Dövizli caride gerçek bakiye, carinin TL hareketlerinden oluşan saf TL bakiyesine, döviz bakiyesinin bugünkü kurla TL karşılığı eklenerek bulunur. Defterdeki TL bakiye ile gerçek bakiye arasındaki fark kur farkı kalıntısıdır: fatura ve ödeme farklı kurlardan işlendiği için oluşur, kimseden tahsil edilecek ya da kimseye ödenecek bir para değildir. Kalıntı dönem sonunda kambiyo kârı ya da zararına kapatılır.
Bir rakam bilmecesiyle başlayalım. Alman tedarikçinin cari kartında döviz bakiyesi sıfır: gelen her Euro faturası, aynı tutarda Euro havaleyle ödenmiş. Ama aynı kartın TL bakiyesi 12.000 lira borçlu görünüyor; yani program, tedarikçinin bize 12.000 lira borçlu olduğunu söylüyor. Tedarikçiyi arayıp bu parayı istemek kimsenin aklından geçmez. Peki bu 12.000 lira nedir?
Cevap kur farkı kalıntısıdır. Dövizle çalışan her üretim firmasının cari listesinde bu türden onlarca kalıntı birikir ve bakiyelerin okunmasını zorlaştırır. Aşağıda kalıntının nasıl oluştuğu, gerçek bakiyenin nasıl hesaplandığı ve bu farkın nasıl kapatılacağı iki örnekle açıklanıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Gerçek bakiye nedir, defterdeki bakiyeden farkı ne?
- Kur farkı kalıntısı neden oluşur?
- Gerçek bakiye nasıl hesaplanır?
- Gerçek bakiye hangi kararlarda kullanılır?
- Kur farkı kalıntısı nasıl kapatılır?
- Hangi carilerde kalıntı aranmalı?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da gerçek bakiye ve kalıntı raporu
- Sık sorulan sorular
Gerçek bakiye nedir, defterdeki bakiyeden farkı ne?
Gerçek bakiye, carinin bugün gerçekten ne kadar borçlu ya da alacaklı olduğunu TL olarak gösteren tutardır. Defterdeki TL bakiye ise geçmişteki her hareketin kendi günündeki kurla TL'ye çevrilmiş toplamıdır. Dövizli caride bu iki rakam neredeyse hiçbir zaman eşit değildir.
Sebebi şudur: fatura bir kurla, ödeme başka bir kurla kaydedilir. Döviz tutarları birbirini kapatsa bile TL karşılıkları kapatmaz. Arada kalan TL tutarı ne bir alacaktır ne bir borç; kurun hareket ettiğini gösteren bir izdir.
Dövizli cari açmanın, kur seçiminin ve tahsilatın genel kuralları için dövizli cari ve kur farkı yazısına bakabilirsiniz. Bu yazı yalnız bakiyenin doğru okunmasına odaklanır.
Kur farkı kalıntısı neden oluşur?
Kalıntı, aynı döviz tutarının cariye farklı kurlarla girip çıkmasından oluşur. Girişteki kur ile çıkıştaki kur arasındaki fark, döviz tutarıyla çarpılıp TL bakiyede kalır.
Girişteki tedarikçi örneği, temsili rakamlarla:
| Hareket | Döviz | Kur | TL karşılığı | Döviz bakiye | TL bakiye |
|---|---|---|---|---|---|
| Alış faturası | 10.000 EUR alacak | 35,00 | 350.000 alacak | 10.000 alacak | 350.000 alacak |
| Euro havale | 10.000 EUR borç | 36,20 | 362.000 borç | 0 | 12.000 borç |
Döviz tarafında hesap kapanmıştır; TL tarafında 12.000 TL borç kalmıştır. Bu tutar, faturayla ödeme arasında Euro'nun 1,20 TL artmasının sonucudur: 10.000 x 1,20 = 12.000 TL. Firma açısından bu bir kambiyo zararıdır, tedarikçiden alacak değildir. Konsolda "tedarikçi bize borçlu" görünmesi tamamen yanıltıcıdır.
Müşteri tarafında kur yükseldiyse tablo terstir: müşteri dövizle ödediğinde TL'de alacak kalır gibi görünür, oysa bu bir kambiyo kârıdır.
Kalıntı yalnız fatura ve ödeme arasında oluşmaz. İade faturası asıl faturadan farklı bir kurla işlendiğinde, avans bir kurla alınıp fatura başka bir kurla kesildiğinde ya da çek tahsil gününe kadar kur değiştiğinde de aynı iz kalır. Hareket sayısı arttıkça kalıntı küçük küçük birikir ve bir yılın sonunda dikkat çekici bir tutara ulaşır.
Yıllardır dövizle alım satım yapan firmalarda dövizde kapalı ama TL'de bakiye taşıyan cari sayısı çoğu zaman beklenenden fazla çıkar. Bu carilerin listesi çıkarılıp bir kez kapatıldığında, cari konsoldaki rakamlar ilk kez herkesin aynı şekilde okuduğu rakamlara dönüşür.
Gerçek bakiye nasıl hesaplanır?
Formül: gerçek bakiye = saf TL bakiye + (döviz bakiyesi x bugünkü kur). Saf TL bakiye, carinin TL cinsinden yapılmış hareketlerinin toplamıdır. Döviz bakiyesi her para birimi için ayrı hesaplanır. Kur farkı kalıntısı = defterdeki TL bakiye - gerçek bakiye.
İkinci örnek, yine temsili rakamlarla. Bir müşteriye 20.000 EUR fatura kesilmiş (kur 35,00, TL 700.000), müşteri 15.000 EUR ödemiş (kur 36,00, TL 540.000). Bugünkü kur 36,50.
- Döviz bakiyesi: 20.000 - 15.000 = 5.000 EUR alacak.
- Defterdeki TL bakiye: 700.000 - 540.000 = 160.000 TL alacak.
- Gerçek bakiye: 5.000 x 36,50 = 182.500 TL alacak. Bu caride TL cinsinden hareket olmadığı için saf TL bakiye sıfırdır.
- Kalıntı: 160.000 - 182.500 = -22.500 TL. Defter, alacağı 22.500 TL eksik gösteriyor.
Bu 22.500 TL iki parçadan oluşur. 15.000 EUR'luk ödemede gerçekleşmiş kâr: 15.000 x (36,00 - 35,00) = 15.000 TL. Açık 5.000 EUR'nun değerleme farkı: 5.000 x (36,50 - 35,00) = 7.500 TL. Müşteriden istenecek tutar ise 5.000 EUR'dur; TL rakamı yalnız bilgi içindir.
Gerçek bakiye hangi kararlarda kullanılır?
Gerçek bakiye, cariyle ilgili para kararlarında kullanılır; defter bakiyesi ise muhasebe kaydının kontrolü içindir. Üç yerde fark belirgindir:
- Risk ve sevkiyat kararı: Müşterinin açık hesabı bir sınırı aştı mı sorusu, döviz alacağının bugünkü TL karşılığıyla cevaplanır. Kur yükselmişse aynı 5.000 EUR'luk alacak, faturadaki günden daha büyük bir risktir.
- Ödeme planı: Tedarikçiye bu ay ne kadar TL ayrılacağı, döviz borcunun bugünkü kuruyla hesaplanır. Defter bakiyesine göre ayrılan para eksik kalabilir.
- Yönetim raporu: Patronun önüne gelen "müşterilerden alacağımız" rakamı, kalıntılardan arındırılmış gerçek bakiyelerin toplamı olmalıdır.
Defter bakiyesi geçmişi, gerçek bakiye bugünü gösterir. İkisi arasındaki fark büyüdükçe dönem sonu kaydının da büyüyeceği bilinir ve önceden hazırlık yapılır.
Kur farkı kalıntısı nasıl kapatılır?
Fatura ve ödeme döviz cinsinden yapıldıysa kalıntı, cari hesabın karşılığına kambiyo kârı ya da zararı yazılarak kapatılır. Kâr 646 Kambiyo Kârları, zarar 656 Kambiyo Zararları hesabına gider. Kayıttan sonra döviz bakiyesi sıfır olan carinin TL bakiyesi de sıfırlanır.
Sözleşme dövize endeksli ama fatura ve ödeme TL ise durum farklıdır. Ödeme günündeki kurla fatura günündeki kur arasındaki fark çoğu zaman bir kur farkı faturasıyla karşı tarafa yansıtılır ve KDV doğurur. Bu ayrım önemlidir: birinde fatura kesilmez, ötekinde kesilmesi beklenir. Ayrıntı kur farkı faturası yazısında.
Açık döviz bakiyesi olan carilerde ise ay sonunda değerleme yapılır; bu da kalıntının bir kısmını kayda geçirir. Değerlemenin kayıt mantığı için ay sonu kur değerlemesi yazısına bakın. Hangi kurun kullanılacağı ve kaydın hangi dönemde yapılacağı mali müşavirle birlikte bir kez kararlaştırılır.
Hangi carilerde kalıntı aranmalı?
Önce dövizde kapalı ama TL'de bakiye taşıyan cariler aranır; bunların bakiyesinin tamamı kalıntıdır. Sonra kalıntısı belirli bir tutarı aşan cariler listelenir.
| Durum | Ne anlama gelir | Yapılacak |
|---|---|---|
| Döviz bakiye 0, TL bakiye var | Bakiyenin tamamı kur farkı kalıntısı | Kambiyo kâr ya da zararına kapatılır |
| Döviz bakiye var, kalıntı küçük | Kur az oynamış | Ay sonu değerlemesi yeterli |
| Döviz bakiye var, kalıntı büyük | Uzun süredir açık kalem var ya da kur sert oynamış | Açık kalemler ve tahsilat planı gözden geçirilir |
| Para biriminin kuru yok | Değerleme yapılamaz | Kur tablosu tamamlanır |
| TL ödemesi dövizli cariye TL olarak girilmiş | Döviz bakiyesi hiç kapanmaz | Ödeme döviz karşılığıyla yeniden işlenir |
Son satır sahada en çok rastlanan hatadır. Euro carisine TL havale geldiğinde ödemenin döviz karşılığı da yazılmazsa döviz bakiyesi sonsuza kadar açık kalır ve kalıntı her ay büyür.
Sık yapılan hatalar
- Konsoldaki TL bakiyeye bakarak tahsilat istemek: Dövizde kapalı bir müşteriye "12.000 lira borcunuz görünüyor" demek hem yanlış hem de güven kaybettirir.
- Kalıntıyı yıllarca bırakmak: Biriken kalıntı cari listesini okunmaz hâle getirir; gerçek alacak ile kur izi birbirine karışır.
- İleri tarihli kur kullanmak: Değerleme bugünden sonraki bir tarihin kuruyla yapılırsa bütün dövizli carilerin gerçek bakiyesi bozulur. Kur, değerleme günü ya da önceki son iş günü için olmalıdır.
- Kalıntıyı karşı tarafa fatura etmeye çalışmak: Dövizle faturalanıp dövizle ödenmiş işlerde kalıntı bir kur farkı faturası konusu değildir.
- Kurların eksik girilmesi: Kur tablosunda boş günler varsa belgeler eski kurla işlenir; kalıntı yapay olarak büyür. Kurlar TCMB'nin günlük tablosundan alınır.
Açık kalemlerin fatura bazında nasıl okunacağı için cari ekstrede açık kalem yazısına bakabilirsiniz.
PakERP One'da gerçek bakiye ve kalıntı raporu
PakERP One, dövizli caride defter bakiyesi ile gerçek bakiyeyi yan yana gösterir; hesabı elle yapmak gerekmez.
- 851 Cari Konsol ekranında üç kart vardır: Bakiye (defter), Gerçek Bakiye ve Kur Farkı Kalıntısı. Bilgi satırında döviz bakiyesi, kullanılan kur ve TL karşılığı yazılır.
- Dövizde kapalı olduğu hâlde TL bakiye taşıyan caride konsol kırmızı bir uyarıyla bakiyenin tamamının kur farkı olduğunu söyler.
- Kur Farkı Kalıntısı (Gerçek Bakiye) raporu 803 Vade Analizi / Yaşlandırma ekranının "Raporlar ▾" menüsünden (ayrıca 801 ve 851'den) alınır. Tüm dövizli carilerde defter bakiyesi, gerçek bakiye ve kalıntı listelenir; cari türü, en az fark tutarı ve yalnız dövizde kapalı olanlar süzgeçleri vardır.
- Kuru tanımlı olmayan para biriminde değerleme yapılmaz, defter değeri korunur; değerleme kuru bugünden ileri bir tarihten alınmaz. Kurlar TCMB'den bir önceki iş gününün satış kuru olarak gelir.
Kalıntının kapatılması mali müşavirin kararıyla muhasebe fişiyle yapılır. Finans ekranlarının tamamı için Finans modülü sayfasına bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: Fatura ile Ödeme Eşleştirme: Açık Kalem Kapatma, Müşteri Kredi Limiti ve Risk Takibi Nasıl Yapılır?, Kur Farkı Hesaplama: Kambiyo Kârı, Zararı ve KDV.