MRP (malzeme ihtiyaç planlaması), sipariş miktarını ürün ağacından geçirip her hammadde ve yarı mamul için brüt ihtiyacı hesaplar; eldeki stok, rezerve ve açık siparişleri düşerek net ihtiyacı bulur ve temin süresine göre ne zaman satınalma siparişi ya da iş emri açılacağını söyler. Doğru sonuç için ürün ağacı, stok bakiyesi ve temin süreleri güncel olmalıdır.
Pazartesi sabahı 5.000 adet flanş siparişi geldi. Rulo sac yeter mi? Isıl işleme giden parti ne zaman döner? Vida ve pul için sipariş açılmış mıydı? Bu soruların tek tek Excel'de, telefonla ve depoya inip sayarak cevaplanması bir gün sürer; MRP aynı cevabı dakikalar içinde verir. MRP (Material Requirements Planning, malzeme ihtiyaç planlaması), müşteri siparişini ürün ağacından geçirip "hangi malzemeden, ne kadar, ne zaman" sorusunu hesaplayan yöntemdir. Bu rehberde hesabın mantığını, doğru çalışması için gereken veriyi, sahada en çok yapılan hataları ve PakERP One'da MRP'nin nasıl satınalma talebine dönüştüğünü anlatıyoruz.
İçindekiler
MRP nedir, neyi hesaplar?
MRP, bağımlı talebi hesaplar. Bağımsız talep müşteriden gelen mamul siparişidir; bağımlı talep ise o mamulü üretmek için gereken hammadde, yarı mamul ve satın alınan parçalardır. 5.000 flanş siparişi bağımsız taleptir; bunun için gereken 1.850 kg sac, 5.000 adet ısıl işlem hizmeti ve 10.000 adet vida bağımlı taleptir. MRP'nin işi, bağımsız talepten bağımlı talebi türetmek ve bunu zamana yaymaktır.
Yöntem 1960'larda Joseph Orlicky'nin çalışmalarıyla biçimlendi, 1970'lerde bilgisayara taşındı ve bugün her üretim ERP'sinin çekirdeğinde durur. Sonradan kapasite ve finansı da kapsayan MRP II geliştirildi; ancak "MRP" dendiğinde sahada hâlâ malzeme ihtiyaç hesabı anlaşılır.
MRP üç soruya cevap verir:
- Ne gerekiyor? Ürün ağacındaki her kalem için toplam (brüt) ihtiyaç.
- Ne kadar gerekiyor? Eldeki stok, rezerve ve açık siparişler düşüldükten sonra kalan net ihtiyaç.
- Ne zaman gerekiyor? Teslim tarihinden temin süresi geriye sayılarak sipariş açılması gereken tarih.
Neden önemli: stok bağlayan ve hattı durduran iki hata
MRP'siz çalışan bir fabrikada iki uçtan biri yaşanır. Ya "ne olur ne olmaz" diye fazla malzeme alınır, para rafta bağlanır ve sayımda 3 yıllık kaplama kimyasalı bulunur; ya da tam sevkiyat günü bir pulun bittiği anlaşılır, hat durur ve müşteriye geç kalınır. İkisi de aynı nedenden çıkar: ihtiyacın sistematik değil, hafızayla hesaplanması.
MRP'nin getirdiği düzen, kararı kişiden alıp veriye bağlamaktır. Satınalma sorumlusu "bence 500 kg alalım" yerine "MRP 320 kg net ihtiyaç veriyor, 12 gün temin süresi var, bugün sipariş açmalıyız" der. Bu, hem stok devir hızını yükseltir hem de üretim planlamacısının sabahını telefon başında geçirmesini bitirir.
MRP'nin üç girdisi
Hesap ne kadar doğruysa MRP o kadar işe yarar; formülün kendisi basittir, veri zordur. Üç girdi vardır ve her biri ayrı bir ekranda yaşar.
1. Ana üretim planı: ne zaman, ne kadar mamul
Müşteri siparişleri, tahminler ve stok için üretim kararları. Otomotiv yan sanayide bu çoğunlukla müşterinin haftalık sevk programı (EDI veya e-posta ile gelen çağrı) ve açık satış siparişleridir. Sipariş teslim tarihi yoksa MRP zamanlama yapamaz; "bu ay içinde" gibi bir tarih işe yaramaz.
2. Ürün ağacı (BOM) ve rota
Bir mamul için hangi malzemeden ne kadar gerektiğini, hangi operasyonda tüketildiğini ve fire oranını tanımlar. Çok seviyeli ağaçlarda ara ürünler vardır: sac → kesilmiş plaka → preslenmiş gövde → kaplanmış gövde → mamul. MRP her seviyeyi sırayla açar; buna ağaç patlatma denir. Ürün ağacının ayrıntısı için Ürün Ağacı (BOM) yazımıza bakın.
3. Stok durumu: eldeki, rezerve, yoldaki
Depodaki fiziksel bakiye, açık iş emirlerine rezerve edilmiş miktar, açık satınalma siparişlerinde yolda olan miktar ve fasoncuda bekleyen parti. Bu dört rakamın biri yanlışsa MRP ya eksik ya fazla önerir. Sayımı yapılmamış depo, MRP'nin en büyük düşmanıdır.
| Girdi | Nerede tanımlanır | Yanlışsa ne olur |
|---|---|---|
| Satış siparişi ve teslim tarihi | Satış siparişi ekranı | İhtiyaç tarihi kayar, sipariş geç açılır |
| Ürün ağacı, fire, operasyon | Ürün ağacı şeması | Miktar eksik veya fazla çıkar |
| Temin süresi | Stok kartı / tedarikçi kartı | Sipariş zamanı yanlış hesaplanır |
| Stok bakiyesi, lot, nitelik | Stok hareketleri ve sayım | Net ihtiyaç bozulur |
| Açık alış siparişi | Satınalma siparişi ekranı | Aynı malzeme iki kez alınır |
Hesap adım adım: brüt ihtiyaçtan planlanan siparişe
MRP her kalem için, en üst seviyeden en alta doğru şu zinciri işletir:
- Brüt ihtiyaç: üst seviyenin net ihtiyacı × ağaçtaki birim miktar × (1 + fire).
- Eldeki kullanılabilir stok: depo bakiyesi − rezerve − güvenlik stoğu. Karantinada ya da bloke lotlar kullanılabilir sayılmamalıdır.
- Planlanmış girişler: açık satınalma siparişleri ve açık iş emirlerinin henüz gelmemiş çıktıları.
- Net ihtiyaç: brüt ihtiyaç − kullanılabilir stok − planlanmış girişler. Sonuç sıfır ya da eksiyse yeni sipariş gerekmez.
- Sipariş miktarı: net ihtiyaç, asgari sipariş miktarına ve paket katına yuvarlanır (25 kg'lık torba, 1.000'lik kutu).
- Sipariş tarihi: ihtiyaç tarihi − temin süresi. Bu tarih bugünden eskiyse MRP "gecikmiş" uyarısı verir.
- Bir alt seviyeye geç: bu kalemin planlanan üretimi, alt malzemelerin brüt ihtiyacı olur.
Bu zincir, satın alınan kalemler için satınalma talebi, üretilen kalemler için iş emri önerisi üretir. Planlamacı bu önerileri onaylar, birleştirir ya da erteler; MRP karar vermez, karar için rakam verir.
Sayısal örnek: 5.000 adet flanş
Sipariş: 5.000 adet flanş, teslim 20 gün sonra. Ürün ağacı: 1 flanş = 0,37 kg sac (fire %3 dahil 0,381 kg), 1 adet ısıl işlem (fason, 5 gün), 2 adet vida. Stok: 900 kg sac (200 kg başka iş emrine rezerve), 1.500 adet vida, fasoncuda 600 adet bekleyen flanş. Açık alış siparişi: 500 kg sac, 8 gün sonra gelecek.
| Kalem | Brüt ihtiyaç | Kullanılabilir | Planlı giriş | Net ihtiyaç | Sipariş tarihi |
|---|---|---|---|---|---|
| Flanş (mamul) | 5.000 ad | 0 | 600 (fasonda) | 4.400 ad iş emri | Bugün (pres 3 gün + ısıl işlem 5 gün + montaj 2 gün) |
| Sac | 4.400 × 0,381 = 1.676 kg | 900 − 200 = 700 kg | 500 kg | 476 kg → 500 kg (paket) | Temin 12 gün ise en geç 1 gün sonra |
| Isıl işlem (fason) | 4.400 ad | - | - | 4.400 ad fason siparişi | Pres bitince, teslimden 7 gün önce sevk |
| Vida | 10.000 ad | 1.500 ad | 0 | 8.500 → 9.000 ad (1.000'lik kutu) | Temin 5 gün ise 13 gün sonra |
Bu tabloda görülen şey sadece "ne alınacak" değil, "ne zaman" da: sac siparişi hemen açılmalı, vida için acele yok. MRP'siz çalışan bir satınalmacı büyük olasılıkla ikisini de aynı gün, aynı telaşla sipariş eder.
Fasoncuda bekleyen 600 adet örnekte "planlı giriş" sayıldı. Bu ancak fason sevk irsaliyesi ve geri geliş irsaliyesi sistemde işleniyorsa mümkündür. Fasona giden parti sadece bir "not" olarak tutuluyorsa MRP onu göremez ve 600 adedi ikinci kez üretmeyi önerir.
Sık yapılan hatalar
Ürün ağacında fire yok
Kesme, delme ve kaplamada kayıp kaçınılmazdır. Ağaçta fire oranı tanımlanmazsa MRP hep tam miktarı hesaplar; her partide bir miktar eksik kalır ve acil sipariş açılır.
Birim çevrimi yanlış
Sac kg ile alınır, ağaçta adet ya da m² ile tanımlanır. Stok kartındaki ikinci birim ve çevrim katsayısı eksikse MRP'nin kg ihtiyacı uydurma olur.
Eski iş emirleri kapatılmamış
Bitmiş ama kapatılmamış iş emirleri "planlı giriş" olarak sayılır; MRP o ürünün geleceğini sanır ve yeni iş emri açmaz. Aynı şekilde bitmiş satınalma siparişleri kapatılmalıdır.
Temin süresi stok kartında boş
Temin süresi sıfırsa MRP her şeyi "bugün sipariş ver" der ve önceliklendirme anlamını yitirir. Tedarikçi bazında gerçek süre girilmelidir.
Sayım yapılmıyor
Sistemde 700 kg, rafta 400 kg sac varsa MRP 300 kg eksik önerir. Dönemsel sayım ve sayım farklarının hemen işlenmesi MRP'nin ön koşuludur.
PakERP One'da MRP nasıl çalışır?
PakERP One'da MRP ayrı bir modül gibi değil, satış siparişi ile satınalma talebi arasındaki köprü olarak çalışır. Akış şöyledir:
Tam boyut- Satış siparişi teslim tarihiyle girilir.
- Mamulün ürün ağacı 8107 Ürün Ağacı (Şema) ekranında sürükle-bırak ile tanımlıdır: operasyonlar, her operasyonun malzemeleri, fire oranı, çıkış deposu ve niteliği.
- MRP hesabı çalıştırılır. Eldeki stok yalnız nihai (niteliksiz) bakiyeden ve kullanılabilir lotlardan okunur; başka iş emrine rezerve miktar düşülür.
- Satın alınan kalemler için satınalma talebi oluşur ve 218 Talep Havuzu'na düşer; havuzu görebilen satınalmacılara uygulama içi bildirim gider.
- Satınalmacı havuzdan "Siparişe Çevir" der; fiyat, sözleşme → tedarikçi kartı → fiyat listesi sırasıyla otomatik gelir (250 Fiyat Kontrol geçmiş alışlardan EUR/TL fiyat listesi kurar).
- Üretilecek kalemler için 8120 İş Emirleri ekranından "Yeni İş Emri" açılır; pencere eldeki hammaddeyle üretilebilir miktarı ve yetersiz kalemleri gösterir.
Üretim ▸ 8107 Ürün Ağacı (Şema) ağacı ve fireyi tanımlayın · Satınalma ▸ 322 Satınalma Talebi ve 218 Talep Havuzu MRP'nin ürettiği talepleri toplar · Üretim ▸ 8120 İş Emirleri "Yeni İş Emri" üretilebilir miktarı hesaplar · Stok ▸ 301 Stok Kartı sağ tık "Stok Durumu" depo × lot × nitelik bakiyesini gösterir. Modüllerin tam listesi için Üretim & İş Emri ve Satınalma & Talep Havuzu sayfalarına bakın.
Bu akışın kritik yanı, MRP'nin fason ve nitelik boyutunu tanımasıdır. Metal işlemede aynı stok kartı "kesilmiş", "preslenmiş", "kaplanmış" gibi ara aşamalarda dolaşır; PakERP One bunları ayrı kart açmadan nitelik olarak izler. MRP eldeki stoğu hesaplarken yalnız nihai bakiyeyi sayar, böylece henüz kaplanmamış gövde "hazır mamul" sanılmaz. Fasoncuda bekleyen parti ise fason irsaliyesiyle sistemde olduğu için yoldaki stok gibi değerlendirilir. Bu iki ayrıntı, MRP sonucunun sahayla tutmasını sağlayan şeydir.
MRP bir formül değil, bir disiplindir: ürün ağacını güncel tutmak, siparişe tarih yazmak, sayımı aksatmamak ve biten iş emrini kapatmak. Bunlar yapıldığında sabah gelen 5.000 adetlik sipariş bir kriz değil, üç satınalma talebi ve dört iş emridir. PakERP One bu disiplini ücretsiz bir masaüstü program ve bulut sunucuyla küçük atölyeye de büyük yan sanayiye de sunar.