Bakım yedek parça stoku, makineleri durduracak arızada parçanın rafta hazır olmasını, ama gereksiz parçaya da para bağlanmamasını sağlayan düzendir. Parçalar kritikliğe ve tedarik süresine göre sınıflanır. Düzenli tüketilen sarf ve aşınma parçaları sipariş noktasıyla yönetilir; seyrek bozulan ama yokluğu haftalarca duruş demek olan kritik parçalar için en az bir adet tutulur. Karar, parçanın stok maliyeti ile yokluğunda doğacak duruş maliyeti karşılaştırılarak verilir.
Bakım deposunda iki tür sorun aynı anda yaşanır. Rafta on yıldır duran, artık hiçbir makineye uymayan dişliler, kayışlar, sökülmüş eski kartlar vardır; envanterde para olarak görünürler. Buna karşılık 400 tonluk pres durduğunda gereken oransal valfin bir tane bile yedeği yoktur ve ithalatı altı hafta sürer.
Yedek parça stoku, üretim hammaddesi gibi yönetilemez. Tüketimi düzensizdir, bazı parçalar yıllarca hiç kullanılmaz, ama yokluğunda bütün hat durur. Aşağıda parçaların nasıl sınıflanacağını, hangisi için stok tutulacağına nasıl karar verileceğini, minimum stok hesabını ve bakım deposunun düzenini anlatıyoruz.
Tam boyutİçindekiler
- Yedek parça stoku hammadde stokundan neden farklı yönetilir?
- Yedek parçalar nasıl sınıflandırılır?
- Kritik yedek parça stokta tutulmalı mı? Nasıl karar verilir?
- Düzenli tüketilen yedek parçada minimum stok nasıl belirlenir?
- Bakım deposu nasıl düzenlenir?
- Ölü yedek parça stoku nasıl temizlenir?
- Yedek parça yönetiminin iyi gittiği nasıl anlaşılır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da yedek parça stoku
- Sık sorulan sorular
Yedek parça stoku hammadde stokundan neden farklı yönetilir?
Çünkü talebi üretim planından değil arızadan gelir. Hammadde ihtiyacı sipariş ve ürün ağacından hesaplanabilir; yedek parça ihtiyacı ise büyük ölçüde tahmin edilemez.
Üç özellik yönetimi farklılaştırır:
- Düzensiz tüketim: bir rulman bir yıl hiç çıkmaz, sonra aynı ay iki kez çıkar. Ortalama tüketime dayanan formüller bu kalemlerde yanıltır.
- Yokluk maliyeti çok yüksek: 300 liralık bir sensör, yokluğunda günlerce makine durdurabilir.
- Uzun ve belirsiz tedarik: makineye özel parçalar yurt dışından ya da üreticinin servisinden gelir; tedarik süresi haftalarla ölçülür.
Bu nedenle hammadde stokunda kullanılan emniyet stoku formülü yalnız düzenli tüketilen yedek parçalarda işe yarar. Kritik ve seyrek kalemlerde karar, risk hesabına dayanır.
Yedek parçalar nasıl sınıflandırılır?
İki eksen yeterlidir: parçanın yokluğunda ne olacağı (kritiklik) ve parçanın ne kadar sürede bulunabileceği (tedarik süresi). İki eksen birleşince her parça bir kutuya düşer.
| Tedarik kısa (1 ile 3 gün) | Tedarik uzun (1 haftadan fazla) | |
|---|---|---|
| Kritik (makine ya da sevkiyat durur) | Düşük minimum stok, güvenilir tedarikçi anlaşması | Mutlaka stok; en az 1 adet, düzenli kontrol |
| Önemli (üretim yavaşlar, geçici çözüm var) | Stok tutulmaz ya da çok az | Kullanım sıklığına göre küçük stok |
| Kritik olmayan | Stok tutulmaz, ihtiyaçta alınır | Stok tutulmaz; tedarikçi ve kod bilgisi hazır tutulur |
Ayrıca parça türü de ayrı izlenir:
- Sarf: filtre, yağ, conta, sigorta. Düzenli tüketilir.
- Aşınma parçası: kayış, rulman, kalıp yayı, zımba. Önleyici bakım planına göre değişir.
- Sigorta yedeği: sürücü kartı, servo motor, oransal valf, iş mili. Belki yıllarca kullanılmaz ama yokluğu çok pahalıdır.
- Onarılabilir parça: sökülüp revizyona gönderilen ve rafa dönen motor, pompa, silindir.
Bu sınıflama, hammadde için yapılan ABC analizinden farklıdır. ABC değere bakar; burada asıl soru yokluğun maliyetidir.
Kritik parça listesi hazırlanırken en hızlı kaynak, son iki yılın en uzun on arızasıdır. Bu arızaların çoğunda makine, tamirden çok parça beklerken durmuştur; o parçalar listenin ilk satırlarını kendiliğinden doldurur.
Kritik yedek parça stokta tutulmalı mı? Nasıl karar verilir?
Parçanın yıllık elde tutma maliyeti, yokluğunda beklenen yıllık duruş maliyetinden küçükse stokta tutulmalıdır. Hesap kaba yapılsa bile tartışmayı sezgiden sayıya taşır.
Formül: beklenen yıllık kayıp = yıllık arıza olasılığı × stok yoksa ek duruş günü × günlük duruş maliyeti. Elde tutma maliyeti = parça değeri × yıllık elde tutma oranı.
Örnek (temsili rakamlarla): servo presin sürücü kartı.
- Parça değeri 60.000 TL, tedarik süresi 20 iş günü.
- Kart, geçmiş kayıtlara ve makine üreticisinin bilgisine göre yılda yaklaşık %15 olasılıkla arızalanıyor.
- Stok yoksa makine 20 gün durur; iş başka prese fazla mesaiyle ve kısmen fasona kaydırılıyor. Bu kaydırmanın günlük maliyeti 15.000 TL.
- Beklenen yıllık kayıp = 0,15 × 20 × 15.000 = 45.000 TL.
- Elde tutma oranı yılda %20 alınırsa elde tutma maliyeti = 60.000 × 0,20 = 12.000 TL.
- 45.000 TL, 12.000 TL'den büyük: kart stokta tutulmalı.
Aynı hesap, aynı işi yapabilen ikinci bir pres olsaydı farklı çıkardı; günlük duruş maliyeti düşer, karar "tutma" yönüne döner. Bu yüzden kritik parça listesi makine listesiyle birlikte, makinenin yedeği olup olmadığı bilinerek yapılır. Arıza olasılığı için arıza kayıtlarından çıkan MTBF değeri iyi bir başlangıçtır.
Düzenli tüketilen yedek parçada minimum stok nasıl belirlenir?
Düzenli tüketilen sarf ve aşınma parçalarında sipariş noktası kullanılır: sipariş noktası = günlük ortalama tüketim × tedarik süresi (gün) + emniyet stoku.
Örnek (temsili rakamlarla): CNC tezgahlarının hidrolik filtresi. Önleyici bakım planına göre 6 tezgahta her 500 saatte bir değişiyor; iki vardiyalı çalışmada bu, ayda yaklaşık 8 filtre ediyor.
- Günlük tüketim = 8 / 22 iş günü = 0,36 adet.
- Tedarik süresi 10 iş günü: tedarik süresince tüketim = 0,36 × 10 = 3,6 adet.
- Plan dışı değişimler (kirlenme, arıza) için 2 adet emniyet stoku.
- Sipariş noktası = 3,6 + 2 = 5,6, yuvarlanarak 6 adet. Rafta 6 adet kalınca sipariş verilir.
- Sipariş miktarı tedarikçinin koli miktarına ve bir aylık tüketime göre 10 adet seçilir; azami stok 6 + 10 = 16 adet olur.
Önleyici bakım planı varsa bu kalemlerin tüketimi aslında tahmin edilebilir; plan önümüzdeki ayın değişimlerini zaten söyler. Plan ile stok bağlandığında sipariş noktası daha düşük tutulabilir. Seviye altına inen kalemlerin nasıl izlendiği minimum stok ve sipariş noktası yazısında anlatılıyor.
Bakım deposu nasıl düzenlenir?
Bakım deposunun ilk kuralı, her parçanın kayıtlı olması ve kayıtsız çıkış yapılmamasıdır. Gece vardiyasında acil arızada "sonra yazarım" diye alınan parça, ay sonunda stokta görünüp rafta olmayan parçadır.
- Kodlama: her parçaya üretici kodu, makine ve konum bilgisiyle tek bir stok kodu. Aynı rulmanın üç makinede kullanıldığı kart üzerinde görünmeli.
- Raf adresi: raf, göz ve kutu numarası; ustanın aramadan bulması için.
- Makineye bağlama: her makinenin kritik parça listesi; arızada "hangi kart" sorusuna anında cevap.
- Çıkış kaydı: parça hangi makine ve hangi arıza için çıktı. Bu kayıt, parçanın gerçek tüketimini ve arızanın maliyetini verir.
- Onarılabilir parçanın dönüşü: revizyondan dönen pompa yeni pompayla karışmamalı; ayrı kod ya da ayrı işaretle tutulur.
- Saklama koşulu: elektronik kartlar nemden, contalar güneşten, rulmanlar paslanmadan korunur. Uzun süre bekleyen rulman ve motorlar için periyodik döndürme gerekir.
Ölü yedek parça stoku nasıl temizlenir?
Önce makine listesiyle karşılaştırılır: fabrikada artık bulunmayan makinelere ait parçalar ayrılır. Sonra son iki ile üç yılda hiç çıkışı olmayan kalemler listelenir ve her biri için tek soru sorulur: bu parça hangi makinenin, hangi arızasında kullanılır?
Cevabı olan kalem kritik yedek olarak kalır, cevabı olmayan satışa, hurdaya ya da kullanılabilecek başka bir fabrikaya gider. Temizlik yılda bir yapılır ve sayımla birleştirilebilir; sayım düzeni için depo sayımı yazısına bakabilirsiniz. Makine satıldığında ya da hurdaya ayrıldığında yedek parçalarının da aynı gün işaretlenmesi, ölü stoğun yeniden birikmesini önler.
Yedek parça yönetiminin iyi gittiği nasıl anlaşılır?
Üç ölçü yeterlidir ve üçü de ayda bir dakikalar içinde çıkarılabilir.
- Stoktan karşılama oranı: arızada istenen parçanın rafta bulunduğu durum sayısı / toplam parça isteği. Kritik parçalarda bu oranın yüksek olması beklenir; her "rafta yoktu" vakası tek tek incelenir.
- Parça bekleme kaynaklı duruş: arıza süresinin ne kadarının parça beklerken geçtiği. Duruş kaydında "parça bekleme" ayrı bir neden olarak tutulursa doğrudan okunur.
- Hareketsiz stok değeri: son 24 ayda hiç çıkışı olmayan kalemlerin toplam değeri. Kritik yedekler bu listede kalabilir; önemli olan, listedeki her kalemin bilinçli olarak orada olmasıdır.
İlk iki ölçü bozuluyorsa stok azdır ya da yanlış parçalara dağılmıştır. Üçüncüsü büyüyorsa stok fazladır. İkisi aynı anda görülüyorsa, ki çoğu bakım deposunda görülür, sorun miktar değil seçimdir: para yanlış parçalara bağlanmıştır.
Sık yapılan hatalar
- Bütün yedek parçalara aynı kuralı uygulamak: filtre ile servo motor aynı mantıkla yönetilemez.
- Kritik parçayı fiyatına göre seçmek: ucuz bir sensör, pahalı bir dişliden daha uzun duruş yaratabilir.
- Kayıtsız çıkış: stok bilgisi bozulur, tüketim görünmez, arıza maliyeti hesaplanamaz.
- Kanibalizasyon: duran makineden parça söküp diğerine takmak geçici çözümdür; kaydedilmezse iki makine birden yarım kalır.
- Bakım planıyla stoku bağlamamak: planlı değişim günü parça yoksa planlı bakım arıza bakımına döner.
- Onarılabilir parçayı izlememek: revizyona giden pompanın nerede olduğu, ne zaman döneceği bilinmez.
PakERP One'da yedek parça stoku
PakERP One'da yedek parçalar, hammadde gibi stok kartı olarak ve ayrı bir depoda tutulur; ayrı bir bakım modülü gerekmez:
- 320 Depolar: "Bakım Deposu" ayrı depo olarak açılır; yedek parça bakiyesi üretim depolarıyla karışmaz.
- 301 Stok Kartları: her parça için kart; kartta emniyet (kritik) stok seviyesi girilir. Sağ tık Stok Durumu bakiyeyi depo kırılımında gösterir, Stok Ekstresi parçanın bütün giriş ve çıkışlarını listeler.
- 302-310 stok fişleri: bakıma çıkış fişle yapılır; açıklamaya makine ve arıza yazılırsa hangi parçanın hangi makineye gittiği ekstrede görünür.
- Emniyet Stok Raporu (Raporlar ▾): bakiyesi seviyenin altına inen kartları listeler. Çalışma Alanım'daki Bugün paneli kritik stok özetini de gösterir.
- 322 Satınalma Talepleri, 218 Talep Havuzu, 203 Satınalma Siparişleri: bakımcı talebi açar, satınalmacı havuzdan siparişe çevirir.
- 250 Fiyat Kontrol: parçanın geçmiş alış fiyatları tedarikçi bazında; pahalı yedeklerde fiyat karşılaştırması için.
- Hareketsiz Stoklar raporu: uzun süredir çıkışı olmayan kalemler; yıllık ölü stok temizliğinin başlangıç listesi.
- 310 Sayım: bakım deposu için ayrı sayım fişi.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir, stok kartı sayısında sınır yoktur. Ayrıntı Stok, Lot ve Nitelik sayfasında.
Konuyla ilgili: Kesici Takım Ömrü Nasıl Takip Edilir? Adet ve Süre.