Ürün ağacı (BOM, bill of materials), bir mamulün hangi hammadde ve yarı mamullerden, hangi miktarlarda ve hangi operasyonda üretildiğini gösteren reçetedir. Çok seviyeli ağaçta yarı mamulün kendi ağacı vardır; fire oranı ve operasyon bağı MRP'nin ve maliyetin doğruluğunu belirler. PakERP One'da ağaç, 8107 Ürün Ağacı ekranında sürükle-bırak şemayla tanımlanır.
Bir flanşın içinde ne var? Tasarımcıya sorarsanız teknik resmi gösterir, satınalmacıya sorarsanız "sac ve iki vida" der, ustabaşına sorarsanız "önce kesilir, sonra preslenir, çapağı alınır, kaplamaya gider" diye anlatır. Üçü de doğrudur ama hiçbiri tek başına yetmez. Ürün ağacı (BOM, Bill of Materials), bir birim mamulü üretmek için gereken malzemeleri, miktarlarını ve bu malzemelerin hangi üretim adımında tüketildiğini tanımlayan kayıttır. MRP, iş emri, stok tüketimi ve maliyetin hepsi bu kayda dayanır. Bu yazıda ürün ağacının yapısını, rota ile ilişkisini, doğru bir ağacın nasıl hazırlandığını, sık yapılan hataları ve PakERP One'da 8107 şema ekranıyla nasıl tanımlandığını anlatıyoruz.
İçindekiler
- Ürün ağacı nedir?
- Tek seviyeli ve çok seviyeli ağaç
- Ürün ağacı ve rota: malzeme ile operasyon
- Bir ağaç satırında hangi bilgiler olmalı?
- Ürün ağacı nasıl hazırlanır?
- Örnek: flanşın ağacı
- Ağaçtan malzeme maliyeti ve değişiklik yönetimi
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da ürün ağacı şeması
- Sık sorulan sorular
Ürün ağacı nedir?
Ürün ağacı, bir mamulün "neyden yapıldığını" yapılandırılmış biçimde anlatan listedir. Türkçede reçete, malzeme listesi ya da ürün reçetesi de denir. Kimya ve gıdada "reçete", montaj ve metal işlemede "ürün ağacı" kelimesi daha yaygındır. Adı "ağaç"tır, çünkü yapı hiyerarşiktir: en üstte mamul, altında onu oluşturan alt montajlar ve ara ürünler, en altta satın alınan hammaddeler ve parçalar durur.
Ürün ağacı bir ERP'de şu işlerin temelidir:
- MRP: sipariş miktarı ağaçtan geçirilerek malzeme ihtiyacı hesaplanır.
- İş emri: iş emrindeki malzeme listesi ağaçtan gelir.
- Stok tüketimi: üretim bildirimiyle ağaçtaki oranlarda hammadde düşülür.
- Maliyet: malzeme maliyeti ağaçtaki miktar × birim maliyet ile hesaplanır.
- İzlenebilirlik: hangi hammaddenin hangi mamule girdiği ağaç üzerinden bağlanır.
Tek seviyeli ve çok seviyeli ağaç
Tek seviyeli ağaçta mamulün altında yalnız hammaddeler vardır: "1 flanş = 0,381 kg sac + 2 vida." Çok seviyeli ağaçta ara ürünler de kendi ağaçlarına sahiptir: "1 montajlı braket = 1 flanş + 1 kol + 4 vida; 1 flanş = 0,381 kg sac; 1 kol = 0,6 m boru." Montaj yapan firmalarda çok seviyeli ağaç kaçınılmazdır.
Ara ürünü ayrı bir stok kartı olarak açmak mı, yoksa aynı kartın farklı aşamaları olarak izlemek mi? Bu bir tasarım kararıdır. Ara ürün başka bir mamulde de kullanılıyor, ayrıca satılıyor ya da stokta uzun süre bekliyorsa ayrı kart mantıklıdır. Parça yalnız üretim aşamasından geçiyorsa (kesilmiş, preslenmiş, kaplanmış) ayrı kart yerine aşama (nitelik) takibi kart sayısını artırmadan aynı bilgiyi verir.
Ürün ağacı ve rota: malzeme ile operasyon
Ürün ağacı "neyden" sorusunu, rota "nasıl" sorusunu cevaplar. Rota, mamulün geçtiği operasyonların sırasıdır: 10 kesme, 20 pres, 30 çapak alma, 40 kaplama (fason), 50 montaj. Her operasyonun tezgahı, kalıbı, hazırlık ve birim süresi vardır.
İki tanım birbirine bağlandığında değer kazanır. Malzemeyi operasyona bağlamak şu anlama gelir: sac 10 numaralı kesme operasyonunda, vida 50 numaralı montaj operasyonunda tüketilir. Böylece:
- Kesme iş emri açıldığında malzeme listesinde yalnız sac görünür.
- Vida, montaj başlamadan depodan çekilmez; stok gereksiz yere erken düşmez.
- Operasyon bazında maliyet ve fire hesaplanabilir.
Bir ağaç satırında hangi bilgiler olmalı?
| Alan | Açıklama | Neden önemli |
|---|---|---|
| Malzeme | Stok kartı | Mükerrer kart ağacı bozar |
| Miktar | 1 birim mamul için | MRP ve tüketimin temeli |
| Birim | kg, adet, m, m² | Alış birimiyle çevrim gerekir |
| Fire oranı | %3 gibi | Eksikse her partide malzeme yetmez |
| Operasyon | Hangi adımda tüketilir | Operasyon bazlı sarf ve maliyet |
| Depo | Malzemenin çekileceği depo | Tüketim doğru depodan düşer |
| Aşama / nitelik | Malzemenin hangi aşamada kullanıldığı | Ara ürün doğru bakiyeden çekilir |
| Yan ürün | Hurda, talaş gibi çıktı | Değerli hurda stoğa girer |
Ürün ağacı nasıl hazırlanır?
- Teknik resim ve montaj listesiyle başlayın. Tasarımın parça listesi ağacın iskeletidir; ama tasarım listesinde fire, ambalaj ve sarf malzemesi çoğunlukla yoktur.
- Üretim sırasını ustabaşıyla birlikte yazın. Rota masada değil sahada öğrenilir: hangi tezgah, hangi kalıp, arada fason var mı?
- Birim miktarı tartarak ya da ölçerek bulun. Sac için net parça ağırlığı değil, plakadan çıkan parça sayısına göre brüt tüketim yazılmalıdır.
- Fireyi geçmiş üretimden hesaplayın. Son birkaç partide tüketilen malzeme ile üretilen sağlam adet karşılaştırıldığında gerçek fire oranı çıkar.
- Malzemeleri operasyonlara bağlayın.
- Deneme iş emriyle doğrulayın. Ağaçtan hesaplanan tüketim ile gerçek tüketim birkaç iş emrinde karşılaştırılır; fark varsa ağaç düzeltilir.
- Değişikliği kayıt altına alın. Malzeme ya da operasyon değiştiğinde ağaç güncellenmeli, kim ve neden değiştirdi bilinmelidir.
Örnek: flanşın ağacı
Mamul: 50584 flanş. Rota ve malzemeler:
| Op | Operasyon | Tezgah / fasoncu | Malzeme (1 flanş için) | Çıkış aşaması |
|---|---|---|---|---|
| 10 | Kesme | Giyotin makas | DKP sac 0,381 kg (%3 fire dahil) | Kesilmiş |
| 20 | Pres | 250 t pres, K-118 | - | Preslenmiş |
| 30 | Çapak alma | Vibrasyon | - | Çapağı alınmış |
| 40 | Çinko kaplama | Fasoncu (kaplamacı) | Kaplama hizmeti 1 adet | Kaplanmış |
| 50 | Montaj | Montaj tezgahı | M8 vida 2 adet | Nihai mamul |
Bu ağaçta sac yalnız kesme iş emrinde, vida yalnız montaj iş emrinde görünür. Kaplama fason operasyondur; kaplamacıya kaplanmamış parça gönderilir, geri geldiğinde aynı stok kartı "kaplanmış" aşamasıyla girer. Son operasyonun çıktısı nihai mamuldür ve satış irsaliyesi bu bakiyeden çıkar.
Sac kg ile alınır, ağaçta ise çoğu zaman adet ya da plaka ile düşünülür. Stok kartında ikinci birim ve çevrim katsayısı yoksa, ağaçtaki "1 plaka" MRP'de kaç kg sac demek bilinemez. Birim çevrimi ağaç girilmeden önce stok kartında tamamlanmalıdır.
Ağaçtan malzeme maliyeti ve değişiklik yönetimi
Ürün ağacı, malzeme maliyetinin de hesap tablosudur. Yukarıdaki flanş için basit bir hesap şöyle kurulur (rakamlar örnek içindir):
| Kalem | 1 flanş için miktar | Birim maliyet | Tutar |
|---|---|---|---|
| DKP sac | 0,381 kg | 40,00 TL/kg | 15,24 TL |
| Çinko kaplama (fason) | 1 adet | 2,10 TL/adet | 2,10 TL |
| M8 vida | 2 adet | 0,90 TL/adet | 1,80 TL |
| Malzeme ve fason toplamı | 19,14 TL | ||
Buna operasyon süreleri üzerinden işçilik ve makine maliyeti eklendiğinde parçanın standart maliyeti çıkar. Fire oranı yüzde 3 yerine yüzde 8 olsaydı sac tutarı ve dolayısıyla maliyet artardı; bu yüzden ağaçtaki fire oranı yalnız planlamayı değil fiyat kararını da etkiler.
Değişiklik yönetimi
Ürün ağacı yaşayan bir kayıttır: müşteri revizyon gönderir, tedarikçi değişir, kalıp yenilenir. Her değişiklikte şu üç soru cevaplanmalıdır:
- Değişiklik hangi tarihten ya da hangi iş emrinden itibaren geçerli?
- Eski malzemeden stokta kalan ne olacak: tüketilecek mi, iade mi edilecek?
- Açık iş emirleri eski ağaçla mı devam edecek, yeni ağaca mı geçecek?
Bu sorular cevaplanmadan yapılan değişiklik, depoda kullanılamayan eski malzeme ve yanlış malzemeyle açılmış iş emirleri olarak geri döner.
Sık yapılan hatalar
Net ağırlığı brüt tüketim sanmak
Parça 0,37 kg gelir ama plakadan kesilirken artan kenar ve delik boşlukları da tüketimdir. Ağaca net ağırlık yazılırsa her partide sac eksik kalır.
Fire oranını hiç girmemek ya da abartmak
Fire yoksa malzeme eksik kalır; fire gereğinden yüksekse MRP fazla alım önerir ve maliyet şişer. Oran ölçümle belirlenmelidir.
Aynı malzemeye iki kart
"SAC DKP 2MM" ve "DKP SAC 2 MM" iki ayrı kartsa ağaç birini, depo diğerini kullanır. MRP eldeki stoğu görmez ve gereksiz alım önerir.
Eski ağacı kapatmamak
Malzeme değişikliğinden sonra eski ağaç da aktif kalırsa iş emri hangisini kullanacak? Bir mamulün tek geçerli (varsayılan) ağacı olmalıdır.
Rotayı ağaçtan ayrı tutmak
Rota bir yerde, malzeme listesi başka yerde tutulursa operasyon bazlı sarf ve maliyet yapılamaz. İkisi aynı tanımda birleşmelidir.
PakERP One'da ürün ağacı şeması
PakERP One'da ürün ağacı ve rota tek ekranda, şema olarak tanımlanır: 8107 Ürün Ağacı (Şema).
Tam boyut- Mamul seçilir. Kayıtlı bir şema varsa zincir hâlinde görünür: malzemeler, altında oklarla bağlı operasyonlar, en sağda mamul.
- Sol paletten Operasyon, Fason Operasyon ya da Malzeme kutusu şemaya sürüklenip bırakılır. Kutu sürüklenerek sırası değiştirilir ya da malzeme başka bir operasyona bağlanır; oklar kendiliğinden yeniden çizilir.
- Operasyonun adı serbest yazılmaz, operasyon tanımları listesinden seçilir; tanımdaki varsayılan tezgah, iş merkezi ve süreler kutuya gelir. Sağ panelde tezgah, kalıp, çıkış deposu, çıkış niteliği, hazırlık ve birim süre, kalite kontrol ve talimat girilir. Fason operasyonda fasoncu, hizmet kartı ve fiyat seçilir.
- Malzeme kutusunda stok, 1 mamul için miktar, birim, depo, nitelik, fire ve yan ürün işareti girilir. Birim kutunun üzerinde "2,5 KG · 1 mamul için" şeklinde görünür.
- Kaydedince operasyonlar sırasına göre 10, 20, 30 diye numaralanır; her operasyonun giriş aşaması bir öncekinin çıkış aşamasıdır.
- "Başka Stoktan Kopyala" benzer bir mamulün şemasını getirir; farklar düzeltilip kaydedilir. "İş Emri Aç" doğrudan yeni iş emri penceresini açar.
Üretim ▸ 8107 Ürün Ağacı (Şema) sürükle-bırak ile ağaç ve rota · Operasyon Tanımları… ekranın üst çubuğundan açılır · Üretim ▸ 8161 Makineler ve 8160 İş Merkezleri tezgah tanımları · Stok ▸ 326 Nitelik Tanımları aşama listesi · Stok ▸ 301 Stok Kartları "Ürün Ağacı" eylemi şemayı açar. Ctrl + fare tekerleği yakınlaştırır, "Sığdır" şemayı ekrana oturtur. Ayrıntı için Üretim & İş Emri sayfasına bakın.
Şemada bir kutu sürüklenip bırakıldığında sırası değişmediyse bırakıldığı yerde kalır; bu serbest yerleşim kullanıcıya özel saklanır. "Otomatik Yerleştir" düzeni geri getirir. Kalabalık ağaçlarda malzemeler birkaç sütuna dağılır, kutular üst üste binmez.
Ürün ağacı bir kez doğru kurulduğunda MRP, iş emri, stok tüketimi ve maliyet aynı tanımdan beslenir; yanlış kurulduğunda hepsi aynı hatayı tekrarlar. Ağacı en çok üretilen mamullerden başlayarak, sahayla birlikte kurmak bu yüzden en verimli yatırımdır. PakERP One şema ekranını ücretsiz masaüstü programın içinde sunar.
Üretim takip programı: ürün ağacı, iş emri, üretim panosu ve fason
Ürün ağacı ve rota şeması, operasyon bazlı iş emri, iş emirleri listesi, üretim panosu, hızlı üretim bildirimi, fason siparişleri ve barkodlu iş emri formu.

Diğer videolar: PakERP One YouTube kanalı