1. Ana Sayfa
  2. Üretim Dünyası
  3. Ürün Ağacı (BOM)
Üretim Dünyası

Ürün Ağacı (BOM) Nedir? Reçete ve Rota Nasıl Hazırlanır?

PakERP One Ekibi 11 dk okuma
Kısa cevap

Ürün ağacı (BOM, bill of materials), bir mamulün hangi hammadde ve yarı mamullerden, hangi miktarlarda ve hangi operasyonda üretildiğini gösteren reçetedir. Çok seviyeli ağaçta yarı mamulün kendi ağacı vardır; fire oranı ve operasyon bağı MRP'nin ve maliyetin doğruluğunu belirler. PakERP One'da ağaç, 8107 Ürün Ağacı ekranında sürükle-bırak şemayla tanımlanır.

Bir flanşın içinde ne var? Tasarımcıya sorarsanız teknik resmi gösterir, satınalmacıya sorarsanız "sac ve iki vida" der, ustabaşına sorarsanız "önce kesilir, sonra preslenir, çapağı alınır, kaplamaya gider" diye anlatır. Üçü de doğrudur ama hiçbiri tek başına yetmez. Ürün ağacı (BOM, Bill of Materials), bir birim mamulü üretmek için gereken malzemeleri, miktarlarını ve bu malzemelerin hangi üretim adımında tüketildiğini tanımlayan kayıttır. MRP, iş emri, stok tüketimi ve maliyetin hepsi bu kayda dayanır. Bu yazıda ürün ağacının yapısını, rota ile ilişkisini, doğru bir ağacın nasıl hazırlandığını, sık yapılan hataları ve PakERP One'da 8107 şema ekranıyla nasıl tanımlandığını anlatıyoruz.

Ürün ağacı nedir?

Ürün ağacı, bir mamulün "neyden yapıldığını" yapılandırılmış biçimde anlatan listedir. Türkçede reçete, malzeme listesi ya da ürün reçetesi de denir. Kimya ve gıdada "reçete", montaj ve metal işlemede "ürün ağacı" kelimesi daha yaygındır. Adı "ağaç"tır, çünkü yapı hiyerarşiktir: en üstte mamul, altında onu oluşturan alt montajlar ve ara ürünler, en altta satın alınan hammaddeler ve parçalar durur.

Ürün ağacı bir ERP'de şu işlerin temelidir:

  • MRP: sipariş miktarı ağaçtan geçirilerek malzeme ihtiyacı hesaplanır.
  • İş emri: iş emrindeki malzeme listesi ağaçtan gelir.
  • Stok tüketimi: üretim bildirimiyle ağaçtaki oranlarda hammadde düşülür.
  • Maliyet: malzeme maliyeti ağaçtaki miktar × birim maliyet ile hesaplanır.
  • İzlenebilirlik: hangi hammaddenin hangi mamule girdiği ağaç üzerinden bağlanır.

Tek seviyeli ve çok seviyeli ağaç

Tek seviyeli ağaçta mamulün altında yalnız hammaddeler vardır: "1 flanş = 0,381 kg sac + 2 vida." Çok seviyeli ağaçta ara ürünler de kendi ağaçlarına sahiptir: "1 montajlı braket = 1 flanş + 1 kol + 4 vida; 1 flanş = 0,381 kg sac; 1 kol = 0,6 m boru." Montaj yapan firmalarda çok seviyeli ağaç kaçınılmazdır.

Ara ürünü ayrı bir stok kartı olarak açmak mı, yoksa aynı kartın farklı aşamaları olarak izlemek mi? Bu bir tasarım kararıdır. Ara ürün başka bir mamulde de kullanılıyor, ayrıca satılıyor ya da stokta uzun süre bekliyorsa ayrı kart mantıklıdır. Parça yalnız üretim aşamasından geçiyorsa (kesilmiş, preslenmiş, kaplanmış) ayrı kart yerine aşama (nitelik) takibi kart sayısını artırmadan aynı bilgiyi verir.

Ürün ağacı ve rota: malzeme ile operasyon

Ürün ağacı "neyden" sorusunu, rota "nasıl" sorusunu cevaplar. Rota, mamulün geçtiği operasyonların sırasıdır: 10 kesme, 20 pres, 30 çapak alma, 40 kaplama (fason), 50 montaj. Her operasyonun tezgahı, kalıbı, hazırlık ve birim süresi vardır.

İki tanım birbirine bağlandığında değer kazanır. Malzemeyi operasyona bağlamak şu anlama gelir: sac 10 numaralı kesme operasyonunda, vida 50 numaralı montaj operasyonunda tüketilir. Böylece:

  • Kesme iş emri açıldığında malzeme listesinde yalnız sac görünür.
  • Vida, montaj başlamadan depodan çekilmez; stok gereksiz yere erken düşmez.
  • Operasyon bazında maliyet ve fire hesaplanabilir.

Bir ağaç satırında hangi bilgiler olmalı?

AlanAçıklamaNeden önemli
MalzemeStok kartıMükerrer kart ağacı bozar
Miktar1 birim mamul içinMRP ve tüketimin temeli
Birimkg, adet, m, m²Alış birimiyle çevrim gerekir
Fire oranı%3 gibiEksikse her partide malzeme yetmez
OperasyonHangi adımda tüketilirOperasyon bazlı sarf ve maliyet
DepoMalzemenin çekileceği depoTüketim doğru depodan düşer
Aşama / nitelikMalzemenin hangi aşamada kullanıldığıAra ürün doğru bakiyeden çekilir
Yan ürünHurda, talaş gibi çıktıDeğerli hurda stoğa girer

Ürün ağacı nasıl hazırlanır?

  1. Teknik resim ve montaj listesiyle başlayın. Tasarımın parça listesi ağacın iskeletidir; ama tasarım listesinde fire, ambalaj ve sarf malzemesi çoğunlukla yoktur.
  2. Üretim sırasını ustabaşıyla birlikte yazın. Rota masada değil sahada öğrenilir: hangi tezgah, hangi kalıp, arada fason var mı?
  3. Birim miktarı tartarak ya da ölçerek bulun. Sac için net parça ağırlığı değil, plakadan çıkan parça sayısına göre brüt tüketim yazılmalıdır.
  4. Fireyi geçmiş üretimden hesaplayın. Son birkaç partide tüketilen malzeme ile üretilen sağlam adet karşılaştırıldığında gerçek fire oranı çıkar.
  5. Malzemeleri operasyonlara bağlayın.
  6. Deneme iş emriyle doğrulayın. Ağaçtan hesaplanan tüketim ile gerçek tüketim birkaç iş emrinde karşılaştırılır; fark varsa ağaç düzeltilir.
  7. Değişikliği kayıt altına alın. Malzeme ya da operasyon değiştiğinde ağaç güncellenmeli, kim ve neden değiştirdi bilinmelidir.

Örnek: flanşın ağacı

Mamul: 50584 flanş. Rota ve malzemeler:

OpOperasyonTezgah / fasoncuMalzeme (1 flanş için)Çıkış aşaması
10KesmeGiyotin makasDKP sac 0,381 kg (%3 fire dahil)Kesilmiş
20Pres250 t pres, K-118-Preslenmiş
30Çapak almaVibrasyon-Çapağı alınmış
40Çinko kaplamaFasoncu (kaplamacı)Kaplama hizmeti 1 adetKaplanmış
50MontajMontaj tezgahıM8 vida 2 adetNihai mamul

Bu ağaçta sac yalnız kesme iş emrinde, vida yalnız montaj iş emrinde görünür. Kaplama fason operasyondur; kaplamacıya kaplanmamış parça gönderilir, geri geldiğinde aynı stok kartı "kaplanmış" aşamasıyla girer. Son operasyonun çıktısı nihai mamuldür ve satış irsaliyesi bu bakiyeden çıkar.

Sahadan not

Sac kg ile alınır, ağaçta ise çoğu zaman adet ya da plaka ile düşünülür. Stok kartında ikinci birim ve çevrim katsayısı yoksa, ağaçtaki "1 plaka" MRP'de kaç kg sac demek bilinemez. Birim çevrimi ağaç girilmeden önce stok kartında tamamlanmalıdır.

Ağaçtan malzeme maliyeti ve değişiklik yönetimi

Ürün ağacı, malzeme maliyetinin de hesap tablosudur. Yukarıdaki flanş için basit bir hesap şöyle kurulur (rakamlar örnek içindir):

Kalem1 flanş için miktarBirim maliyetTutar
DKP sac0,381 kg40,00 TL/kg15,24 TL
Çinko kaplama (fason)1 adet2,10 TL/adet2,10 TL
M8 vida2 adet0,90 TL/adet1,80 TL
Malzeme ve fason toplamı19,14 TL

Buna operasyon süreleri üzerinden işçilik ve makine maliyeti eklendiğinde parçanın standart maliyeti çıkar. Fire oranı yüzde 3 yerine yüzde 8 olsaydı sac tutarı ve dolayısıyla maliyet artardı; bu yüzden ağaçtaki fire oranı yalnız planlamayı değil fiyat kararını da etkiler.

Değişiklik yönetimi

Ürün ağacı yaşayan bir kayıttır: müşteri revizyon gönderir, tedarikçi değişir, kalıp yenilenir. Her değişiklikte şu üç soru cevaplanmalıdır:

  • Değişiklik hangi tarihten ya da hangi iş emrinden itibaren geçerli?
  • Eski malzemeden stokta kalan ne olacak: tüketilecek mi, iade mi edilecek?
  • Açık iş emirleri eski ağaçla mı devam edecek, yeni ağaca mı geçecek?

Bu sorular cevaplanmadan yapılan değişiklik, depoda kullanılamayan eski malzeme ve yanlış malzemeyle açılmış iş emirleri olarak geri döner.

Sık yapılan hatalar

Net ağırlığı brüt tüketim sanmak

Parça 0,37 kg gelir ama plakadan kesilirken artan kenar ve delik boşlukları da tüketimdir. Ağaca net ağırlık yazılırsa her partide sac eksik kalır.

Fire oranını hiç girmemek ya da abartmak

Fire yoksa malzeme eksik kalır; fire gereğinden yüksekse MRP fazla alım önerir ve maliyet şişer. Oran ölçümle belirlenmelidir.

Aynı malzemeye iki kart

"SAC DKP 2MM" ve "DKP SAC 2 MM" iki ayrı kartsa ağaç birini, depo diğerini kullanır. MRP eldeki stoğu görmez ve gereksiz alım önerir.

Eski ağacı kapatmamak

Malzeme değişikliğinden sonra eski ağaç da aktif kalırsa iş emri hangisini kullanacak? Bir mamulün tek geçerli (varsayılan) ağacı olmalıdır.

Rotayı ağaçtan ayrı tutmak

Rota bir yerde, malzeme listesi başka yerde tutulursa operasyon bazlı sarf ve maliyet yapılamaz. İkisi aynı tanımda birleşmelidir.

PakERP One'da ürün ağacı şeması

PakERP One'da ürün ağacı ve rota tek ekranda, şema olarak tanımlanır: 8107 Ürün Ağacı (Şema).

Ürün ağacı şeması (8107): Reçete ve rota tek şemada: operasyonlar, tezgahlar, fason adımları, nitelikler ve malzemeler.Tam boyut
Ürün ağacı şeması (8107) · Reçete ve rota tek şemada: operasyonlar, tezgahlar, fason adımları, nitelikler ve malzemeler.
  1. Mamul seçilir. Kayıtlı bir şema varsa zincir hâlinde görünür: malzemeler, altında oklarla bağlı operasyonlar, en sağda mamul.
  2. Sol paletten Operasyon, Fason Operasyon ya da Malzeme kutusu şemaya sürüklenip bırakılır. Kutu sürüklenerek sırası değiştirilir ya da malzeme başka bir operasyona bağlanır; oklar kendiliğinden yeniden çizilir.
  3. Operasyonun adı serbest yazılmaz, operasyon tanımları listesinden seçilir; tanımdaki varsayılan tezgah, iş merkezi ve süreler kutuya gelir. Sağ panelde tezgah, kalıp, çıkış deposu, çıkış niteliği, hazırlık ve birim süre, kalite kontrol ve talimat girilir. Fason operasyonda fasoncu, hizmet kartı ve fiyat seçilir.
  4. Malzeme kutusunda stok, 1 mamul için miktar, birim, depo, nitelik, fire ve yan ürün işareti girilir. Birim kutunun üzerinde "2,5 KG · 1 mamul için" şeklinde görünür.
  5. Kaydedince operasyonlar sırasına göre 10, 20, 30 diye numaralanır; her operasyonun giriş aşaması bir öncekinin çıkış aşamasıdır.
  6. "Başka Stoktan Kopyala" benzer bir mamulün şemasını getirir; farklar düzeltilip kaydedilir. "İş Emri Aç" doğrudan yeni iş emri penceresini açar.
PakERP One'da nasıl

Üretim ▸ 8107 Ürün Ağacı (Şema) sürükle-bırak ile ağaç ve rota · Operasyon Tanımları… ekranın üst çubuğundan açılır · Üretim ▸ 8161 Makineler ve 8160 İş Merkezleri tezgah tanımları · Stok ▸ 326 Nitelik Tanımları aşama listesi · Stok ▸ 301 Stok Kartları "Ürün Ağacı" eylemi şemayı açar. Ctrl + fare tekerleği yakınlaştırır, "Sığdır" şemayı ekrana oturtur. Ayrıntı için Üretim & İş Emri sayfasına bakın.

Şemada bir kutu sürüklenip bırakıldığında sırası değişmediyse bırakıldığı yerde kalır; bu serbest yerleşim kullanıcıya özel saklanır. "Otomatik Yerleştir" düzeni geri getirir. Kalabalık ağaçlarda malzemeler birkaç sütuna dağılır, kutular üst üste binmez.

Ürün ağacı bir kez doğru kurulduğunda MRP, iş emri, stok tüketimi ve maliyet aynı tanımdan beslenir; yanlış kurulduğunda hepsi aynı hatayı tekrarlar. Ağacı en çok üretilen mamullerden başlayarak, sahayla birlikte kurmak bu yüzden en verimli yatırımdır. PakERP One şema ekranını ücretsiz masaüstü programın içinde sunar.

Videolu anlatım · YouTube

Üretim takip programı: ürün ağacı, iş emri, üretim panosu ve fason

Ürün ağacı ve rota şeması, operasyon bazlı iş emri, iş emirleri listesi, üretim panosu, hızlı üretim bildirimi, fason siparişleri ve barkodlu iş emri formu.

Üretim takip programı: ürün ağacı, iş emri, üretim panosu ve fason

Diğer videolar: PakERP One YouTube kanalı

Sık Sorulan Sorular

Ürün ağacı ile reçete arasındaki fark nedir?
Aynı kavramdır. Kimya, gıda ve boya gibi karışım üretiminde reçete, montaj ve metal işlemede ürün ağacı kelimesi daha çok kullanılır. İkisi de bir birim mamul için gereken malzemeleri ve miktarlarını tanımlar.
Ürün ağacına fire nasıl eklenir?
Her malzeme satırında fire oranı ayrı girilir; örneğin sac için yüzde 3. MRP ve iş emri ihtiyacı hesaplarken miktarı bu oranla artırır. Oran, son birkaç partide tüketilen malzeme ile üretilen sağlam adet karşılaştırılarak belirlenmelidir.
Bir mamulün birden fazla ürün ağacı olabilir mi?
Olabilir; örneğin alternatif malzeme ya da farklı üretim yöntemi için. Ancak iş emri ve MRP'nin hangisini kullanacağı belli olmalıdır. Bu yüzden her mamulün tek bir varsayılan ağacı olur, diğerleri gerektiğinde seçilir ya da pasife alınır.
Yan ürün ve hurda ürün ağacında nasıl tanımlanır?
Yan ürün, üretimden çıkan ikinci bir çıktıdır; ağaçta yan ürün olarak işaretlenen satır tüketilmez, üretim bildirimiyle stoğa girer. Değerli talaş ya da hurdanın bu şekilde tanımlanması, satışının stoktan yapılmasını sağlar.
PakERP One'da eski ürün ağacı ekranları nereye gitti?
PakERP One'da reçete, rota ve operasyon tanımları tek bir ekranda, 8107 Ürün Ağacı (Şema) ekranında birleştirildi. Eski ekranların kayıtları aynı veridir; şemada açıldığında aynı operasyonlar ve malzemeler görünür.
PE
PakERP One EkibiÜretim yapan firmalar için ERP, e-belge ve maliyet üzerine yazıyoruz. Son güncelleme: .

Ürün ağacınızı şemayla kurun

Sürükle-bırak şema, operasyon tanımları, fire, birim ve nitelik tek ekranda; masaüstü uygulama ve bulut sunucu ücretsiz.