Kalıp takibi, her kalıbın hangi işlerde kaç vuruş yaptığını, en son ne zaman bakıma girdiğini ve bir sonraki bakıma kaç vuruş kaldığını izlemektir. Vuruş sayısı, sayaç yoksa üretimden hesaplanır: vuruş = (iyi + fire + ayar parçası) / vuruş başına çıkan parça. Bakım aralığı çoğunlukla vuruş cinsinden belirlenir; kalan vuruş = bakım aralığı - son bakımdan beri yapılan vuruş. Bu sayı günlük ortalamaya bölününce bakıma kaç gün kaldığı bulunur.
Sabah ilk parça onayında ölçü tutmuyor, çapak yüksek. Kalıp sökülüp kalıphaneye gidiyor ve üretim yarım gün duruyor. Kalıphanedeki ilk soru hep aynıdır: bu kalıp en son ne zaman bakım gördü, o günden beri kaç vuruş yaptı? Cevap çoğu zaman bir ustanın hafızasındadır.
Kalıp takibi bu soruyu kayda bağlamaktır. Aşağıda bir kalıp kartında hangi bilgilerin tutulması gerektiği, vuruş sayısının üretim kayıtlarından nasıl hesaplanacağı, bakım zamanının ve kalan vuruşun nasıl bulunacağı örneklerle anlatılıyor. Anlatım pres ve plastik enjeksiyon kalıpları üzerinden yapılıyor; döküm ve dövme kalıplarında da mantık aynıdır.
Tam boyutİçindekiler
Kalıp takibi nedir, kalıp kartında neler olur?
Kalıp takibi, her kalıbı ayrı bir kayıt olarak tutup kullanımını, bakımını ve durumunu izlemektir. Bu kaydın merkezinde kalıp kartı vardır.
| Alan | Örnek | Ne işe yarar? |
|---|---|---|
| Kalıp no | K-118 | Rotada ve iş emrinde tek anlamlı kimlik |
| Ürettiği parçalar | Braket sağ ve sol | Hangi iş emri bu kalıbı kullanır |
| Vuruş başına parça (göz sayısı) | 2 | Adetten vuruşa geçiş |
| Uygun tezgahlar | P-02, P-05 | Planlamada tezgah seçimi |
| Bakım aralığı | 50.000 vuruş | Önleyici bakım zamanı |
| Tasarım ömrü | 1.000.000 vuruş | Yenileme planı |
| Sahibi | Firma ya da müşteri | Müşteri kalıbı ayrımı |
| Konum ve durum | Raf B-4, kullanımda | Kalıbı aramadan bulmak |
Bu alanların hepsi ilk günden gerekmez. Kalıp no, göz sayısı ve bakım aralığı ile başlamak, vuruş hesabını ve bakım planını yapmaya yeter.
Kalıp numarası kalıbın üzerine kalıcı biçimde yazılmalı ve rotada, iş emrinde, bakım kaydında aynı numara kullanılmalıdır. Aynı kalıba kalıphanede bir ad, üretimde başka bir ad verildiğinde kayıtlar birleşmez ve toplam vuruş hiçbir zaman doğru çıkmaz. Sağ ve sol parçayı aynı anda basan bir kalıp tek numara taşımalı, iki ayrı kalıp gibi kaydedilmemelidir.
Kalıp vuruş sayısı nasıl hesaplanır?
Kalıpta ya da preste sayaç yoksa vuruş sayısı üretimden hesaplanır: üretilen bütün parçalar vuruş başına çıkan parça sayısına bölünür.
Formül: vuruş sayısı = (iyi adet + fire adet + ayar parçası) / vuruş başına parça.
Örnek (temsili rakamlarla): 4 gözlü bir enjeksiyon kalıbıyla bir ayda 38.000 iyi, 1.200 fire parça üretilmiş, kalıp bağlamalarında toplam 400 ayar parçası atılmış.
- Toplam parça = 38.000 + 1.200 + 400 = 39.600.
- Vuruş (çevrim) sayısı = 39.600 / 4 = 9.900.
Yalnız iyi adet üzerinden hesaplansaydı 38.000 / 4 = 9.500 vuruş bulunurdu; 400 vuruş eksik. Ay ay biriken bu fark, bakımın hep geç yapılması demektir.
Hesap iki durumda sapar: bir göz kapatılmışsa (4 gözlü kalıp 3 gözle çalışıyorsa) ve boşa vuruş yapılmışsa (ayar için parçasız vuruş). Göz kapatıldığında kalıp kartına ya da iş emrine not düşülmelidir. Boşa vuruşu hesapla bulmanın yolu yoktur; bunu ancak makinedeki sayaç verir. Göz sayısı ile çevrim süresi arasındaki ilişki Çevrim Süresi ve Takt Zamanı yazısında.
Kalıp takibine başlayan fabrikalarda ilk çıkan bulgu çoğu zaman bakım aralığı değil, kayıp kalıplardır: rafta olduğu sanılan ama fasoncuda ya da müşteride duran kalıplar. Kalıp kartına konum alanını ilk günden eklemek ve kalıp yer değiştirdiğinde bunu yazmak, ilk ayın en kolay kazancıdır.
Sayaç mı, hesap mı?
İkisi birbirini tamamlar. Mekanik ya da elektronik sayaç gerçek vuruşu sayar, boşa vuruşu da içerir; ama kalıp tezgahtan tezgaha taşındığında sayaç tezgahta kalır ve kalıbın toplamı kaybolur. Hesap ise kalıba bağlı kalır, çünkü üretim kaydı kalıp numarasıyla yapılır.
Pratik bir düzen şöyledir: kalıp söküldüğünde tezgah sayacındaki okuma, kalıp kartına o işin vuruşu olarak yazılır; sayaç olmayan tezgahlarda üretimden hesaplanan değer kullanılır. Ayda bir iki yöntemin farkına bakmak, göz kapatma ve boşa vuruş gibi gizli kayıpları da ortaya çıkarır.
Sayacı olan makinelerde okumayı elle yazmak yerine doğrudan almak da mümkündür. Bu, makine ile yazılım arasında bir bağlantı gerektirir ve genellikle üretimden veri toplama başlığında ele alınır.
Hangi yöntem seçilirse seçilsin, kalıp tezgaha bağlandığında ve söküldüğünde kısa bir kayıt düşülmesi gerekir: tarih, tezgah, sayaç okuması. Bu iki satırlık kayıt, kalıbın geçmişini sonradan kurmanın tek güvenilir yoludur.
Kalıp bakım zamanı nasıl belirlenir?
Bakım zamanı çoğunlukla vuruş sayısına göre belirlenir; kalıbın aşınması takvimden değil kullanımdan gelir. Az kullanılan kalıpta ise ek olarak bir zaman sınırı konur, çünkü rafta bekleyen kalıp da paslanır ve yayları yorulur.
Formül: kalan vuruş = bakım aralığı - son bakımdan beri yapılan vuruş. Bakıma kalan gün = kalan vuruş / günlük ortalama vuruş.
Örnek: K-118 kalıbının bakım aralığı 50.000 vuruş. Son bakımdan beri 41.500 vuruş yapılmış, kalıp günde ortalama 2.000 vuruş çalışıyor.
- Kalan vuruş = 50.000 - 41.500 = 8.500.
- Bakıma kalan gün = 8.500 / 2.000 = 4,25, yani yaklaşık 4 iş günü.
- Önümüzdeki hafta bu kalıpla açılacak iş emri 12.000 parçalıksa (vuruş başına 2 parça, 6.000 vuruş) iş bakım sınırından önce biter; 20.000 parçalıksa iş ortasında bakıma girmesi gerekir.
Son adım, bakımın üretim planıyla birlikte düşünülmesi gerektiğini gösterir. İş ortasında sökülen kalıp, bir hazırlık süresi daha ve yarım kalmış bir iş emri demektir. Bakımı iki iş arasındaki boşluğa denk getirmek daha ucuzdur.
Vuruşa ek olarak durum bazlı işaretler de izlenir: çapak yüksekliğinin artması, ölçünün toleransa yaklaşması, ilk parçada ayar süresinin uzaması. Bunlar, bakım aralığı dolmadan kalıbın bakıma girmesi gerektiğini söyler.
Kalıp ömrü nasıl izlenir?
Kalıp ömrü, kalıbın toplam vuruş sayısının tasarım ömrüyle karşılaştırılmasıyla izlenir. Tasarım ömrü kalıpçının verdiği ya da firmanın deneyimle belirlediği toplam vuruştur.
Ömrün yüzde kaçının kullanıldığı = toplam vuruş / tasarım ömrü × 100. 1.000.000 vuruş ömürlü bir kalıp 820.000 vuruşa ulaşmışsa ömrünün %82'si kullanılmıştır. Bu noktada yeni kalıp siparişinin konuşulması gerekir; kalıp imalatı haftalar sürer ve eski kalıp beklenenden erken yorulabilir.
Müşteri kalıplarında bu bilgi daha da önemlidir. Kalıbın sahibi müşteri olduğu için yenileme kararını ve maliyetini müşteri verir; toplam vuruşun kayıtlı olması bu görüşmeyi kolaylaştırır. Müşteri denetimlerinde kalıp kartının ve bakım kayıtlarının gösterilmesi de sık istenir. Denetime hazırlık için Müşteri Denetiminde İzlenebilirlik yazısına bakabilirsiniz.
Kalıp takibine nereden başlanır?
- Bütün kalıplara tek anlamlı bir numara verin ve kalıbın üzerine kalıcı olarak yazın.
- Her kalıp için göz sayısını, uygun tezgahları ve bakım aralığını kalıp kartına girin.
- Rotada her pres ya da enjeksiyon operasyonuna kullanılan kalıbı yazın; rotanın kuruluşu Rota ve Operasyon Tanımı yazısında.
- Üretim bildiriminde iyi, fire ve ayar parçalarını ayrı yazın; bildirim düzeni için Üretim Bildirimi Nedir?
- Mevcut kalıpların son bakım tarihini ve o günden beri yaklaşık vuruşunu başlangıç değeri olarak girin.
- Haftada bir kalan vuruşu en az olan kalıpları listeleyin ve bakımı üretim planına işleyin.
- Her bakımda yapılan işi (bileme, yay değişimi, parlatma) ve süresini kaydedin; kalıp bakım duruşunu da duruş nedeni olarak girin.
Sık yapılan hatalar
- Vuruşu yalnız iyi adetten hesaplamak: fire ve ayar parçaları kalıbı da aşındırır.
- Göz kapatmayı yazmamak: vuruş sayısı olduğundan az çıkar.
- Sayacı tezgaha bağlı bırakmak: kalıp başka prese taşınınca toplam kaybolur.
- Bakımı yalnız arızada yapmak: plansız söküm, yarım kalan iş emri ve kaçan termin getirir.
- Bakım kaydını tutmamak: hangi kalıbın ne sıklıkla ve neden bakıma girdiği görülmez; kalıp yenileme kararı tahmine kalır.
- Kalıp duruşunu genel arıza diye yazmak: OEE hesabında kalıp kaynaklı kayıp ayrı görünmez. Ayrıntı OEE rehberinde.
PakERP One'da kalıp ve vuruş verisi
PakERP One'da kalıp, üretim akışının içinde yer alır; vuruş hesabının dayandığı kayıtlar programdadır:
- 8107 Ürün Ağacı şemasında pres ya da enjeksiyon operasyonu kutusuna tezgah ile birlikte kalıp seçilir.
- 8120 İş Emirleri: iş emri açılınca kalıp rotadan gelir; iş emri düzenlenirken operasyon başına tezgah ve kalıp değiştirilebilir.
- 8121 Üretim Bildirimleri ve Android üretim uygulaması: iyi adet, fire adet ve fire nedeni ayrı girilir, her bildirim iş emrine bağlıdır.
- 8129 duruş kayıtları ve 8164 duruş nedenleri: kalıp bakımı ve kalıp arızası ayrı duruş nedeni olarak tanımlanıp girilebilir.
Bildirim listesi "Raporlar ▾" menüsünden Excel'e alınıp iş emrine göre süzülür; yukarıdaki (iyi + fire + ayar) / vuruş başına parça hesabı oradan yapılabilir.
Vuruşun makinenin kendisinden sayılması, kalıp bazında biriktirilmesi ve bakım zamanı yaklaşınca uyarı verilmesi ise sensör ya da makine bağlantısı gerektirir. Bu, Üretimden Veri Toplama kapsamındadır; programdan ayrı ücretlendirilir ve fabrikada keşif yapıldıktan sonra kurulur.
Konuyla ilgili: Önleyici Bakım Planı Nasıl Hazırlanır? Adım Adım, SMED Nedir? Kalıp Değiştirme Süresi Nasıl Kısaltılır?, Kesici Takım Ömrü Nasıl Takip Edilir? Adet ve Süre.