Önleyici bakım planı, her makine için hangi bakım işinin ne zaman, kim tarafından ve kaç dakikada yapılacağını önceden yazan takvimdir. Plan dört parçadan kurulur: kritikliğe göre sıralanmış makine listesi, her iş için tetikleyici (takvim, çalışma saati, vuruş ya da ölçülen durum), adım adım görev kartı ve bu işlerin üretim planına yerleştirildiği haftalık takvim. Planın tuttuğu, plansız arıza duruşlarının zamanla azalmasından anlaşılır.
Pazartesi sabahı 400 tonluk presin hidrolik hortumu patladı. Hortumun çatlak olduğunu iki hafta önce gece vardiyasındaki operatör fark etmişti; kimseye yazacak yer bulamadı. Yağ temizliği, yeni hortumun gelmesi ve kalıbın yeniden bağlanması derken hat bir buçuk vardiya durdu, müşterinin perşembe sevkiyatı cumartesiye kaydı.
Önleyici bakım planı bu tür duruşları takvime çevirir: hortum patlamadan önce değişir, değişim de üretimin en az zarar gördüğü saate konur. Aşağıda bir planın sıfırdan nasıl kurulduğunu pres, plastik enjeksiyon ve CNC tezgahlarından örneklerle adım adım anlatıyoruz. Amaç kalın bir bakım el kitabı değil; bakım ekibinin her pazartesi bakıp uygulayabileceği, üretimin de önceden haberdar olduğu tek sayfalık bir takvim.
Tam boyutİçindekiler
- Önleyici bakım nedir, arıza bakımından farkı ne?
- Hangi makineden başlanmalı?
- Bakım görevleri ve sıklıkları nasıl belirlenir?
- Bakım görev kartında neler yazmalı?
- Bakım takvimi üretim planıyla nasıl birleştirilir?
- Örnek: haftalık bakım yükü nasıl hesaplanır?
- Planın işe yaradığı nasıl ölçülür?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da bakım verisi nereden gelir?
- Sık sorulan sorular
Önleyici bakım nedir, arıza bakımından farkı ne?
Önleyici bakım, makine arızalanmadan önce belirli bir zamanda ya da kullanım miktarında yapılan planlı bakımdır. Arıza bakımı ise makine durduktan sonra yapılır; parça, usta ve zaman o anda ne varsa onunla.
Fark yalnız zamanlamada değil, maliyette de. Arızada plansız duruş, yarım kalan iş emri, acil parça siparişi, fazla mesai ve çoğu zaman bozuk parçalar birlikte gelir. Planlı bakımda aynı iş, parçası hazır ve üretim haberdar olarak yapılır.
Bakım işleri tetikleyicisine göre üçe ayrılır:
- Zaman bazlı: takvime bağlı. Kompresör filtresi her ay, yangın dolabı her üç ayda bir.
- Kullanım bazlı: çalışma saati, vuruş ya da çevrim sayısına bağlı. Pres kalıbı 50.000 vuruşta, enjeksiyon vidası belirli bir çalışma saatinde.
- Durum bazlı (kestirimci): ölçülen bir değer sınırı geçince. Rulman titreşimi, yağdaki partikül, motor sıcaklığı.
Küçük ve orta ölçekli bir atölyede plan çoğunlukla ilk iki türle başlar. Durum bazlı bakım ölçüm cihazı ve alışkanlık ister; ilk yılın işi değildir.
Otomotiv tedarikçileri için plan ayrıca bir müşteri şartıdır: IATF 16949, toplam verimli bakım başlığı altında (madde 8.5.1.5) belgelenmiş bir bakım sistemi, kritik ekipmanın belirlenmesini, yedek parça ve bakım hedeflerinin izlenmesini ister. Denetimde plan, uygulandığının kayıtlarıyla birlikte sorulur.
Hangi makineden başlanmalı?
Durunca sevkiyatı durduran makineden başlanır. Bütün makinelere aynı anda plan yazmaya çalışan ekip üç ay sonra hiçbirini uygulayamaz.
Önce bir makine listesi çıkarın: makine no, tür, konum, yaş, yedeği olup olmadığı. Sonra her makineye üç soruyla puan verin:
| Soru | 1 puan | 2 puan | 3 puan |
|---|---|---|---|
| Durunca üretim ne olur? | Başka makineye kayar | Gecikir, telafi edilir | Sevkiyat durur |
| Son bir yılda kaç kez arızalandı? | 0 ile 1 | 2 ile 4 | 5 ve üzeri |
| Arızası iş güvenliğini ya da kaliteyi etkiler mi? | Hayır | Kaliteyi etkiler | Güvenliği etkiler |
Puanları toplayın. 7 ile 9 arası makineler A sınıfıdır ve plana ilk girer; 4 ile 6 arası B, gerisi C. Temsili bir pres atölyesinde tablo şöyle çıkabilir: tek olan 400 tonluk hidrolik pres 9 puan (A), aynı işi yapabilen iki eksantrik presten biri 5 puan (B), kesme makası 4 puan (B), bant zımpara 3 puan (C).
A sınıfı makineler genellikle darboğaz makine ile çakışır. Darboğazın bir saatlik duruşu bütün fabrikanın bir saatlik çıktısıdır.
Önleyici bakım planı kuran atölyelerde ilk üç ay genellikle arıza sayısı düşmez, artar gibi görünür; çünkü ilk kez bakılan makinelerde çatlak hortum, gevşek bağlantı, aşınmış kayış gibi bulgular art arda çıkar. Bu dönemi planın başarısızlığı sanıp vazgeçmek en sık görülen kopma noktasıdır.
Bakım görevleri ve sıklıkları nasıl belirlenir?
Görevler üç kaynaktan derlenir: makinenin kullanım kılavuzundaki bakım tablosu, son bir yılın arıza kayıtları ve bakım ustasının deneyimi. Kılavuz başlangıç noktasıdır; arıza kayıtları neyin eksik kaldığını söyler.
Bir hidrolik pres için temsili bir görev listesi:
| Görev | Tetikleyici | Kim | Süre |
|---|---|---|---|
| Yağ seviyesi, kaçak ve hortum gözle kontrol | Her vardiya başı | Operatör | 5 dk |
| Kızak yağlama | Haftalık | Operatör | 10 dk |
| Hidrolik yağ filtresi değişimi | 500 çalışma saati | Bakım | 45 dk |
| Emniyet ışık perdesi testi | Aylık | Bakım | 20 dk |
| Hortum değişimi (yaşa göre) | Yıllık ya da çatlak bulgusunda | Bakım | 3 saat |
| Hidrolik yağ analizi | 6 ayda bir | Dış laboratuvar | Numune 15 dk |
Enjeksiyon makinesinde liste farklılaşır: kovan rezistansları, termokupllar, kalıp soğutma devresindeki kireç, mengene kızağı yağlaması, vida ve çek valf aşınması. CNC tezgahta ise kızak yağı tankı, bor yağı konsantrasyonu, iş mili ısınması, eksen boşluğu ölçümü öne çıkar.
Sıklık ilk yıl kılavuza göre konur, sonra bulgulara göre ayarlanır. Filtre her değişimde temiz çıkıyorsa aralık uzatılır; iki bakım arasında aynı arıza tekrarlıyorsa kısaltılır.
Bakım görev kartında neler yazmalı?
Görev kartı, işi daha önce hiç yapmamış bir ustanın da aynı şekilde yapabileceği kadar açık olmalıdır. "Presi kontrol et" görev değildir; "ana silindir rotunda çizik var mı bak, varsa fotoğrafla ve bakım şefine yaz" görevdir.
Kartta en az şunlar bulunur:
- Makine no ve görev no (ör. P-400 / G-03)
- Tetikleyici ve son yapılma tarihi
- Enerji kesme ve kilitleme adımları
- Gereken yedek parça, sarf ve takım (filtre kodu, yağ tipi ve miktarı)
- Adım adım iş tarifi, ölçü değerleri ve kabul sınırları
- Tahmini süre ve makinenin duracağı süre
- Bulgu alanı: ne görüldü, ne yapıldı, ne sipariş edilmeli
Bulgu alanı en çok ihmal edilen kısımdır, oysa planı zamanla düzelten bilgi oradan gelir. Gereken yedek parçaların stokta olup olmadığı bakımdan önceki hafta kontrol edilmelidir; bu konuda yedek parça stok yönetimi yazısına bakabilirsiniz.
Bakım takvimi üretim planıyla nasıl birleştirilir?
Bakım takvimi, üretim planından ayrı yazılırsa ilk yoğun haftada ertelenir. Bu yüzden bakım işleri üretim planına makine kapasitesi düşen bir iş gibi yerleştirilir.
Pratik düzen şöyle kurulabilir:
- Her cuma bakım şefi önümüzdeki haftanın vadesi gelen işlerini listeler: tarih bazlı olanlar takvimden, saat ya da vuruş bazlı olanlar sayaç okumalarından.
- Liste planlamacıyla birlikte okunur. Makine durdurmayı gerektiren işler için yer aranır: iş emri bitişi, kalıp değişimi, hafta sonu, öğle arası.
- Uzun işler (3 saati aşan) mümkünse hafta sonuna ya da üretimin düşük olduğu güne konur.
- Takvim üretim panosunun yanına asılır ya da paylaşılır; vardiya amirleri hangi gün hangi makinenin kaç saat duracağını önceden bilir.
- Yapılmayan iş silinmez, bir sonraki haftaya "ertelendi" işaretiyle devreder.
Kalıp bakımı aynı mantıkla çalışır ama tetikleyicisi kalıbın vuruşudur, makinenin değil; ayrıntı kalıp takibi ve vuruş sayacı yazısında.
Örnek: haftalık bakım yükü nasıl hesaplanır?
Plan yazıldıktan sonra ilk sorulması gereken, bakım ekibinin bu planı kaldırıp kaldıramayacağıdır. Bunun için haftalık bakım yükü hesaplanır.
Formül: haftalık yük (saat) = Σ (görev süresi × haftadaki tekrar sayısı).
Örnek (temsili rakamlarla): 2 kişilik bakım ekibi, haftada 45'er saat çalışıyor; arızaya müdahale için sürenin %40'ı ayrılıyor. Planlı işe kalan süre 2 × 45 × 0,60 = 54 saat.
- A sınıfı 6 makinenin haftalık ve aylık görevleri, haftaya düşen payla toplam 21 saat.
- B sınıfı 11 makine için 14 saat.
- Kompresör, vinç, forklift gibi yardımcı ekipman için 8 saat.
- Toplam planlı yük: 21 + 14 + 8 = 43 saat. 54 saatlik kapasitenin altında; 11 saat bulgulardan çıkan düzeltici işlere kalıyor.
Yük kapasiteyi aşıyorsa iki yol vardır: vardiya başı kontrol ve yağlama gibi basit işleri operatöre devretmek ya da C sınıfı makinelerin sıklığını gevşetmek. Operatörün makinesine sahip çıktığı bu düzen, TPM ve otonom bakım yaklaşımının ilk adımıdır.
Planın işe yaradığı nasıl ölçülür?
Üç gösterge yeterlidir: plana uyum, plansız arıza duruşu ve arızalar arası ortalama süre.
- Plana uyum: zamanında yapılan planlı iş / vadesi gelen planlı iş. %90'ın altı, planın gerçekçi olmadığını ya da üretimin bakıma makine vermediğini gösterir.
- Plansız arıza duruşu: A sınıfı makinelerde aylık toplam arıza dakikası. Planın ilk aylarında bulgular arttığı için hemen düşmeyebilir; üç ile altı ay arasında eğilim görülmelidir.
- MTBF ve MTTR: arızalar arası ortalama çalışma süresi uzamalı, onarım süresi kısalmalı. Hesap yöntemi MTBF ve MTTR hesaplama yazısında.
Bu göstergelerin hepsi duruş kaydına dayanır. Arıza duruşları nedeni, başlangıcı ve bitişiyle kaydedilmiyorsa planın etkisi ölçülemez, yalnız hissedilir.
Sık yapılan hatalar
- Bütün makinelerle başlamak: plan kağıtta kalır. A sınıfıyla başlayın, üç ay sonra genişletin.
- Kılavuzu olduğu gibi kopyalamak: kılavuz sizin vardiya düzeninizi ve malzemenizi bilmez; sıklık bulgularla ayarlanmalı.
- Bakımı üretimden ayrı planlamak: ilk sıkışık haftada ertelenir ve bir daha takvime dönmez.
- Bulguyu yazmamak: plan hiç öğrenmez, aynı sıklık yıllarca sürer.
- Yedek parçayı bakım günü aramak: planlı bakım, parçası yoksa arıza bakımına döner.
- Planlı bakım duruşunu arıza diye kaydetmek: plansız duruş olduğundan yüksek görünür ve plan haksız yere başarısız sayılır. Planlı ve plansız duruş nedenleri ayrı kodlanmalı.
PakERP One'da bakım verisi nereden gelir?
PakERP One'da ayrı bir bakım planlama modülü yoktur; plan ve görev kartları bakım ekibinin kendi tablosunda tutulur. Planın beslendiği ve etkisinin ölçüldüğü kayıtlar ise programın üretim ve stok ekranlarındadır:
- 8164 Fire ve Duruş Nedenleri: "planlı bakım" ve "arıza" ayrı neden kodu olarak tanımlanır; her nedene planlı ya da plansız ayrımı ve OEE kayıp türü atanır.
- 8129 Duruş Kayıtları: tezgah, iş emri, neden, başlangıç, bitiş, süre ve operatör. Bakım için yapılan duruşlar planlı nedenle girilir. Android "PakERP One Üretim" uygulamasında duruş, üretim bildiriminin altına eklenebilir.
- Duruş Analizi raporu (Raporlar ▾): neden, tezgah ya da iş emri bazında, planlı ve plansız ayrımıyla; PDF ve Excel. Plansız arıza dakikasının aylık eğilimi buradan izlenir.
- 301 Stok Kartları ve 320 Depolar: filtre, hortum, rulman gibi bakım malzemeleri ayrı bir depoda stok kartı olarak tutulur; kartta emniyet (kritik) stok seviyesi girilir.
- 322 Satınalma Talepleri ve 218 Talep Havuzu: bakım haftasından önce eksik parça için talep açılır.
- Çalışma Alanım > Notlarım: tarihli hatırlatma notları; gecikmiş not kırmızı görünür. Az sayıda takvim bazlı iş için pratik bir hatırlatıcıdır.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir; bakımcılara da ayrı kullanıcı açılabilir. Üretim modülünün tamamı üretim modülü sayfasında.