Standart maliyet, ürünün önceden belirlenmiş malzeme miktarı, fiyatı ve operasyon süreleriyle hesaplanan olması gereken maliyetidir. Fiili maliyet ise o iş emrinde gerçekten tüketilen malzeme, harcanan süre ve ödenen fason bedeliyle hesaplanan gerçekleşen maliyettir. Standart, teklif ve bütçe için; fiili, kârlılık ve dönem kapanışı için kullanılır. İkisi arasındaki fark sapmadır ve fiyat, miktar ve süre sapması olarak ayrılarak nedeni bulunur.
Ay sonu kapanışında muhasebeden bir not gelir: "Braketin birim maliyeti bu ay 17,76 TL çıktı, kartta 15,54 yazıyor." Üretim müdürü itiraz eder: aynı kalıp, aynı pres, aynı operatör. Satınalma, sacın o ay zamlı geldiğini hatırlatır. Kalite, bir lotta çapak yüzünden yeniden kesim yapıldığını söyler. Hepsi doğrudur ve hepsi farkın bir parçasıdır.
Bu tartışmayı kısa kesmenin yolu, iki rakamı birbirinden ayırmaktır. Kartta yazan olması gereken maliyettir; kapanışta çıkan, gerçekleşen maliyettir. Aradaki fark rastgele bir sayı değildir; fiyat, miktar ve süre olarak bölündüğünde her parçasının bir sahibi çıkar. Aşağıda iki kavram, sapma formülleri ve adım adım bir örnek var.
Tam boyutİçindekiler
- Standart maliyet nedir?
- Fiili maliyet nedir, nasıl ölçülür?
- Standart maliyet ile fiili maliyet arasındaki fark nedir?
- Maliyet sapması nasıl hesaplanır?
- Sapma çıkınca nereye bakılır?
- Standart maliyet ne zaman güncellenmeli?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da standart ve fiili maliyet
- Sık sorulan sorular
Standart maliyet nedir?
Standart maliyet, bir ürünün normal koşullarda ne kadara mal olması gerektiğini gösteren, önceden hesaplanmış maliyettir. Ürün ağacındaki malzeme miktarı, belirlenmiş malzeme fiyatı, rotadaki hazırlık ve birim süreler ve iş merkezlerinin saat oranlarıyla aşağıdan yukarı toplanarak bulunur.
Üç işe yarar. Yeni parçaya teklif verirken henüz gerçekleşen bir maliyet yoktur; hesap standart üzerinden yapılır. Bütçe ve satış planı yapılırken birim maliyet sabit bir referans olarak kullanılır. Bazı firmalar stoklarını da standart maliyetle değerler ve farkı dönem sonunda ayrıca kapatır. Standart maliyetin hangi kalemlerden oluştuğunu ve adım adım hesabını ürün maliyeti hesaplama yazısında bulabilirsiniz.
Fiili maliyet nedir, nasıl ölçülür?
Fiili maliyet, belirli bir iş emrinde gerçekten harcananların toplamıdır. Malzeme, o iş emrine gerçekten çıkılan lotların maliyetiyle; işçilik ve genel gider, bildirilen hazırlık ve çalışma süresiyle; fason, gelen fason faturasıyla hesaplanır. Toplam, iyi çıkan adede bölünür.
Fiili maliyetin doğruluğu tamamen kayıt disiplinine bağlıdır. Üretim bildiriminde süre yazılmıyorsa ya da hep aynı kalıp süre giriliyorsa, fiili işçilik standartla aynı çıkar ve sapma görünmez. Tüketilen hammadde lotu doğru seçilmiyorsa malzeme maliyeti başka bir partinin fiyatını taşır. Bildirimin nasıl toplanacağını üretim bildirimi rehberi anlatıyor.
Fiili maliyet ne zaman kesinleşir?
İş emri kapandığı gün fiili maliyetin büyük kısmı bellidir ama tamamı değil. Fason faturası birkaç gün sonra gelebilir; o güne kadar fason bedeli sipariş fiyatıyla tahmin edilir. Ay sonunda iş merkezi oranlarıyla yüklenen genel gider ile gerçekleşen genel gider arasındaki fark da dönem kapanışında dağıtılır. Bu yüzden fiili maliyet iki aşamada okunur: iş emri kapanışında ilk rakam, dönem kapanışında kesin rakam. Kârlılık raporunu kapanış bitmeden kesinleşmiş gibi sunmamak gerekir.
Maliyet raporuna yeni başlanan firmalarda ilk aylarda sapmanın büyük kısmı çoğu zaman üretimden değil standardın kendisinden gelir: ölçülmeden yazılmış bir süre ya da ağaçta unutulmuş bir fire. İlk iki üç ayı standardı düzeltme dönemi olarak görmek, rakamlara erken hüküm vermekten daha sağlıklıdır.
Standart maliyet ile fiili maliyet arasındaki fark nedir?
Standart, olması gerekeni; fiili, olanı gösterir. Biri planlama aracı, diğeri ölçüm sonucudur ve birbirinin yerine kullanılmaz.
| Özellik | Standart maliyet | Fiili maliyet |
|---|---|---|
| Ne zaman hesaplanır | Üretimden önce | İş emri kapandıktan sonra |
| Malzeme fiyatı | Belirlenmiş fiyat | Tüketilen lotun gerçek maliyeti |
| Süre | Rotadaki hazırlık ve birim süre | Bildirilen gerçek süre |
| Fire | Ağaçta tanımlı oran | Gerçekleşen fire adedi |
| Ne sıklıkla değişir | Yılda bir ya da büyük fiyat değişiminde | Her iş emrinde |
| Kullanım | Teklif, bütçe, stok değerleme seçeneği | Kârlılık, dönem kapanışı, sapma analizi |
Maliyet sapması nasıl hesaplanır?
Toplam sapma, fiili maliyetten standart maliyetin çıkarılmasıyla bulunur; asıl bilgi ise bu farkın bileşenlerine ayrılmasından çıkar. Formüller düz metin olarak:
- Toplam sapma = fiili toplam maliyet − (standart birim maliyet × üretilen iyi adet)
- Malzeme fiyat sapması = (fiili birim fiyat − standart birim fiyat) × fiili tüketim miktarı
- Malzeme miktar sapması = (fiili tüketim miktarı − standart tüketim miktarı) × standart birim fiyat
- Süre (verim) sapması = (fiili süre − standart süre) × standart saat oranı
- Oran sapması = (fiili saat oranı − standart saat oranı) × fiili süre
Örnek: 1.000 adet sac braket. Standartta 420 kg sac × 32 TL = 13.440 TL malzeme ve 2 saat pres × 1.050 TL/saat (işçilik ve GÜG birlikte) = 2.100 TL; toplam 15.540 TL, birim 15,54 TL. Gerçekleşende 445 kg sac 34 TL'den tüketildi (15.130 TL) ve pres 2,5 saat çalıştı (2.625 TL); toplam 17.755 TL, birim 17,76 TL. Değerler örnektir.
| Sapma | Hesap | Tutar (TL) |
|---|---|---|
| Malzeme fiyat | (34 − 32) × 445 | 890 |
| Malzeme miktar | (445 − 420) × 32 | 800 |
| Süre | (2,5 − 2) × 1.050 | 525 |
| Toplam | 17.755 − 15.540 | 2.215 |
Üç parça toplamı tutar: 890 + 800 + 525 = 2.215 TL. Saat oranı değişmediği için oran sapması sıfırdır. Aynı ay ücret zammı yapılmış ve pres saat oranı fiilen 1.100 TL olmuş olsaydı, oran sapması (1.100 − 1.050) × 2,5 = 125 TL olarak ayrıca görünürdü; bu tutarın sahibi üretim değil, ücret ve gider politikasıdır. Artık tartışma "maliyet neden arttı" değil, "sac neden 2 TL pahalı alındı, 25 kg fazla sac nereye gitti, pres neden yarım saat fazla çalıştı" sorularına döner.
Sapma çıkınca nereye bakılır?
Her sapma türünün tipik bir sahibi ve tipik nedenleri vardır. Aşağıdaki sırayla bakmak zaman kazandırır:
- Fiyat sapması: satınalma. Alış fiyatı değişti mi, dövizli alımda kur mu oynadı, acil alımda pahalı tedarikçiye mi gidildi?
- Miktar sapması: üretim ve mühendislik. Fire beklenenden fazla mı, sac yerleşimi değişti mi, ağaçta eksik ya da hatalı bir miktar mı var?
- Süre sapması: üretim. Arıza, kalıp değişimi, malzeme bekleme, deneme üretimi; duruş kayıtları burada ilk bakılacak yerdir.
- Fason sapması: fason fiyatı mı değişti, fasoncu fire mi verdi, fazladan nakliye mi oldu?
- Kayıt hatası: yanlış lot seçilmiş, süre hiç girilmemiş ya da iki kez girilmiş olabilir. Olağan dışı büyük sapmada ilk şüphe kayıttır.
Sapma her ay aynı yönde ve benzer büyüklükte çıkıyorsa sorun çoğu zaman üretimde değil, standardın kendisindedir; süre ölçülmeden yazılmış ya da fiyat güncellenmemiştir.
Standart maliyet ne zaman güncellenmeli?
Standart, genellikle yılda bir kez ya da malzeme fiyatı, ücret veya süre kalıcı olarak değiştiğinde güncellenir. Her ay fiili maliyetle ezilen bir standart artık standart değildir; sapma hep sıfır çıkar ve hiçbir şey öğretmez.
Pratikte şu sıra işe yarar:
- Yıl sonunda son on iki ayın sapmalarını ürün ve sapma türü bazında listeleyin.
- Her ay aynı yönde tekrar eden sapmaları ayırın; bunlar standardın eskidiğini gösterir.
- Fiyat, süre ve fire değerlerini gerekçesiyle güncelleyin ve kimin onayladığını not edin.
- Yeni standardı yılbaşında tek seferde devreye alın; yıl içinde yalnız kalıcı ve büyük değişikliklerde dokunun.
Güncelleme yapılacaksa önce nedeni ayrılmalıdır. Sac fiyatı kalıcı olarak arttıysa fiyat güncellenir; pres süresi yeni kalıpla gerçekten kısaldıysa rota güncellenir. Geçici bir arıza ya da tek seferlik pahalı alım standarda yansıtılmaz. Stokları hangi yöntemle değerleyeceğiniz ayrı bir karardır; ortalama ve FIFO farkı için stok maliyet yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Standardı her ay fiili ile eşitlemek. Sapma kaybolur, ölçüm aracı ortadan kalkar.
- Yalnız toplam sapmaya bakmak. Fiyat ve miktar sapması ters yönde ise toplam küçük görünür, iki ayrı sorun gizlenir.
- Süre bildirmeden fiili maliyet beklemek. Süre yoksa işçilik ve genel gider standarttan gelir.
- Fason faturasını beklemeden kapanış yapmak. Fason bedeli eksik kalır, sonraki ayın maliyeti bozulur.
- Sapmayı birim maliyet üzerinden yorumlamak. Küçük partide birim sapma büyük, toplam tutar önemsiz olabilir; tutara göre önceliklendirin.
PakERP One'da standart ve fiili maliyet
PakERP One'da iki maliyet ayrı ekranlarda hesaplanır ve karşılaştırılır; ekranlar ücretsiz programın üretim modülündeki Maliyet İşlemleri menüsündedir.
- 8150 Standart Maliyet Hesaplama: 8107 Ürün Ağacı şemasındaki malzeme ve operasyonlardan ve 8160 İş Merkezleri'ndeki işçilik ve GÜG saat oranlarından aşağıdan yukarı toplanır; istenirse stok kartındaki standart maliyete yazılır.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti: iş emri bazında sarf edilen lotlar ve maliyetleri, bildirilen süreler, işçilik, GÜG ve fason bedeli; planlanan ile gerçekleşen yan yana ve fark. İş emri maliyeti kapatıldığında fiili birim maliyet çıktı lotuna yazılır.
- 8152 Dönem Maliyet Kapanışı: dönemde kapanan iş emirleri toplu hesaplanır, ek genel gider dağıtılır ve muhasebe fişi kesilir.
- 8153 Standart / Fiili Karşılaştırma: ürün ve iş emri bazında standart birim, fiili birim ve sapma tutarı.
- 301 Stok Kartları: maliyet yöntemi (ortalama, FIFO, standart) kart bazında seçilir.
Süre ve fire verisinin sahadan gelmesi için üretim modülü sayfasına bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: 710, 720, 730 ile Üretim Maliyeti Nasıl Kaydedilir?, 7/A mı 7/B mi? Maliyet Hesapları Nasıl Seçilir?.