1. Ana Sayfa
  2. Üretim Dünyası
  3. Dönem Sonu Stok Değerlemesi Nasıl Yapılır
Muhasebe Rehberi · Stok ve Maliyet

Dönem Sonu Stok Değerlemesi Nasıl Yapılır? Sayım, Maliyet ve Kayıt

PakERP One Ekibi 8 dk okuma
Kısa cevap

Dönem sonu stok değerlemesi, bilanço tarihinde elde bulunan hammadde, yarı mamul, mamul ve ticari malın sayılıp maliyet bedeliyle tutara çevrilmesidir. Önce fiziki sayım yapılır ve fasoncudaki mal mutabakatla eklenir, sonra her kalem firmanın maliyet yöntemiyle değerlenir. Sayım farkları ve değeri düşen mallar ayrı kayıtla işlenir; bulunan tutarlar 150, 151, 152 ve 153 hesaplarının bakiyesiyle eşleşmelidir.

31 Aralık akşamı pres hattının yanında duran 38 ton sacın değeri kaç liradır? Alındığı günün fiyatıyla mı, son alışın fiyatıyla mı, yoksa bugün piyasada satılsa getireceği parayla mı? Aynı soru tezgah yanındaki yarım işlenmiş braketler, kaplamacıda bekleyen flanşlar ve iki yıldır rafta duran eski model parçalar için de sorulur. Cevap, yılın kârını doğrudan değiştirir.

Stok değerlemesi muhasebenin en çok sahaya inen işidir. Masada başlayıp depoda, tezgah başında ve fasoncunun kapısında devam eder. Aşağıda değerlemenin sırası, stok türlerine göre farkları ve sayım farkı ile değer düşüklüğünün kaydı örnek rakamlarla yer alıyor.

Stok durumu: nitelik × depo: Bir kartın tüm depolardaki bakiyesi nitelik (ara aşama) kırılımıyla; lot ayrıntısı tek tıkla.Tam boyut
Stok durumu: nitelik × depo · Bir kartın tüm depolardaki bakiyesi nitelik (ara aşama) kırılımıyla; lot ayrıntısı tek tıkla.

Dönem sonu stok değerlemesi nedir?

Dönem sonu stok değerlemesi, bilanço tarihinde firmanın elindeki stokların miktarının tespit edilip parasal tutara çevrilmesidir. Vergi Usul Kanunu'na göre emtia kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir; yani stok, bugünkü satış fiyatıyla değil, firmaya kaça mal olduysa onunla bilançoya girer.

Değerlemenin sonucu iki yere yansır. Bilançoda 150 İlk Madde ve Malzeme, 151 Yarı Mamuller, 152 Mamuller ve 153 Ticari Mallar hesaplarının bakiyesi olur. Gelir tablosunda ise satılan mamul maliyetini belirler: dönem sonu stoku yüksek bulunursa maliyet düşer ve kâr artar, düşük bulunursa tersi olur. Hesapların ayrımı için 150, 151, 152, 153 stok hesapları yazısına bakabilirsiniz.

Maliyet bedeli, firmanın seçtiği maliyet yöntemiyle hesaplanır. Fiyatların hızlı değiştiği yıllarda FIFO ile ağırlıklı ortalama arasındaki fark büyük olabilir; yöntem bir kez seçildikten sonra her yıl aynı uygulanır. Ayrıntı FIFO ve ortalama maliyet yazısında.

Değerleme hangi sırayla yapılır?

Değerleme miktarla başlar, fiyatla devam eder, kayıtla biter. Sıranın bozulması, örneğin sayım bitmeden birim maliyetlerin hesaplanması, aynı işin iki kez yapılmasına yol açar.

  1. Belge kesimi: sayım gününe kadar gelen tüm irsaliyeler girilir, üretim bildirimleri tamamlanır, fason sevk ve gelişleri işlenir. Sayım anından sonra gelen belge yeni döneme yazılır.
  2. Fiziki sayım: hammadde, yarı mamul ve mamul aynı gün sayılır. Rulo ve levha tartılır, vida ve küçük parça adet ya da tartıyla sayılır.
  3. Dışarıdaki stok: fasoncuda ve müşterinin konsinye deposunda duran mal mutabakat yazısıyla teyit edilir.
  4. Fark analizi: sayım ile kayıt arasındaki farkların nedeni araştırılır: girilmemiş fire, yanlış birim, iki kez girilmiş irsaliye.
  5. Birim maliyet: her kalem için maliyet yöntemiyle birim maliyet bulunur; yarı mamulde hangi operasyona kadar geldiği dikkate alınır.
  6. Değer düşüklüğü: bozulmuş, modeli kalkmış ya da hurdaya ayrılacak mallar ayrı listelenir.
  7. Kayıt ve karşılaştırma: sayım farkı ve varsa değer düşüklüğü kaydedilir; mizandaki stok hesapları sayım listesinin toplamıyla karşılaştırılır.

Farkların sık görülen nedenleri için stok sayım farkı nedenleri yazısı kontrol listesi olarak kullanılabilir.

Sahadan not

Yıl sonu sayımında en büyük farklar genellikle hammaddede değil, yarı mamulde çıkar. Tezgah yanında bekleyen kasaların hangi operasyonda olduğunu bilen kişi çoğu zaman yalnız ustabaşıdır. Sayım ekibine her kasanın etiketinde iş emri ve operasyon yazması, değerleme gününü kısaltan en basit önlemdir.

Hammadde, yarı mamul ve mamul nasıl değerlenir?

Üçü de maliyet bedeliyle değerlenir, ama maliyetin içeriği farklıdır: hammaddede alış maliyeti, yarı mamulde o aşamaya kadar biriken üretim maliyeti, mamulde tam üretim maliyeti. En çok hata yarı mamulde yapılır, çünkü aynı parçanın maliyeti hangi operasyonda durduğuna göre değişir.

StokDeğer neyi içerirÖrnek birim maliyet
Sac (hammadde)Alış bedeli, nakliye ve alışa bağlı giderler; indirilecek KDV hariç30 TL/kg
Braket, kesme sonrasıSac + kesme işçiliği ve genel gider payı35 TL/adet
Braket, büküm sonrasıKesme maliyeti + büküm işçiliği ve gider payı48 TL/adet
Braket, kaplamacıdaBüküm sonrası maliyet; kaplama bedeli geliş faturasıyla eklenir48 TL/adet
Braket, mamulTüm operasyonlar + fason kaplama bedeli56 TL/adet

Rakamlar örnektir. Fasoncuya gönderilen mal satılmış değildir; firmanın stokudur ve sayıma girer. Fasoncudaki miktarın nasıl teyit edileceği fasoncudaki stok takibi yazısında anlatılıyor. Hurdaya ayrılmış ama henüz satılmamış sac kırpıntısı ise genellikle ayrı izlenir ve maliyetle değil tahmini satış değeriyle ya da sıfır değerle tutulur; uygulamayı mali müşavirle belirleyin.

Ticari mal ve yardımcı stoklar da sayıma girer. Üretmeden alıp sattığınız bağlantı elemanları 153 Ticari Mallar hesabında, alış maliyetiyle değerlenir. Bakım yedek parçası, kesici takım ve ambalaj gibi kalemler firmanın tercihine göre 150 altında ya da 157 Diğer Stoklar hesabında izlenir. Bu kalemler çoğu yıl sayılmadan geçilir, oysa kalıp ve pres yedek parçasının tutarı yüksek olabilir. Hangi kalemin stok, hangisinin doğrudan gider sayılacağı bir kez kararlaştırılır ve her yıl aynı kural uygulanır.

Sayım farkı ve değer düşüklüğü nasıl kaydedilir?

Sayımda eksik çıkan stok, nedeni araştırılırken 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları hesabına, fazla çıkan stok 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabına alınır. Nedeni bulunan fark ilgili hesaba düzeltilir; bulunamayan farkın nereye aktarılacağı ve vergi karşısındaki durumu mali müşavirle değerlendirilir.

Örnek 1: sac sayım noksanı

Kayıtta 40 ton görünen sac sayımda 38 ton çıktı. Birim maliyet örnek olarak 30 TL/kg: 2.000 kg × 30 = 60.000 TL.

HesapBorçAlacak
197 Sayım ve Tesellüm Noksanları60.000
150 İlk Madde ve Malzeme60.000

Araştırmada 1.500 kg'ın bildirime girilmemiş kesim firesi olduğu anlaşıldı; bu kısım üretim maliyetine alınır. Kalan 500 kg için neden bulunamadı ve uygulamada çoğu firmanın yaptığı gibi olağan dışı gidere aktarıldı.

HesapBorçAlacak
710 Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri45.000
689 Diğer Olağan Dışı Gider ve Zararlar15.000
197 Sayım ve Tesellüm Noksanları60.000

Örnek 2: modeli kalkmış mamul

Müşterinin üretimden kaldırdığı modele ait 120 adet braket rafta duruyor. Maliyeti adet başı 250 TL, yalnız 100 TL'ye satılabiliyor. Ticari muhasebede aradaki 18.000 TL için değer düşüklüğü karşılığı ayrılabilir.

HesapBorçAlacak
654 Karşılık Giderleri18.000
158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı18.000

Vergi mevzuatında değeri düşen malların düşük bedelle değerlenmesi belirli şartlara ve belgelere bağlıdır; bu karşılığın vergi matrahından indirilip indirilemeyeceğine mali müşavirinizle karar verin.

Enflasyon düzeltmesi stok değerlemesini değiştirir mi?

Enflasyon düzeltmesi uygulanan dönemlerde stoklar, maliyet bedeliyle bulunduktan sonra ayrıca düzeltme katsayılarıyla güncellenir; yani düzeltme değerlemenin yerine geçmez, onun üstüne gelir. Bu yüzden önce miktar ve maliyet doğru bulunmalıdır, yanlış bir sayım düzeltme katsayısıyla büyüyerek bilançoya taşınır.

Hangi dönemlerde düzeltme yapılacağı ve şartları güncel mevzuata göre değişir. Konunun genel çerçevesi için enflasyon düzeltmesi nedir yazısına bakabilirsiniz.

Stok değerlemesinde sık yapılan hatalar

  • Sayım günü belge kesimi yapmamak: 31 Aralık akşamı gelen sacın irsaliyesi 2 Ocak'ta girilirse mal sayımda var, kayıtta yoktur.
  • Fasoncudaki malı unutmak: kaplamacıda bekleyen yüz binlerce liralık yarı mamul sayılmaz, maliyet yüklenip stok sıfır görünür.
  • Yarı mamulü tek fiyatla değerlemek: kesilmiş parça ile kaplanmış parça aynı fiyattan değerlenirse yarı mamul ya şişer ya erir.
  • KDV'yi maliyete katmak: indirilecek KDV stok maliyetine girmez; birim maliyeti yükseltir.
  • Farkı sessizce düzeltmek: sayım farkı nedeni yazılmadan kayda eşitlenirse aynı hata ertesi yıl tekrar eder.
  • Birim karışıklığı: kg ile alınan sacın adetle sayılması ya da tersi, en büyük farkları üretir.

Kapanışın diğer adımlarıyla birlikte düşünmek için dönem sonu kapanış yazısına bakabilirsiniz.

PakERP One'da dönem sonu stok değerlemesi

PakERP One stoku depo, lot ve nitelik kırılımıyla tuttuğu için sayım ve değerlemenin miktar tarafı programdan çıkar; tutar tarafında karar ve onay mali müşavirdedir.

  1. 301 Stok Kartları, Stok Durumu: her kartın bakiyesi nitelik ve depo kırılımıyla görünür. Nitelik, operasyon bazlı stokta yarı mamulün hangi aşamada olduğunu gösterir (ör. kesme sonrası, ısıl işlem sonrası).
  2. 310 Sayım ve 329 Depo Bakiye Düzeltme (Sayım): bir kartın tüm depo, lot ve nitelik bakiyesi tek ekranda listelenir; olması gereken miktar yazılınca fark sayım fişi olarak oluşur.
  3. 8127 Fason Stok Mutabakatı: fasoncudaki miktar, fasoncunun listesiyle karşılaştırılır.
  4. 8151 Fiili Üretim Maliyeti ve 8152 Dönem Kapanışı: dönemin üretim maliyeti ve genel üretim gideri payı hesaplanır.
  5. 904 Defterler ve Raporlar: mizanda 150, 151, 152 ve 153 bakiyeleri sayım listesinin toplamıyla karşılaştırılır.

Stok değer düşüklüğü karşılığının hesaplanması programda otomatik değildir; mali müşavirinizle belirlediğiniz tutar 901 Muhasebe Fişi ile elle girilir. Stok listeleri her ekranda "Raporlar ▾" ile PDF ve Excel olarak alınabilir.

Kaynaklar

Sık Sorulan Sorular

Stoklar dönem sonunda hangi bedelle değerlenir?
Vergi Usul Kanunu'na göre emtia kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir. Maliyet bedeli firmanın seçtiği maliyet yöntemiyle hesaplanır. Değeri düşen mallar için özel hükümler vardır ve şartları mali müşavirle değerlendirilmelidir.
Yarı mamul nasıl değerlenir?
Yarı mamul, bulunduğu operasyona kadar biriken hammadde, işçilik ve genel üretim gideriyle değerlenir. Aynı parçanın kesme sonrası ve büküm sonrası maliyeti farklıdır. Bu yüzden sayımda her yarı mamulün hangi aşamada olduğu yazılmalıdır.
Sayım farkı hangi hesaba yazılır?
Eksik çıkan stok nedeni araştırılırken 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları, fazla çıkan stok 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabına alınır. Nedeni bulunan fark ilgili hesaba aktarılır, bulunamayanın durumu mali müşavirle değerlendirilir.
Fasoncudaki mal stok sayımına dahil edilir mi?
Evet. Fasoncuya işlem için gönderilen mal satılmış değildir, firmanın stokudur. Sayım gününde fasoncudan miktar listesi ya da mutabakat yazısı alınır ve yarı mamul stokuna eklenir.
Stok değer düşüklüğü karşılığı nasıl kaydedilir?
Ticari muhasebede 654 Karşılık Giderleri borç, 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı alacak yazılır. Bu karşılığın vergi açısından gider sayılıp sayılmayacağı belirli şartlara bağlıdır; mali müşavirinizle karar verin.
PE
PakERP One EkibiMuhasebe ve ERP rehberleri, programı geliştiren ekip tarafından yazılır. Son güncelleme: .

Muhasebe modülünü PakERP One'da ücretsiz deneyin

PakERP One masaüstü program ve bulut sunucu ücretsiz; kullanıcı ve modül sınırı yok, hesap programın içinden açılır.