Başabaş noktası, toplam gelirin toplam gidere eşit olduğu, kârın sıfır olduğu satış miktarıdır. Başabaş adedi = sabit giderler / (birim satış fiyatı − birim değişken maliyet). Örnek: aylık sabit gideri 300.000 TL olan bir atölye parçayı 50 TL'ye satıyor ve parça başı değişken maliyeti 30 TL ise ayda 15.000 adet satınca zarar etmez; başabaş cirosu 750.000 TL'dir.
Ay ortası, pres hattı yarım kapasiteyle çalışıyor ve patron soruyor: "Bu ay en az kaç parça basmamız lazım ki zarar etmeyelim?" Sorunun cevabı başabaş noktasıdır. Hesap için üç rakam yeter: aylık sabit giderler, parçanın satış fiyatı ve parça başına değişken maliyet.
Araç başabaş adedini ve cirosunu verir. Hedef kârı ve planlanan satışı da girerseniz kaç parça daha satmanız gerektiğini ve satışlar düşerse ne kadar payınız olduğunu görürsünüz. Rakamların doğruluğu giderleri doğru ayırmaya bağlıdır; aşağıda bunun yolunu ve sık yapılan hataları anlatıyoruz.
İçindekiler
- Başabaş noktası nedir?
- Başabaş noktası nasıl hesaplanır?
- Güvenlik marjı ne gösterir?
- Fiyat ya da maliyet değişince başabaş noktası nasıl kayar?
- Birden fazla ürün üreten fabrika başabaş noktasını nasıl hesaplar?
- Başabaş hesabında sık yapılan hatalar nelerdir?
- Başabaş analizini kim, ne zaman kullanır?
- PakERP One'da başabaş hesabının girdileri
- Sık sorulan sorular
Başabaş noktası nedir?
Başabaş noktası, satışlardan gelen katkının sabit giderleri tam karşıladığı noktadır. Bu noktanın altında ay zararla kapanır, üstünde satılan her parça katkı payı kadar kâr bırakır. Hesap, giderleri ikiye ayırmaya dayanır.
Sabit giderler üretim miktarından bağımsızdır: kira, makine kredisi taksiti, amortisman, idari personel maaşları, sigorta, yazılım ve muhasebe ücreti. Değişken giderler her parçayla birlikte doğar: sac ya da granül, fason kaplama bedeli, ambalaj, parça başı enerji, nakliye, satış primi. Operatör maaşları çoğu fabrikada sabit sayılır, çünkü üretim azalınca bordro küçülmez; parça başı ücretle çalışan atölyede değişkendir.
| Gider kalemi | Genellikle | Not |
|---|---|---|
| Fabrika kirası | Sabit | Üretim dursa da ödenir |
| Makine amortismanı | Sabit | Saate dağıtılsa da yıllık tutar değişmez |
| Sac, rulo, granül | Değişken | Fire payıyla birlikte hesaplanır |
| Fason kaplama, ısıl işlem | Değişken | Parça ya da kilo başı |
| Elektrik | Karma | Aydınlatma sabit, pres tüketimi değişken |
| Operatör maaşları | Çoğunlukla sabit | Parça başı ücrette değişken |
| Kasa, palet, ambalaj | Değişken | Sevk edilen adede bağlı |
Başabaş hesabı bir yönetim hesabıdır, muhasebe kaydı doğurmaz. Giderlerin kaynağı ise muhasebedeki maliyet hesaplarıdır: 710 Direkt İlk Madde ve Malzeme, 720 Direkt İşçilik, 730 Genel Üretim Giderleri, 760 Pazarlama Satış ve Dağıtım ile 770 Genel Yönetim Giderleri. Sabit ve değişken ayrımı bu hesapların alt kırılımlarından yapılır.
Başabaş noktası nasıl hesaplanır?
Önce birim katkı payı bulunur: satış fiyatından değişken maliyet çıkarılır. Sabit giderler bu katkıya bölününce başabaş adedi çıkar. Ciroyu bulmak için sabit giderler katkı payı oranına bölünür ya da başabaş adedi satış fiyatıyla çarpılır; iki yol aynı sonucu verir. Bir sac şekillendirme atölyesinin aylık rakamları (örnek):
- Aylık sabit giderler: 300.000 TL.
- Braket satış fiyatı (KDV hariç): 50 TL; değişken maliyet (sac, kaplama, ambalaj, enerji): 30 TL.
- Birim katkı payı: 50 − 30 = 20 TL; katkı payı oranı 20 / 50 = %40.
- Başabaş adedi: 300.000 / 20 = 15.000 adet.
- Başabaş cirosu: 300.000 / 0,40 = 750.000 TL; 15.000 × 50 ile aynı sonuç.
- Hedef kâr 100.000 TL ise gereken satış: (300.000 + 100.000) / 20 = 20.000 adet, ciro 1.000.000 TL.
Sonuç kesirli çıkarsa yukarı yuvarlanır: hesap 3.636,36 adet veriyorsa zarar etmemek için 3.637 adet satmak gerekir. Araç yuvarlanmış adedi ve tam değeri birlikte gösterir.
Güvenlik marjı ne gösterir?
Güvenlik marjı, planlanan satışın başabaş noktasının ne kadar üstünde olduğunu gösterir; satışlar bu kadar düşse bile zarar edilmez. Örnekteki atölye ayda 20.000 adet satmayı planlıyorsa güvenlik marjı 5.000 adet, yani %25'tir. Ana müşteri siparişlerini dörtte bir azaltırsa atölye o ay kâr etmez ama zarar da etmez.
Marj daraldıkça tek bir müşterinin sipariş kaydırması ayı zararla kapatmaya yeter. Bu durumda üç kol vardır: sabit gideri düşürmek, fiyatı yeniden konuşmak ya da müşteri dağılımını genişletmek. Planlanan satış başabaşın altındaysa araç bunu ayrıca uyarır ve planlanan satıştaki zararı gösterir.
Fiyat ya da maliyet değişince başabaş noktası nasıl kayar?
Başabaş adedi katkı payına çok duyarlıdır. Katkı küçükken birkaç liralık değişim başabaşı binlerce adet oynatır. Aynı atölyede sac fiyatı arttı ve değişken maliyet 30 TL'den 34 TL'ye çıktı diyelim: katkı payı 16 TL'ye düşer, başabaş 18.750 adede yükselir. Satış fiyatına 4 TL zam yapılırsa katkı 24 TL olur, başabaş 12.500 adede iner.
| Durum | Fiyat | Değişken maliyet | Katkı payı | Başabaş adedi |
|---|---|---|---|---|
| Başlangıç | 50 TL | 30 TL | 20 TL | 15.000 |
| Sac zammı | 50 TL | 34 TL | 16 TL | 18.750 |
| Fiyat artışı | 54 TL | 30 TL | 24 TL | 12.500 |
| Sabit gider 330.000 TL | 50 TL | 30 TL | 20 TL | 16.500 |
Rakamlar örnektir. Hammadde fiyatı oynak olan işlerde satış fiyatını hammadde endeksine bağlamak katkı payını ve dolayısıyla başabaş noktasını korur; bunun için hammadde endeksli fiyatlandırma yazısına bakabilirsiniz.
Birden fazla ürün üreten fabrika başabaş noktasını nasıl hesaplar?
Tek ürünlü formül çok ürünlü fabrikada doğrudan uygulanamaz, çünkü her parçanın katkı payı farklıdır. Pratik yol ağırlıklı katkı payı oranıdır: her ürünün cirodaki payı ile katkı payı oranı çarpılıp toplanır, sabit giderler bu ortalama orana bölünerek başabaş cirosu bulunur.
Örnek: cironun %60'ı katkı oranı %40 olan braketlerden, %40'ı katkı oranı %25 olan kasnaklardan geliyorsa ağırlıklı oran 0,60 × 0,40 + 0,40 × 0,25 = %34'tür. Aylık sabit gider 300.000 TL ise başabaş cirosu 300.000 / 0,34, yaklaşık 882.353 TL olur. Ürün karması değişirse başabaş cirosu da değişir; düşük katkılı ürünün payı arttıkça gereken ciro yükselir.
Katkı payını ürün bazında doğru bulmak için değişken maliyetin ürün ağacından ve gerçek tüketimden gelmesi gerekir; ürün maliyeti hesaplama yazısı bunun yolunu anlatır.
Başabaş hesabında sık yapılan hatalar nelerdir?
- KDV dahil fiyat kullanmak: KDV satıcının geliri değildir; fiyat ve maliyet KDV hariç girilir.
- Amortismanı unutmak: Kasadan çıkmayan ama gider olan amortisman sabit gidere eklenmezse başabaş noktası olduğundan düşük çıkar. Yıllık tutar için amortisman hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
- Fireyi değişken maliyete katmamak: 1.000 parçadan 30'u hurdaya çıkıyorsa iyi parça başına malzeme maliyeti yaklaşık %3 artar.
- Kapasiteye bakmamak: Başabaş adedi aylık kapasitenin üstündeyse mevcut fiyat ve gider yapısıyla zarar kaçınılmazdır; hesap bir uyarıdır.
- Hesabı yılda bir yapmak: Sac, enerji ve maaş değiştikçe başabaş kayar; fiyat ya da gider değiştiğinde yeniden hesaplayın.
Başabaş analizini kim, ne zaman kullanır?
Firma sahibi yeni makine yatırımında, satış müdürü fiyat pazarlığında, üretim planlamacı kapasite kararında, mali müşavir bütçe görüşmesinde. Yeni pres alındığında yıllık amortismanı ve kredi taksiti sabit gidere eklenir; soru şudur: bu yatırım kaç parçalık ek satışla karşılanır? Yeni bir müşteri işi alınırken de hesap tekrarlanır: işin getirdiği katkı, ek vardiyanın sabit giderini karşılıyor mu?
Pazarlıkta verilen iskonto katkı payını doğrudan küçülttüğü için başabaşı yukarı iter. İskontonun etkisini görmek için iskonto hesaplama aracıyla net fiyatı bulup bu araca girebilirsiniz.
PakERP One'da başabaş hesabının girdileri
PakERP One'da başabaş noktasını hesaplayan ayrı bir ekran yoktur. Hesabın üç girdisi ise programda hazır olur: parça başı maliyet ürün ağacından, satış fiyatı ve kâr faturalardan, sabit giderler muhasebeden gelir.
- 8107 Ürün Ağacı ve 8150 Standart Maliyet Hesaplama: malzeme, fason ve operasyon süresinden parça başı standart maliyet; değişken kısım buradan okunur.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti: iş emri bazında gerçekleşen malzeme, işçilik, genel gider ve fason bedeli.
- 134 Satış Karlılık Raporu ve 140 Fatura Satırı Kâr Marjı: parça bazında ciro, maliyet ve kâr; katkı payının sahadaki karşılığı.
- 904 Defterler ve Raporlar: mizan ve masraf merkezi raporuyla 7'li gider hesaplarının aylık tutarları; sabit giderler buradan toplanır. 903 Masraf Merkezleri tanımlıysa her bölümün gideri ayrı görülür.
Raporlar PDF ve Excel olarak alınır, başabaş tablosu bu verilerle kurulur. Program ve bulut sunucu ücretsizdir; ayrıntılar üretim modülü sayfasında.