Tam boyutİçindekiler
- Pareto analizi nedir, 80/20 kuralı ne demek?
- Pareto analizi adım adım nasıl yapılır?
- Duruş Pareto tablosu nasıl okunur? Pres atölyesinden örnek
- Pareto dakikaya mı, adede mi, maliyete göre mi yapılmalı?
- İkinci seviye Pareto nedir, nasıl yapılır?
- Pareto diyagramı Excel'de nasıl çizilir?
- Pareto ne sıklıkla güncellenmeli?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da Pareto için veri
- Sık sorulan sorular
Pareto analizi nedir, 80/20 kuralı ne demek?
Pareto analizi, nedenleri etkilerine göre sıralayıp en büyük payı taşıyan az sayıdaki nedeni ayırma yöntemidir. Grafiği, büyükten küçüğe sıralanmış çubuklar ve bunların üzerinden geçen kümülatif yüzde çizgisinden oluşur.
80/20 kuralı bir doğa yasası değil, sık görülen bir dağılımın kısa adıdır: kayıpların yaklaşık %80'i nedenlerin yaklaşık %20'sinden gelir. Bazı verilerde oran 70/30, bazılarında 90/10 çıkar. Önemli olan oran değil, dağılımın dengesiz olmasıdır; birkaç neden toplamın çoğunu yapıyorsa iyileştirme oradan başlar.
Dağılım dengeliyse, yani on neden birbirine yakın paylar taşıyorsa, Pareto bunu da söyler: sorun tek bir nedende değil sistemdedir, ya da nedenler yanlış gruplanmıştır.
Pareto analizi adım adım nasıl yapılır?
- Soruyu ve dönemi belirleyin: "Pres bölümünde eylül ayında plansız duruş dakikası en çok hangi nedenden geliyor?" Dönem, her nedenin birkaç kez görülmesine yetecek uzunlukta olmalı; çoğu atölyede bir ay.
- Ölçüyü seçin: dakika, adet ya da maliyet. Aşağıda ayrıntısı var.
- Veriyi nedene göre toplayın: her neden için toplam değer. Neden kodları baştan tanımlı olmalı; serbest metinle girilmiş veri önce gruplanır.
- Büyükten küçüğe sıralayın. "Diğer" her zaman en sona konur, büyüklüğü ne olursa olsun.
- Pay ve kümülatif pay hesaplayın: pay = neden değeri / toplam; kümülatif pay = o satıra kadarki payların toplamı.
- Grafiği çizin: çubuklar sol eksende değer, çizgi sağ eksende kümülatif yüzde.
- Kesim noktasını belirleyin: kümülatif yüzdenin yaklaşık %80'e ulaştığı yere kadar olan nedenler ilk öncelik.
- En büyük nedeni ikinci seviyede ayrıştırın ve somut bir iş tanımlayın: sorumlu ve tarih.
Pareto'ya yeni başlayan ekiplerde ilk tablonun en büyük satırı çoğu zaman "Diğer" ya da "Belirsiz" çıkar. Bu bir başarısızlık değil, ilk bulgudur: operatöre seçmesi kolay bir neden listesi verilmemiştir. Neden listesini operatörlerle birlikte, sahada gerçekten yaşanan duruşlardan kurmak, ikinci ayın tablosunu okunur hale getirir.
Duruş Pareto tablosu nasıl okunur? Pres atölyesinden örnek
Örnek (temsili rakamlarla): 6 presli bir bölümde eylül ayının plansız duruşları, toplam 2.400 dakika.
| Sıra | Neden | Dakika | Pay | Kümülatif | Adet |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Kalıp arızası | 720 | %30,0 | %30,0 | 9 |
| 2 | Bobin (malzeme) bekleme | 540 | %22,5 | %52,5 | 6 |
| 3 | Hidrolik arıza | 380 | %15,8 | %68,3 | 2 |
| 4 | İlk parça onayı bekleme | 260 | %10,8 | %79,2 | 31 |
| 5 | Elektrik arıza | 170 | %7,1 | %86,3 | 4 |
| 6 | Operatör yok | 130 | %5,4 | %91,7 | 5 |
| 7 | Forklift bekleme | 110 | %4,6 | %96,3 | 44 |
| 8 | Diğer | 90 | %3,8 | %100,0 | 12 |
Hesap kontrolü: 720 / 2.400 = %30,0; 540 / 2.400 = %22,5; kümülatif %52,5. Dördüncü satırda kümülatif %79,2'ye ulaşılıyor. Sekiz nedenden dördü, plansız duruşun yaklaşık beşte dördünü yapıyor.
Tabloya bir sütun daha eklendiğine dikkat edin: adet. Dakikaya göre forklift bekleme yedinci sırada; adede göre birinci. 44 kez ortalama 2,5 dakika bekleme, tek tek önemsiz görünür ama operatörün ritmini bozar ve performans kaybı olarak OEE'ye yansır. Aynı veri iki ölçüyle iki farklı öncelik listesi verir; hangisinin seçileceği sorulan soruya bağlıdır.
Pareto dakikaya mı, adede mi, maliyete göre mi yapılmalı?
Kaybın neyle ölçüldüğüne göre seçilir. Duruşta dakika, kısa ve sık duruşları görmek için adet; firede adet, ama karar için çoğu zaman maliyet.
Fire örneği (temsili rakamlarla): aynı ayda braket ailesinde dört fire nedeni. Birim maliyet, parçanın hatanın bulunduğu aşamaya kadar yüklendiği maliyettir.
| Fire nedeni | Bulunduğu aşama | Adet | Birim maliyet (TL) | Toplam (TL) |
|---|---|---|---|---|
| Çapak | Pres sonrası | 1.800 | 3 | 5.400 |
| Kaynak eksik ya da delik | Kaynak sonrası | 400 | 9 | 3.600 |
| Kaplama akıntısı | Fason dönüşü | 350 | 16 | 5.600 |
| Vida dişi bozuk | Montaj | 120 | 22 | 2.640 |
Adede göre çapak açık ara birinci: 1.800 adet, toplam fire adedinin %67'si. Maliyete göre ise kaplama akıntısı 5.600 TL ile çapağı geçiyor. Hata ne kadar geç bulunursa o kadar çok maliyet yüklenmiş parça atılır. Bu tablo iki iş çıkarır: çapak için kalıp bakımı, kaplama akıntısı için fasoncuyla askı ve süzülme koşulları. Fire oranının kendisinin nasıl hesaplandığı fire oranı hesaplama yazısında.
İkinci seviye Pareto nedir, nasıl yapılır?
İkinci seviye Pareto, birinci tablodaki en büyük nedenin kendi içinde bir kez daha sıralanmasıdır. "Kalıp arızası" bir iş tanımı değildir; "K-118 kalıbının sıyırıcı yayı kırılıyor" bir iş tanımıdır.
Örnekte 720 dakikalık kalıp arızası kalıp bazında ayrıştırılıyor (temsili rakamlarla):
- K-118: 410 dakika (%57)
- K-204: 190 dakika (%26)
- Diğer kalıplar: 120 dakika (%17)
K-118 tek başına bölümün bütün plansız duruşunun %17'sini yapıyor (410 / 2.400). Üçüncü seviyede K-118'in arıza açıklamalarına bakılır: dokuz arızanın beşi sıyırıcı yayı, ikisi zımba kırığı. Artık iş bellidir: yay tipinin ve değişim aralığının gözden geçirilmesi. Kalıbın vuruş sayısına göre bakım aralığının nasıl belirlendiği kalıp takibi yazısında.
Ayrıştırma için kullanılan boyutlar: makine, kalıp, parça, vardiya, operatör, hammadde lotu. Hangi boyutta dağılım en dengesizse, sorun oradadır.
Pareto diyagramı Excel'de nasıl çizilir?
Duruş ya da fire kaydı Excel'e alındıktan sonra birkaç dakikada çizilir:
- Kayıtlardan özet tablo oluşturun: satırlarda neden, değerlerde dakika (ya da adet) toplamı.
- Özet tabloyu değere göre büyükten küçüğe sıralayın; "Diğer" satırını elle en alta alın.
- Yanına pay sütunu ekleyin: değer / genel toplam.
- Kümülatif sütunu ekleyin: ilk satırda pay, sonraki satırlarda bir üstteki kümülatif + o satırın payı.
- Neden, değer ve kümülatif sütunlarını seçip birleşik grafik ekleyin: değer kümelenmiş sütun, kümülatif ikincil eksende çizgi.
- İkincil ekseni %0 ile %100 arasına sabitleyin ve %80 hizasına yatay bir çizgi ekleyin.
Excel'in yeni sürümlerinde hazır Pareto grafiği türü de vardır; ama "Diğer"i sona almadığı ve kümülatif değerleri tablo olarak göstermediği için yukarıdaki elle kurulan tablo toplantıda daha kullanışlıdır.
Pareto ne sıklıkla güncellenmeli?
Duruş ve fire Pareto'su ayda bir yeniden çizilir, haftalık toplantıda ise yalnız ilk üç neden ve onlar için açılan işlerin durumu konuşulur. Her hafta yeni bir tablo çizmek, kısa dönemdeki tek tük büyük olayların öncelikleri sürekli değiştirmesine yol açar.
Bir iyileştirme uygulandıktan sonra aynı uzunlukta bir dönemle yeni tablo çizilir ve iki tablo yan yana konur. Başarılı bir çalışmada hedeflenen neden listede aşağı iner, toplam kayıp küçülür ve listenin başına bir sonraki neden yükselir. Bu beklenen bir şeydir: Pareto bir kez çözülen bir liste değil, sürekli yeniden sıralanan bir iş kuyruğudur. Sabah toplantısında hangi raporun ne zaman okunacağı için üretim müdürünün sabah raporları yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- "Diğer"in büyük olması: toplamın %10'unu geçiyorsa neden kodları yetersizdir; diğer satırlarının açıklamaları okunup yeni kodlar açılmalı.
- Planlı ve plansız duruşu karıştırmak: planlı bakım ve mola Pareto'nun tepesine çıkar, asıl sorunlar aşağıda kaybolur.
- Tek ölçüye bakmak: dakika, adet ve maliyet farklı öncelikler verebilir.
- Birinci seviyede kalmak: "kalıp arızası" ya da "kalite" gibi geniş bir neden için iş tanımlanamaz.
- Çok kısa dönem: bir haftalık veride tek bir büyük arıza tabloyu domine eder.
- Önce ve sonrayı karşılaştırmamak: iyileştirme sonrası aynı dönem uzunluğuyla yeni bir Pareto çizilmezse etkisi gösterilemez. Kök neden çalışmasının kaydı için 8D raporu yazısına bakabilirsiniz.
PakERP One'da Pareto için veri
PakERP One'da duruş ve fire verisi neden kodlarıyla tutulur; Pareto sıralaması raporlardan alınır, kümülatif yüzde ve grafik Excel'de tamamlanır:
- 8164 Fire ve Duruş Nedenleri: neden kodları fire ve duruş olarak ayrı tanımlanır, grup koduyla gruplanır; duruş nedenlerine planlı ya da plansız ayrımı ve OEE kayıp türü atanır. Açıklaması zorunlu nedenler işaretlenebilir; "Diğer" seçilince açıklama istenmesi, sonradan yeni kod açmak için gereken bilgiyi toplar.
- 8129 Duruş Kayıtları ve 8121 Üretim Bildirimleri: duruş tezgah, iş emri, neden, başlangıç, bitiş ve operatörle; fire ise bildirimde iyi adetten ayrı, fire nedeniyle girilir. Sahada Android "PakERP One Üretim" uygulamasıyla aynı kayıt oluşur.
- Duruş Analizi raporu (Raporlar ▾): neden, istasyon ya da iş emri bazında, planlı ve plansız ayrımıyla toplam süre; ikinci seviye için tezgah ya da iş emri kırılımı.
- Hata / Fire Analizi raporu: fire nedeni, stok ve istasyon kırılımıyla adet. PDF ve Excel.
- 8150 Standart Maliyet: parçanın standart birim maliyeti; maliyete göre Pareto için fire adediyle çarpılır.
- 8135 İzlenebilirlik: fire artışı belirli bir hammadde lotunda yoğunlaşıyorsa, lotun soy ağacı hangi iş emirlerinde ve hangi sevkiyatlarda kullanıldığını gösterir.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir. Raporların tamamı raporlar sayfasında.