Fire oranı, üretilen toplam parçanın yüzde kaçının kullanılamaz çıktığını gösterir. Formül: fire oranı = fire adet / (iyi adet + fire adet) × 100. Örneğin 4.850 iyi ve 150 fire parçada oran 150 / 5.000 × 100 = %3'tür. Malzeme firesi ise ağırlık üzerinden hesaplanır: kullanılan malzemeden parçalara giden miktar çıkarılır, kalan kullanılan miktara bölünür. Takip için fire nedeni ve operasyon her kayıtta yazılmalıdır.
Maliyet raporunda bir ürünün kârı neredeyse sıfır çıkıyor. Fiyat aynı, sac fiyatı aynı, işçilik aynı. Farkı açıklayan kalem çoğu zaman görünmeyen firedir: sayılmayan, yazılmayan ya da yanlış hesaplanan fire.
Fire oranı basit bir bölme işlemidir ama paydanın ne olduğu, adetle mi kiloyla mı hesaplandığı ve reçeteye nasıl yansıtıldığı sonucu değiştirir. Aşağıda formüller örnek hesaplarla, ardından fire takibinin sahada nasıl kurulacağı anlatılıyor. Fire verisinin kaynağı olan kayıt için Üretim Bildirimi Nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
- Fire oranı nasıl hesaplanır?
- Malzeme firesi kg üzerinden nasıl hesaplanır?
- Fire, hurda ve yeniden işleme arasındaki fark nedir?
- Reçeteye fire payı nasıl eklenir?
- Fire oranı yüzde kaç olmalı?
- Üretimde fire takibi nasıl yapılır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da fire kaydı ve takibi
- Sık sorulan sorular
Fire oranı nasıl hesaplanır?
Fire oranı, fire adedinin toplam üretilen adede bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur.
Formül: fire oranı (%) = fire adet / (iyi adet + fire adet) × 100.
Örnek (temsili rakamlarla): bir pres operasyonunda hafta boyunca 4.850 iyi, 150 fire parça bildiriliyor.
- Toplam üretilen = 4.850 + 150 = 5.000 adet.
- Fire oranı = 150 / 5.000 × 100 = %3.
Paydaya yalnız iyi adet yazılırsa sonuç 150 / 4.850 × 100 = %3,09 çıkar. Küçük oranlarda fark az görünür, ama fire yükseldikçe açılır ve farklı bölümlerin oranları birbiriyle karşılaştırılamaz hale gelir. Fabrikada tek bir tanım seçilmeli ve her yerde o kullanılmalıdır; yaygın olan, paydaya toplam üretileni yazmaktır.
Birden fazla operasyonlu üründe her operasyonun oranı ayrı hesaplanır. Toplam fire oranı operasyon oranlarının toplamı değildir; hattın başına giren parçanın sonunda iyi çıkan oranı üzerinden bulunur. Kesmede %2, preste %3, kaynakta %1 fire varsa hattan iyi çıkma oranı 0,98 × 0,97 × 0,99 = 0,941, yani toplam fire yaklaşık %5,9'dur.
Malzeme firesi kg üzerinden nasıl hesaplanır?
Malzeme firesi, kullanılan malzemenin ürüne girmeyen kısmının oranıdır; adet yerine ağırlıkla hesaplanır.
Formül: malzeme fire oranı (%) = (kullanılan malzeme - ürüne giren malzeme) / kullanılan malzeme × 100.
Örnek: 1.000 kg rulo sacdan 1.850 braket çıkıyor, bir braketin net ağırlığı 0,42 kg.
- Ürüne giren = 1.850 × 0,42 = 777 kg.
- Ürüne girmeyen = 1.000 - 777 = 223 kg.
- Malzeme fire oranı = 223 / 1.000 × 100 = %22,3.
Bu 223 kg'ın büyük kısmı kesim iskeleti ve delik artığıdır; kalıp tasarımından gelir ve kaçınılmazdır. Hatalı parçalardan gelen kısım ise ayrıca izlenmelidir. İkisini aynı sayıda toplamak, kalıbı değiştirmeden azaltılamayacak bir kaybı kalite sorunu gibi gösterir. Kaçınılmaz iskelet ve talaş reçetede hurda çıktısı olarak tanımlanabilir; bunun nasıl yapılacağı Yan Ürün ve Hurda Çıktısı yazısında.
Rulo sac, profil ya da granül gibi tartılarak alınan malzemelerde bu hesabı ayda bir yapmak, sayım farklarının kaynağını da gösterir. Ürün ağacındaki birim ağırlık gerçekten hafifse, stok her ay aynı yönde eksik çıkar; sorun ambarda değil reçetededir.
Fire kaydına başlanan fabrikalarda en sık duyulan cümle 'eskiden bu kadar fire yoktu' olur. Çoğu zaman fire artmamıştır; ilk kez sayılıyordur. Bu yüzden ilk bir iki ayın rakamını hedefle kıyaslamak yerine başlangıç noktası olarak kabul etmek daha doğru sonuç verir.
Fire, hurda ve yeniden işleme arasındaki fark nedir?
Fire kullanılamaz çıkan üretimdir; hurda, fire ve üretim artıklarının satılabilir ya da atılacak malzeme olarak toplandığı haldir; yeniden işleme ise hatalı parçanın düzeltilip iyi parçaya dönüştürülmesidir.
| Kavram | Ne olur? | Stoğa etkisi | Örnek |
|---|---|---|---|
| Fire | Parça kullanılamaz | İyi stoğa girmez, malzeme harcanmıştır | Çatlak bükülmüş braket |
| Proses artığı | Üretimin doğal kalıntısı | Hurda olarak toplanabilir | Kesim iskeleti, talaş, yolluk |
| Hurda | Fire ve artıklar tartılıp ayrılır | Cinsine göre tartım kaydı | DKP hurda, paslanmaz hurda |
| Yeniden işleme | Parça düzeltilir | Düzeltilince iyi stoğa girer | Çapağı alınan parça |
Yeniden işlenen parçayı fire saymak oranı şişirir, hiç kaydetmemek ise ek işçiliği gizler. Ayrı kaydedilmesi gerekir; nasıl yapılacağı Yeniden İşleme (Rework) yazısında.
Bu dört kavramı ayırmanın pratik bir faydası daha vardır: her biri farklı bir kişiye gider. Fire kalite ve üretimin, proses artığı kalıp tasarımının, hurda satış ya da muhasebenin, yeniden işleme ise vardiya şefinin konusudur. Hepsi tek bir "fire" sayısında toplanırsa sorumlusu da belirsizleşir ve kimse kendi payını azaltmak için harekete geçmez.
Reçeteye fire payı nasıl eklenir?
Reçeteye fire payı eklenirken net ihtiyaç (1 - fire oranı) ile bölünür, (1 + fire oranı) ile çarpılmaz. Aradaki fark küçük oranlarda önemsiz görünür ama yüksek firede büyür.
Formül: brüt ihtiyaç = net ihtiyaç / (1 - fire oranı).
Örnek: 1.000 iyi parça gerekiyor, beklenen fire %4.
- Doğru hesap: 1.000 / 0,96 = 1.041,7, yani 1.042 parçalık malzeme. 1.042 parçanın %4'ü (yaklaşık 42) fire çıkar, geriye 1.000 iyi kalır.
- Yaygın yanlış: 1.000 × 1,04 = 1.040. Bu durumda 1.040 parçanın %4'ü fire çıkınca yaklaşık 998 iyi parça kalır.
- Fire %20 olsaydı: doğru hesap 1.250, yanlış hesap 1.200; 50 parçalık malzeme eksik alınırdı.
Fire payı ürün geneline değil, firenin oluştuğu operasyona ya da malzemeye yazılmalıdır. Sac kesimdeki %4 fire yalnız sacı etkiler; montajda eklenen vidayı etkilemez.
Fire payı sabit bir sayı olarak bırakılmamalıdır. Gerçekleşen fire birkaç ay boyunca reçetedeki paydan belirgin şekilde düşük ya da yüksek çıkıyorsa reçete güncellenmelidir; aksi halde planlama ya fazla malzeme alır ya da hat malzemesiz kalır.
Fire oranı yüzde kaç olmalı?
Her fabrika ve her süreç için geçerli tek bir oran yoktur. Hassas talaşlı imalat ile döküm, yeni devreye alınan bir kalıp ile yıllardır dönen bir kalıp aynı hedefe bağlanamaz.
Doğru yaklaşım, her ürün ya da operasyon için son birkaç ayın gerçekleşen oranını başlangıç kabul edip hedefi oradan aşağı çekmektir. Müşteri tarafında ise kalite milyonda hatalı parça (PPM) ile ölçülür; iç fire oranı ile müşteriye giden hatalı parça farklı sayılardır. Müşteri kalite performansının hesabı PPM Nasıl Hesaplanır? yazısında.
Fire oranı OEE hesabının kalite ayağına da girer: iyi adet / toplam adet. Ayrıntı OEE rehberinde.
Hedef koyarken oranın yanında adede de bakın. Yılda birkaç yüz adet çıkan bir üründeki %8 fire, yüz binlerce adet dönen bir üründeki %1,5 fireden daha az malzeme ve para kaybettirebilir. Önce toplam kayıp tutarı en büyük olan ürünlere odaklanmak, sınırlı mühendislik zamanını doğru yere harcatır. Yeni devreye alınan bir kalıpta ilk haftaların yüksek firesini ayrı izlemek de faydalıdır; devreye alma dönemi bittikten sonraki oran, o kalıbın gerçek başlangıç noktasıdır.
Üretimde fire takibi nasıl yapılır?
Fire takibi, fireyi oluştuğu anda nedeniyle birlikte kaydetmek ve haftalık olarak nedenlere göre sıralayıp en büyüğünden başlamaktır.
- Neden listesi: 10-15 maddelik sabit bir fire nedeni listesi hazırlayın (çapak, ölçü dışı, çizik, çatlak, ayar parçası, malzeme hatası).
- Operasyon bazında kayıt: fireyi hangi operasyonda oluştuysa oraya yazın; son kontrolde bulunan fire kesmeden geliyorsa neden kodunda bu belirtilmelidir.
- Tartım: fire ve artıkları cinsine göre ayrı kasalarda toplayıp tartın; toplam ağırlıktan kasa darasını düşün.
- Haftalık sıralama: nedenleri adede göre sıralayın; genellikle ilk üç neden toplam firenin büyük kısmını oluşturur.
- Aksiyon: en büyük neden için bir sorumlu ve tarih belirleyin, sonraki haftalarda etkisini izleyin.
Sıralamayı yalnız adede göre değil, tutara göre de yapmak gerekir. Son operasyonda çıkan bir fire, kesme ve pres emeğini de beraberinde götürür; ilk operasyondaki aynı adetli fireden daha pahalıdır. Bu yüzden haftalık tabloya fire adedinin yanında, parçanın o operasyona kadar biriken yaklaşık maliyeti de yazılmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Paydaya iyi adedi yazmak: oranlar karşılaştırılamaz.
- Ayar parçalarını saymamak: kalıp ayarında atılan ilk parçalar da malzeme harcar.
- Kesim iskeletini kalite firesiyle toplamak: kaçınılmaz kayıp ile önlenebilir kayıp karışır.
- Fire payını çarparak eklemek: yüksek fireli üründe malzeme eksik alınır.
- Fireyi vardiya sonunda tahminle yazmak: "yaklaşık 20" diye yazılan fire, gerçeği değil alışkanlığı gösterir.
- Fireyi maliyete yansıtmamak: ürün kârlı görünür ama değildir. Maliyet hesabı için Ürün Maliyeti Nasıl Hesaplanır?
PakERP One'da fire kaydı ve takibi
PakERP One'da fire, üretimin kaydedildiği yerde girilir ve maliyete kadar taşınır:
- 8121 Üretim Bildirimleri ve Android üretim uygulaması: her bildirimde iyi adet, fire adet ve fire nedeni ayrı alanlardır; hammadde sarfı iyi ve fire adedinin toplamından yapılır.
- 8164 fire ve duruş nedenleri: fire nedenleri sabit listeden seçilir, serbest metin yazılmaz.
- 8107 Ürün Ağacı şemasında malzeme kutusuna fire oranı ve yan ürün ya da hurda çıktısı tanımlanabilir.
- 8128 Kalite Kontrol: giriş, proses ve final muayene kayıtları.
- 327 Hurda Kayıtları ve 328 Hurda Cinsleri: boşaltma tarihi ve cinse göre toplam ağırlık, dara ve net kaydedilir (toplam - dara = net).
- 8151 fiili üretim maliyeti ve 8153 standart/fiili karşılaştırma: firenin maliyete etkisi görülür.
Bildirim listesi "Raporlar ▾" menüsünden Excel'e alınıp yukarıdaki oran ve neden sıralaması hesaplanabilir. Programın kullanımı kılavuzun üretim bölümünde.
Konuyla ilgili: Sac Kesimde Fire ve Artık Sac: Nesting Verimi, Pareto Analizi Nasıl Yapılır? Duruş ve Hata Örneği, Fire Oranı Hesaplama: PPM ve Fireli Brüt İhtiyaç.