1. Ana Sayfa
  2. Üretim Dünyası
  3. Maliyet Muhasebesi
Üretim Dünyası

Maliyet Muhasebesi: Üretimde Birim Maliyet Nasıl Hesaplanır?

PakERP One Ekibi 9 dk okuma
Kısa cevap

Maliyet muhasebesi, bir mamulün maliyetini direkt hammadde, direkt işçilik ve genel üretim gideri kalemlerinden hesaplar. Standart maliyet ürün ağacı ve rotadan, fiili maliyet gerçek sarf, üretim bildirimi ve fason faturalarından çıkar; ikisi arasındaki sapma fire, hız ve fiyat farkını gösterir.

Müşteri yeni bir parça için teklif istedi. Satış müdürü benzer bir parçanın geçen yılki fiyatına yüzde on ekleyip teklif verdi; sipariş geldi, altı ay üretildi ve yıl sonunda o parçanın zarar ettirdiği anlaşıldı. Sac fiyatı artmış, fire yüzde üçten yüzde yediye çıkmış, kaplama fasoncusu fiyat değiştirmişti; ama bunların hiçbiri fiyata yansımamıştı. Maliyet muhasebesi, bir ürünün gerçekte kaça mal olduğunu malzeme, işçilik, genel gider ve fason bedeli olarak ayrıştırıp hesaplamaktır. Bu yazıda maliyetin unsurlarını, standart ve fiili maliyet farkını, sayısal bir örnek üzerinden sapma analizini, sık yapılan hataları ve PakERP One'da maliyetin nasıl hesaplandığını anlatıyoruz.

Maliyet muhasebesi nedir?

Genel muhasebe firmanın dışarıyla ilişkisini kaydeder: kime ne sattık, kimden ne aldık, kime borçluyuz. Maliyet muhasebesi ise içeriye bakar: aldığımız sac, ödediğimiz maaş, çektiğimiz elektrik hangi ürünün içine girdi? Sonuç, her mamulün ve yarı mamulün birim maliyetidir.

Bu birim maliyet üç yerde kullanılır. Stok değerlemesinde: dönem sonunda depoda duran mamul ve yarı mamulün bilançodaki değeri. Satılan mamul maliyetinde: satılan ürünün maliyeti ve dolayısıyla brüt kâr. Yönetim kararlarında: fiyat teklifi, fason mu yapalım içeride mi, hangi müşteri kârlı gibi sorular.

İki temel yaklaşım vardır. Sipariş maliyeti yönteminde maliyet her iş emri ya da parti için ayrı toplanır; kalıp, makine ve müşteriye özel parça üreten firmalar için doğaldır. Safha maliyeti yönteminde maliyet üretim aşamaları (kesim, pres, kaplama) için toplanır ve o aşamadan geçen bütün ürünlere dağıtılır; sürekli akışlı üretimde kullanılır. Otomotiv yan sanayinin çoğu, iş emri bazında sipariş maliyetine yakın bir yöntemle çalışır.

Neden önemli: fiyat teklifi maliyetten başlar

Üretim firmasında kâr marjı çoğu zaman tek haneli yüzdelerle ölçülür. Birim maliyette yapılan yüzde beşlik bir hata, marjın yarısını götürebilir. Üstelik hata tek yönlü değildir: maliyeti yüksek hesaplayan firma teklifleri kaybeder, düşük hesaplayan firma kazandığı işlerde zarar eder.

Maliyet muhasebesinin ikinci getirisi farkı göstermesidir. "Bu parçanın maliyeti 28 TL olmalıydı, 31 TL çıktı" cümlesi, hemen ardından "neden?" sorusunu getirir: sac pahalı mı alındı, fire mi arttı, pres mi yavaş çalıştı? Fark kalemlere ayrıldığında düzeltilecek yer bellidir. Toplam maliyeti bilen ama kırılımını bilmeyen firma yalnız sonuçla uğraşır.

Maliyetin dört unsuru

1. Direkt ilk madde ve malzeme

Ürünün içine giren ve ürüne doğrudan yüklenebilen malzeme: sac, profil, granül, vida, conta. Ölçüsü ürün ağacıdır; değeri ise o malzemenin stoktaki maliyetidir (ağırlıklı ortalama ya da FIFO). Lot bazında izlenen malzemede, iş emrine hangi lot sarf edildiyse onun maliyeti kullanılabilir. Fire de bu unsurun içindedir: 0,37 kg'lık parça için 0,381 kg sac çıkıyorsa maliyete 0,381 kg girer.

2. Direkt işçilik

Ürün üzerinde doğrudan çalışan operatörün emeği. Pratikte operasyon süresi (hazırlık artı birim süre × adet) ile iş merkezinin saatlik işçilik oranı çarpılarak bulunur. Oran, o iş merkezinde çalışanların brüt ücret ve yan maliyetlerinin yıllık çalışma saatine bölünmesiyle belirlenir.

3. Genel üretim giderleri (GÜG)

Üretime ait olup tek bir ürüne doğrudan yüklenemeyen giderler: elektrik, makine amortismanı, bakım, kalıp tamiri, ustabaşı ve kalite personelinin ücreti, fabrika kirası. Bunlar bir dağıtım anahtarı ile ürünlere yüklenir: en yaygını makine saatidir. Pres hattında elektrik ve amortisman makine saatine, montaj hattında işçilik saatine göre dağıtmak daha doğru sonuç verir.

4. Fason bedeli

Dışarıda yaptırılan operasyonun (kaplama, ısıl işlem, boya) faturası. Bu tutar genel gider değildir; fasona giden partinin maliyetine eklenir. Fason faturası geç gelirse, fason sipariş fiyatı geçici maliyet olarak kullanılır, fatura gelince düzeltilir.

Standart ve fiili maliyet

Standart maliyet, ürünün "olması gereken" maliyetidir: ürün ağacındaki miktarlar, rotadaki süreler, güncel malzeme fiyatları ve iş merkezi oranlarıyla hesaplanır. Üretim başlamadan bilinir; teklif ve bütçe için kullanılır. Hesap ağacın en altından başlayıp yukarı doğru toplanarak yapılır (roll-up): önce yarı mamulün maliyeti, sonra onu kullanan mamulünki.

Fiili maliyet, üretim bittikten sonra gerçekten harcananlardan hesaplanan maliyettir: iş emrine gerçekten çıkılan malzeme ve lot maliyeti, bildirilen gerçek süreler, gelen fason faturası. İkisi arasındaki fark sapmadır ve sapma kalemlere ayrılır:

  • Malzeme fiyat sapması: malzeme standarttan pahalı ya da ucuz alındı.
  • Malzeme miktar sapması: ağaçta öngörülenden fazla ya da az malzeme harcandı (fire).
  • İşçilik ve GÜG sapması: operasyon planlanandan uzun ya da kısa sürdü.
  • Fason sapması: fason fiyatı değişti ya da fasonda fire oldu.

Standart maliyet bir kez hesaplanıp bırakılmaz. Ana malzeme fiyatı belirgin biçimde değiştiğinde, ürün ağacında ya da rotada değişiklik yapıldığında ve yılda en az bir kez yeniden hesaplanmalıdır. Aksi hâlde sapma raporu her ay aynı "fiyat sapması"nı gösterir ve kimse ona bakmaz. İyi uygulanan bir sistemde standart, bir önceki dönemin gerçekleşen fiyatlarına ve ölçülmüş sürelerine yakındır; sapma raporunda kalan şey gerçekten incelenmesi gereken olaylardır: bozuk bir kalıp, yanlış alınmış bir parti, uzayan bir hazırlık süresi.

Sayısal örnek: 1.000 adet flanş

Standart: 1 flanş = 0,37 kg sac (36 TL/kg) + 2 vida (1,50 TL); pres ve kesim toplam 8 makine saati (1.000 adet için); işçilik 600 TL/saat, GÜG 450 TL/saat; ısıl işlem fasonu 3,20 TL/adet. Fiili: sac 40 TL/kg'dan alındı, fire yüzünden 381 kg harcandı, operasyonlar 9 saat sürdü.

KalemStandartFiiliSapmaNeden
Sac370 kg × 36 = 13.320381 kg × 40 = 15.240+1.920Fiyat +1.524, miktar (fire) +396
Vida2.000 × 1,50 = 3.0003.0000
İşçilik8 sa × 600 = 4.8009 sa × 600 = 5.400+6001 saat fazla süre
GÜG8 sa × 450 = 3.6009 sa × 450 = 4.050+4501 saat fazla süre
Isıl işlem (fason)3.2003.2000
Toplam27.92030.890+2.970
Birim27,9230,89+2,97

Birim maliyet yüzde on artmış. Artışın yarısından fazlası sac fiyatından, geri kalanı fire ve bir saatlik uzamadan geliyor. Bu tablo satışa "fiyatı güncelleyin", satınalmaya "sac alış fiyatına bakın", üretime "fire yüzde üçü geçti, kalıbı kontrol edin" mesajını aynı anda verir.

Sahadan not

Fiili süre yalnız üretim bildiriminde başla-bitir saati ya da süre girilirse bilinir. Bildirim yalnız adet olarak giriliyorsa program standart süreyi fiili sayar ve işçilik sapması hep sıfır çıkar; bu, sorun olmadığı anlamına gelmez.

Hesap planında maliyet: 7/A ve stok hesapları

Tek Düzen Hesap Planı'nda üretim maliyetleri 7 numaralı sınıfta izlenir. 7/A seçeneğini kullanan firmalarda giderler fonksiyonlarına göre toplanır: 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri, 720 Direkt İşçilik Giderleri, 730 Genel Üretim Giderleri; dönem sonunda yansıtma hesaplarıyla (711, 721, 731) maliyet 151 Yarı Mamuller ve 152 Mamuller hesaplarına aktarılır. Satılan ürün 152'den 620 Satılan Mamuller Maliyeti'ne geçer. Hangi hesap seçeneğinin kullanılacağı firmanın ölçeğine göre değişir; mali müşavirle birlikte belirlenir.

Maliyet hesabının muhasebe tarafındaki sonucu, dönem sonunda yarı mamul ve mamul stoklarının doğru değerde kalması ve 620'nin doğru tutarla çalışmasıdır. Stok miktarı sayımla, birim maliyet maliyet hesabıyla doğrulanır; ikisinden biri yanlışsa bilanço da gelir tablosu da yanlıştır.

Sık yapılan hatalar

Ürün ağacı güncel değil

Mühendislik değişikliğiyle vida M8'den M10'a çıkmış ama ağaç güncellenmemişse standart maliyet eski vidayla hesaplanır. Ağaç maliyetin temelidir.

Genel gider tek oranla dağıtılıyor

Bütün fabrika genel giderini adet başına dağıtmak, basit parçayı pahalı, karmaşık parçayı ucuz gösterir. Dağıtım anahtarı iş merkezine göre seçilmelidir.

Fason bedeli genel gidere yazılıyor

Kaplama faturası 770'e ya da 730'a tek kalem olarak düşerse hangi ürünün kaplandığı kaybolur. Fason bedeli partiye ve ürüne bağlı kalmalıdır.

Açık iş emirleri kapatılmıyor

Üretimi bitmiş ama kapatılmamış iş emrinde maliyet "süren üretim" olarak kalır; dönem sonunda yarı mamul değeri şişer, mamul maliyeti eksik çıkar.

Fire kaydı yok

Fire bildirilmeyince hurdaya giden malzemenin maliyeti iyi ürünlere dağıtılmaz ya da tamamen kaybolur. Fire, nedeniyle birlikte bildirilmelidir.

PakERP One'da maliyet nasıl hesaplanır?

PakERP One'da maliyet ayrı bir tabloda değil, stok ve üretim hareketlerinin üzerinde hesaplanır. Malzeme maliyeti stok hareketinden, işçilik ve genel gider üretim bildirimindeki süreden, fason bedeli fason kaydı ve faturasından gelir.

Muhasebe fişi (901): Satış faturasından otomatik kesilen yevmiye fişi: 120 cari, 600 satış ve 391 hesaplanan KDV satırları, borç = alacak.Tam boyut
Muhasebe fişi (901) · Satış faturasından otomatik kesilen yevmiye fişi: 120 cari, 600 satış ve 391 hesaplanan KDV satırları, borç = alacak.
  1. 8150 Standart Maliyet Hesaplama: ürün ağacı ve rotadan aşağıdan yukarı toplanan maliyet; istenirse stok kartına yazılır.
  2. 8151 Fiili Üretim Maliyeti: iş emri bazında; iş emrine sarf edilen malzeme (lot ve birim maliyetiyle), bildirilen dakika × iş merkezi saatlik işçilik ve genel gider oranı, fason kayıtları (faturası geldiyse fatura tutarı). Planlanan ile gerçek yan yana ve fark olarak görünür.
  3. 8152 Dönem Maliyet Kapanışı: dönemin genel giderleri dağıtılır, iş emirlerinin maliyeti kapanır ve istenirse muhasebe fişi oluşturulur.
  4. 8153 Standart / Fiili Karşılaştırma: sapmalar ürün ve iş emri bazında.
PakERP One'da nasıl

Üretim ▸ 8150 Standart Maliyet Hesaplama · 8151 Fiili Üretim Maliyeti iş emri bazında malzeme, işçilik, genel gider, fason · 8152 Dönem Maliyet Kapanışı · 8153 Standart / Fiili Karşılaştırma · 8160 İş Merkezleri saatlik işçilik ve genel gider oranı · 8121 Üretim Bildirimleri başla/bitir saati ve fire · 8107 Ürün Ağacı (Şema) miktar ve fire. Modül için Üretim & İş Emri sayfasına bakın.

Nitelikli üretimde (aynı stok kartının "kesilmiş", "preslenmiş", "kaplanmış" aşamalarda izlendiği yapı) her aşamanın maliyeti bir sonrakine taşınır: kesilmiş lotun maliyetine pres operasyonu, preslenmiş lotun maliyetine kaplama fasonunun bedeli eklenir. Böylece mamul lotunun maliyeti, hangi hammadde lotundan ve hangi fason faturasından geldiği bilinerek oluşur.

Maliyet hesabı karmaşık bir formül değil, doğru girilmiş veridir: güncel ağaç, gerçek süre, bildirilen fire, bağlanmış fason faturası. PakERP One bu verinin her birini günlük işin içinde toplar; masaüstü program ve bulut sunucu ücretsizdir.

Sık Sorulan Sorular

Standart maliyet ile fiili maliyet arasındaki fark nedir?
Standart maliyet ürün ağacı, rota süreleri ve güncel fiyatlarla hesaplanan olması gereken maliyettir; üretimden önce bilinir. Fiili maliyet ise üretim bittikten sonra gerçekten harcanan malzeme, süre ve fason bedelinden hesaplanır. Aradaki fark sapmadır ve fiyat, miktar ve süre sapmalarına ayrılarak incelenir.
Genel üretim giderleri ürünlere nasıl dağıtılır?
Bir dağıtım anahtarı seçilir; en yaygını makine saati ya da işçilik saatidir. Her iş merkezi için saatlik genel gider oranı belirlenir ve ürüne o iş merkezinde harcadığı süre kadar gider yüklenir. Tek oranla adet başına dağıtmak ürünler arasında yanlış maliyet farkları yaratır.
Fason bedeli maliyete nasıl eklenir?
Fason faturası genel gider olarak değil, fasona giden partinin maliyetine eklenir. Fatura gelmeden önce fason sipariş fiyatı geçici maliyet olarak kullanılabilir, fatura geldiğinde fark düzeltilir. Böylece hangi ürünün kaplama ya da ısıl işlem maliyeti taşıdığı kaybolmaz.
Fire maliyeti nasıl hesaba katılır?
Ürün ağacında fire oranı tanımlanır; standart maliyet malzemeyi fire dahil miktarla hesaplar. Üretimde bildirilen fire, fiili maliyette miktar sapması olarak görünür. Fire bildirilmezse hurdaya giden malzemenin maliyeti kaybolur ya da iyi ürünlere yanlış dağılır.
Maliyet hesabı için hangi veriler şart?
Güncel ürün ağacı ve fire oranları, operasyon süreleri, iş merkezlerinin saatlik işçilik ve genel gider oranları, stoktaki malzemenin birim maliyeti, üretim bildirimlerinde gerçek süre ve fire, fason kayıtları ve faturaları. Bunlardan biri eksikse maliyet o kalemde standarda eşit görünür ve sapma gizlenir.
PE
PakERP One EkibiÜretim yapan firmalar için ERP, e-belge ve maliyet üzerine yazıyoruz. Son güncelleme: .

Birim maliyetinizi PakERP One ile hesaplayın

Standart maliyet, iş emri bazında fiili maliyet, fason bedeli ve dönem maliyet kapanışı tek programda; masaüstü uygulama ve bulut sunucu ücretsiz.

Konuyla ilgili muhasebe rehberleri: 710, 720, 730 ile Üretim Maliyeti Nasıl Kaydedilir?, 7/A mı 7/B mi? Maliyet Hesapları Nasıl Seçilir?, Yansıtma Hesapları Nedir? 711, 721, 731 Nasıl Çalışır?, Dönem Sonu Stok Değerlemesi Nasıl Yapılır?.

Hesap araçları: Kâr Marjı Hesaplama (Marj ve Maliyet Üzerine Kâr), Başabaş Noktası Hesaplama (Adet ve Ciro), Amortisman Hesaplama (Normal ve Azalan Bakiyeler). Tümü.