Lot bazlı maliyet, her üretim ya da alış partisinin kendi birim maliyetiyle izlenmesidir. Aynı ürünün iki lotu farklı maliyetli çıkar; çünkü farklı fiyattan alınmış hammadde lotu tüketilir, hazırlık süresi farklı sayıda parçaya bölünür, fire ve çalışma süresi partiden partiye değişir, fason bedeli ve kur farklı olur. Lot maliyeti = lotun tükettiği malzeme lotlarının maliyeti + bildirilen süreye göre işçilik ve genel gider + fason, bölü lotun iyi adedi.
Aynı braket, aynı kalıp, aynı pres. Mart'ta üretilen lotun birim maliyeti 15,27 TL, nisandakinin 17,56 TL. Müşteriye aynı fiyat veriliyor ama nisandaki partide kâr neredeyse yarıya inmiş. Ortalama maliyete bakan bir raporda bu fark hiç görünmez; iki lot karışır, ayın ortalaması biraz yükselir, kimse nedenini sormaz.
Lot bazlı maliyet, bu farkı görünür kılmanın yoludur. Her parti kendi maliyetini taşır: hangi fiyattan alınmış sac tüketildi, kaç parçalık bir parti yapıldı, kaç parça fire çıktı, pres ne kadar çalıştı. Aşağıda farkın nedenleri, lot maliyetinin adım adım hesabı ve yarı mamul aşamalarında maliyetin lottan lota nasıl taşındığı var. Rakamların tamamı örnektir; bir firmanın verisi değildir.
Tam boyutİçindekiler
- Lot bazlı maliyet nedir?
- Aynı ürün neden farklı lotlarda farklı maliyetli çıkar?
- Lot maliyeti nasıl hesaplanır?
- Yarı mamul aşamalarında lot maliyeti nasıl taşınır?
- Lot maliyeti mi, ortalama maliyet mi kullanılmalı?
- Lot maliyetinde sık yapılan hatalar
- PakERP One'da lot bazlı maliyet
- Sık sorulan sorular
Lot bazlı maliyet nedir?
Lot bazlı maliyet, stoğa giren her partinin birim maliyetinin ayrı tutulması ve o partiden yapılan çıkışların bu maliyetle değerlenmesidir. Satın alınan bir sac lotu alış fiyatını, üretilen bir parça lotu ise kendi iş emrinde harcananların toplamını taşır.
Ağırlıklı ortalama yöntemde ise bir kalemin tüm girişleri tek bir ortalamada erir. Ortalama, stok değerini ve ay sonu raporunu sadeleştirir ama iki soruya cevap veremez: bu sevkiyattaki parçalar bize kaça mal oldu ve hangi parti zarar ettirdi? Lot takibi zaten yapılan bir firmada lot maliyeti, bu soruların cevabını ek bir iş gerektirmeden verir. Lot takibinin kendisi için lot takibi rehberine bakabilirsiniz.
Aynı ürün neden farklı lotlarda farklı maliyetli çıkar?
Çünkü maliyeti oluşturan her kalem partiden partiye değişebilir. En sık görülen altı neden şunlardır:
| Neden | Nasıl etkiler | Nereden görülür |
|---|---|---|
| Hammadde lotunun fiyatı | Farklı tarihte, farklı fiyattan ya da farklı kurla alınmış lot tüketilir | Tüketilen lotun alış maliyeti |
| Parti büyüklüğü | Aynı hazırlık süresi daha az ya da daha çok parçaya bölünür | Hazırlık süresi ve iyi adet |
| Fire | Fazla başlatılan parçanın malzemesi ve süresi iyi parçalara yüklenir | Bildirimdeki fire adedi |
| Çalışma süresi | Arıza, bekleme, ayar kaybı süreyi uzatır | Bildirim ve duruş kayıtları |
| Fason bedeli | Farklı fasoncu, fiyat değişimi, ek nakliye | Fason faturası |
| Dönem genel gideri | Ay sonunda dağıtılan ek genel gider aydan aya değişir | Dönem kapanışı |
Bu nedenlerin bir kısmı kontrol edilebilir (parti büyüklüğü, fire, süre), bir kısmı piyasaya bağlıdır (sac fiyatı, kur). Lot maliyetinin değeri, farkı bu iki gruba ayırabilmesindedir.
Lot bazlı maliyete bakmaya başlayan firmalarda en sık çıkan tespit, küçük siparişlerin sanıldığından pahalı olduğudur. Bu tespit fiyat listesine asgari sipariş miktarı ya da adet kademesi eklenmesiyle sonuçlanabilir. Kararı tek bir lota değil, birkaç ayın lotlarına bakarak vermek daha sağlıklıdır.
Lot maliyeti nasıl hesaplanır?
Lot maliyeti, o lotu üreten iş emrinin toplam maliyetinin lotun iyi adedine bölünmesiyle bulunur. Düz metin olarak:
Lot birim maliyeti = (tüketilen malzeme lotlarının maliyeti + işçilik + genel gider + fason) ÷ lotun iyi adedi
Örnek: aynı braketten iki lot. Parça başı brüt sac 0,42 kg; hazırlık 1 saat, birim süre 6 sn; pres saat oranı işçilik ve genel gider birlikte 1.050 TL.
- Lot A (mart): 3.000 adet iyi, %1 fire için 3.030 başlatıldı; tüketilen sac lotu 31 TL/kg.
- Lot B (nisan): 1.000 adet iyi, %3 fire için 1.030 başlatıldı; tüketilen sac lotu kur artışı sonrası 34 TL/kg.
- Malzeme: A için 3.030 × 0,42 × 31 = 39.450,60 TL; B için 1.030 × 0,42 × 34 = 14.708,40 TL.
- Hazırlık: her iki lotta 1 saat × 1.050 = 1.050 TL.
- Çalışma: A için 3.030 × 6 sn = 5,05 saat × 1.050 = 5.302,50 TL; B için 1.030 × 6 sn = 6.180 sn (yaklaşık 1,72 saat) × 1.050 = 1.802,50 TL.
- Toplam: A 45.803,10 TL, B 17.560,90 TL.
- Birim: A 45.803,10 ÷ 3.000 = 15,27 TL; B 17.560,90 ÷ 1.000 = 17,56 TL.
| Parça başı | Lot A | Lot B | Fark |
|---|---|---|---|
| Malzeme | 13,15 | 14,71 | 1,56 |
| Hazırlık | 0,35 | 1,05 | 0,70 |
| Çalışma | 1,77 | 1,80 | 0,03 |
| Toplam | 15,27 | 17,56 | 2,29 |
2,29 TL'lik farkın 1,56 TL'si malzemeden (sac fiyatı ve fire birlikte), 0,70 TL'si küçük partiden geliyor. Pres verimi neredeyse aynı. Yani nisandaki kâr kaybının sahibi üretim değil; satınalma zamanlaması ve satışın kabul ettiği küçük sipariştir.
Yarı mamul aşamalarında lot maliyeti nasıl taşınır?
Her operasyon yeni bir lot üretiyorsa, bir önceki lotun maliyeti yeni lota taşınır ve üstüne o operasyonun işçilik, genel gider ya da fason bedeli eklenir. Parça bittiğinde nihai lotun maliyeti, zincirdeki tüm aşamaların toplamı olur.
Örnek zincir: sac lotu kesilir ve kesme lotu oluşur; kesme lotu fasonda ısıl işlem görür ve ısıl işlem lotu döner; son operasyonda büküm yapılır ve nihai lot stoğa girer. Kesme lotunun maliyeti sac lotu artı kesme süresidir. Isıl işlem lotunun maliyeti kesme lotunun maliyeti artı fason bedelidir. Nihai lotunki bunlara büküm süresinin eklenmesiyle bulunur.
Bu yapının faydası, bir aşamadaki sorunun hangi lota ne kadar yansıdığının görülmesidir. Fasoncunun fiyat değiştirdiği ayın lotları diğerlerinden ayrılır. Aşama bazlı stok takibi için operasyon bazlı stok, fason bedelinin maliyete eklenmesi için fason işçilik maliyeti yazılarına bakabilirsiniz.
Lot maliyeti mi, ortalama maliyet mi kullanılmalı?
İkisi farklı işlere yarar ve çoğu firmada birlikte kullanılır: stok değerlemesi için seçilen yöntem muhasebenin konusudur, lot maliyeti ise kârlılık ve teklif analizinin.
Stok değerleme yöntemi vergi mevzuatına uygun olmalı ve tutarlı uygulanmalıdır; yöntemi mali müşavirinizle birlikte seçin, güncel kurallar için resmi mevzuata bakın. Ortalama ile FIFO arasındaki farkı stok maliyet yöntemleri yazısı anlatıyor. Değerleme yöntemi ne olursa olsun, lot bazında birim maliyeti görmek şu sorulara cevap verir:
- Bu müşteriye giden son sevkiyat hangi maliyetle çıktı?
- Küçük siparişler gerçekten kâr ediyor mu?
- Kur artışı hangi partilere yansıdı, hangilerine henüz yansımadı?
- Fire oranı yüksek partiler hangi tezgahta, hangi vardiyada üretildi?
Lot maliyeti satış kârlılığına nasıl bağlanır?
Satış irsaliyesinin her satırında hangi lotun sevk edildiği biliniyorsa, o satırın maliyeti de lotun birim maliyetinden okunur. Böylece aynı müşteriye aynı fiyatla yapılan iki sevkiyatın kârı ayrı ayrı görülür. Ortalama maliyetle bakıldığında iki sevkiyat aynı kârı gösterir; lot maliyetiyle bakıldığında biri küçük, biri büyük partiden çıktığı için farklı kâr bırakır. Fiyat görüşmesine giderken son birkaç sevkiyatın lot bazlı kârını bilmek, "bu parça bize ne kazandırıyor" sorusuna tahmin yerine kayıtla cevap vermenizi sağlar.
Lot maliyetinde sık yapılan hatalar
- Tüketilen lotu yanlış seçmek. Bildirimde gerçekte kullanılan sac lotu yerine sistemin önerdiği en eski lot kabul edilirse malzeme maliyeti başka bir partinin fiyatını taşır.
- Lotları birleştirip maliyeti takip etmemek. İki lot birleştirildiğinde yeni lotun maliyeti ağırlıklı ortalamadır; birleştirme kayıt dışı yapılırsa bağ kopar.
- Fason faturasını beklemeden lotu kapatmak. Fason bedeli sipariş fiyatıyla kalır, gerçek fiyat hiç yansımaz.
- Hazırlık süresini bildirmemek. Küçük partilerin maliyeti olduğundan düşük görünür.
- Tek lota bakıp karar vermek. Olağan dışı bir parti tek başına fiyat kararı için yeterli değildir; son birkaç lotun eğilimine bakın.
PakERP One'da lot bazlı maliyet
PakERP One'da stok bakiyesi stok × depo × lot × nitelik anahtarıyla tutulur ve her lot kendi birim maliyetini taşır; bu yapı ücretsiz programın standart parçasıdır, ayrıca açılmaz.
- 202 Alış İrsaliyesi: her satır, Çoklu Lot Girişi'nde her lot ayrı açılır ve satırın birim maliyetini alır; karşı lot ve döküm no lota yazılır.
- 8121 Üretim Bildirimleri: adet yazılınca her hammadde ve yarı mamul için en eski lot (FIFO) önerilir; "Lot Seç" ile değiştirilir, tablette mal kabul etiketindeki lot barkodu "Lot Okut" ile okutulur. Sarf, seçilen lotun maliyetiyle yazılır.
- Operasyon bazlı stok: nitelikli kartta her operasyonun çıktısı ayrı nitelik ve ayrı lottur (lot no = iş emri no); önceki lotun maliyeti yeni lota taşınır, operasyon ve fason bedeli eklenir. 326 Nitelikler ekranında tanımlanır.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti: iş emri maliyeti kapatıldığında fiili birim maliyet çıktı lotuna yazılır; 8152 Dönem Maliyet Kapanışı ek genel gideri dağıtıp lot maliyetini günceller.
- 8135 İzlenebilirlik: bir lotun hangi hammadde lotlarından, hangi fasoncudan geçerek oluştuğu şemada görülür; 8030 Lot Birleştirme Fişi birleştirilen lotların kaydını tutar.
Lot ekranlarının kullanımı stok kılavuzunda anlatılıyor.