1. Ana Sayfa
  2. Üretim Dünyası
  3. Müşteri Kredi Limiti ve Risk Takibi Nasıl Yapılır
Muhasebe Rehberi · Cari ve Tahsilat

Müşteri Kredi Limiti Nasıl Belirlenir, Risk Nasıl Takip Edilir?

PakERP One Ekibi 8 dk okuma
Kısa cevap

Müşteri kredi limiti, bir müşteriye vadeli olarak taşımayı kabul ettiğiniz en yüksek tutardır. Risk ise o anki toplam yüktür: açık cari bakiye, portföydeki vadesi gelmemiş müşteri çekleri ve senetleri, faturalanmamış irsaliyeler ve onaylı açık siparişler. Limit, aylık ortalama satış ile vade gününden hesaplanır; her yeni sipariş onaylanmadan önce risk ile sipariş tutarının toplamı limitle karşılaştırılır.

Cuma öğleden sonra sevkiyat sorumlusu arar: müşterinin acil siparişi hazır, tır kapıda. Aynı dakikalarda muhasebe ekranında o müşterinin üç faturasının vadesi geçmiş, portföyde de onun verdiği iki çek bekliyor. Mal yüklensin mi?

Bu sorunun cevabı o an telefonla değil, önceden konmuş bir kuralla verilmelidir. Kredi limiti ve risk takibi bu kuraldır: kime ne kadar vadeli mal gönderileceğini, aşıldığında kimin onay vereceğini ve hangi rakamın esas alınacağını yazılı hâle getirir. Aşağıda limitin nasıl hesaplanacağını, riskin hangi kalemlerden oluştuğunu ve muhasebe kayıtlarında nerede göründüğünü örneklerle bulacaksınız.

Cari konsol (851): Bakiye, risk, limit, açık sipariş, faturalanmamış irsaliye ve portföydeki çekler tek ekranda.Tam boyut
Cari konsol (851) · Bakiye, risk, limit, açık sipariş, faturalanmamış irsaliye ve portföydeki çekler tek ekranda.

Müşteri kredi limiti nedir, risk neyi kapsar?

Kredi limiti, müşteriye açtığınız vadeli satış tavanıdır; risk ise bu tavanın o an ne kadarının dolu olduğunu gösterir. Çoğu firma riski yalnız cari bakiye sanır. Oysa müşterinin size olan yükü bakiyeden fazladır.

Risk kalemiNeden riske girer?Nerede görünür?
Açık cari bakiyeFaturası kesilmiş, ödenmemiş alacak120 Alıcılar, cari ekstre
Portföydeki müşteri çekleriÇek tahsil edilene kadar karşılıksız çıkabilir101 Alınan Çekler
Alacak senetleriVadede ödenmeyebilir121 Alacak Senetleri
Faturalanmamış irsaliyeMal gitmiş, fatura henüz kesilmemişSatış irsaliyeleri listesi
Onaylı açık siparişÜretime girmiş, malzemesi alınmış işSatış siparişleri

Ciro edilip tedarikçiye verilmiş müşteri çeki de karşılıksız çıkarsa size geri döner. Bu yüzden bazı firmalar ciro edilen çekleri de vadesine kadar riskte tutar.

Kredi limiti nasıl hesaplanır?

En yaygın yöntem, müşterinin aylık ortalama satışını vadeye göre ölçeklemektir. Formül düz metinle şöyledir: kredi limiti = aylık ortalama satış (KDV dahil) × (vade günü + tolerans günü) / 30.

Örnek: bir müşteriye ayda ortalama 400.000 TL sac parça satıyorsunuz, vade 60 gün, ödemelerde 15 gün gecikmeyi olağan sayıyorsunuz. Limit = 400.000 × (60 + 15) / 30 = 1.000.000 TL. Rakamlar örnektir; kendi satış geçmişinizle yeniden hesaplayın.

Formülün verdiği rakam başlangıçtır. Son limit şu adımlarla belirlenir:

  1. Son 12 ayın satışı ve ödeme davranışı çıkarılır: ortalama gecikme günü, karşılıksız çek ya da ödeme sözünün tutulmadığı durumlar.
  2. Formülle taban limit hesaplanır.
  3. Teminat varsa (teminat mektubu, ipotek, kefalet) limit teminat tutarı kadar artırılabilir.
  4. Yeni müşteride limit düşük başlar; üç dört düzenli ödemeden sonra artırılır.
  5. Limit, satış ve finans birlikte imzalanarak cari karta yazılır; yılda en az bir kez gözden geçirilir.

Satışı mevsime göre dalgalanan müşteride ortalama yanıltabilir. Tarım makinesi parçası üreten bir firmanın müşterisi kışın az, bahara doğru çok sipariş verir. Bu durumda ortalama yerine en yoğun üç ayın ortalamasıyla hesap yapılır ya da yoğun dönem için geçici limit tanımlanır ve bitiş tarihi yazılır. Geçici limitin süresi dolduğunda kendiliğinden eski değere dönmesi, unutulup yıl boyu yüksek kalmasından iyidir.

Sahadan not

Üretim firmalarında risk çoğunlukla sevkiyat anında değil sipariş onayında kaçırılır: malzeme alınmış, iş emri açılmış bir siparişi kapıda durdurmak çok daha pahalıdır. Kontrolü sipariş onayına koyan firmalar limit tartışmasını daha erken ve daha az gerilimle yapar.

Yeni müşteriye ilk limit nasıl verilir?

Yeni müşteride geçmiş yoktur; limit düşük başlar ve ödemeler geldikçe kademeli büyür. Satış ekibi ilk siparişi büyük tutmak ister, finans ise hiç tanımadığı bir firmaya açık hesap vermekten çekinir. Kademeli bir düzen iki tarafı da rahatlatır.

  • İlk sipariş: Peşin, avanslı ya da kısa vadeli çalışılır. Kalıp ya da özel malzeme gerektiren işlerde malzeme bedeli kadar avans alınması yaygındır.
  • İlk üç ay: Limit, beklenen aylık satışın yarısı ile bir katı arasında tutulur.
  • Düzenli üç ödemeden sonra: Formülle hesaplanan tam limite geçilir.
  • Bilgi toplama: Vergi levhası, ticaret sicil bilgileri, müşterinin kendi müşterileri ve başka tedarikçilerden alınan referanslar cari kartın ekine konur.

Bu adımların her biri cari kartta not olarak kalmalıdır. Altı ay sonra limiti artırma talebi geldiğinde neye dayanarak başladığınızı bilmek kararı kolaylaştırır. Kayıt formuyla gelen yeni cari kartların limit alanı boş açılır; ilk sipariş onaylanmadan doldurulmazsa kural hiç çalışmaz.

Toplam risk nasıl hesaplanır? Örnek

Toplam risk, tabloda sayılan kalemlerin toplamıdır; yeni sipariş onaylanmadan önce risk + sipariş tutarı limitle karşılaştırılır. Örnekteki 1.000.000 TL limitli müşteri için durum şöyle olsun:

KalemTutar (örnek)
Açık cari bakiye540.000 TL
Portföydeki vadesi gelmemiş çekleri250.000 TL
Faturalanmamış irsaliye60.000 TL
Onaylı açık sipariş90.000 TL
Toplam risk940.000 TL

Kullanılabilir limit 60.000 TL'dir. Müşteri 120.000 TL'lik yeni sipariş verdiğinde toplam 1.060.000 TL olur ve limit 60.000 TL aşılır. Bu durumda sipariş reddedilmek zorunda değildir; aşağıdaki seçeneklerden biri uygulanır. Asıl amaç, kararı kimin verdiğinin belli olmasıdır.

Çek alınınca risk neden azalmaz? Yevmiye örneği

Çünkü çek alındığında alacak 120'den 101'e geçer; müşterinin borcu cari ekstrede kapanır ama para henüz kasaya girmemiştir. Önce satış faturasının kaydına bakalım (örnek oran KDV %20):

HesapBorçAlacak
120 Alıcılar120.000,00
600 Yurt İçi Satışlar100.000,00
391 Hesaplanan KDV20.000,00

Müşteri bu borç için iki ay vadeli çek verdiğinde kayıt şudur:

HesapBorçAlacak
101 Alınan Çekler120.000,00
120 Alıcılar120.000,00

Cari bakiye sıfır görünür, oysa risk aynen durur. Yalnız ekstreye bakan biri müşteriyi "borcu yok" diye değerlendirir. Risk raporunun çekleri de toplaması bu yüzdendir. Çeklerin portföyde nasıl izleneceği için çek ve senet takibi yazısına bakabilirsiniz.

Limit aşılınca ne yapılmalı?

Limit aşımında üç yol vardır: siparişi bekletmek, onayla geçmek ya da aşımı bir güvenceyle kapatmak. Hangisinin seçileceği önceden yazılırsa cuma öğleden sonraki telefon tartışması olmaz.

  • Ön ödeme ya da avans: Aşan kısım kadar avans istenir. Avansın nasıl izleneceği sipariş avansı takibi yazısında anlatılıyor.
  • Vadesi geçmiş faturanın kapatılması: Geciken tutar ödenince risk düşer, sipariş serbest kalır.
  • Teminat: Büyük ve tek seferlik işlerde teminat mektubu istenebilir.
  • Kısmi sevk: Limitin izin verdiği kadarı gönderilir, kalanı ödemeye bağlanır.
  • Yetkili onayı: Firma sahibi ya da finans müdürü aşımı onaylar; onayın kimden geldiği kayıtta kalır.

Uygulamada kademeli kural iyi çalışır: limitin %90'ına gelince satış ekibi uyarılır, limit aşılınca sipariş onayı durur, vadesi 30 günden fazla geçmiş fatura varsa yalnız yetkili onayıyla sevk yapılır.

Risk ne sıklıkla gözden geçirilmeli?

Büyük müşteriler haftada bir, diğerleri ayda bir gözden geçirilmelidir. Bakılacak işaretler bellidir: ortalama gecikme gününün artması, verilen çeklerin vadesinin uzaması, ödeme sözünün ertelenmesi, siparişlerin birden büyümesi ve tedarikçiye cirolanmış çeklerin geri dönmesi.

Bu işaretlerin çoğu yaşlandırma raporunda görülür; nasıl okunacağı alacak yaşlandırma yazısında var. Günlük tahsilat düzeni için de tahsilat takibi yazısına bakabilirsiniz.

Dövizli çalışılan müşteride risk her gün değişir: EUR bakiye aynı kalsa bile kur yükselince TL karşılığı büyür. Bu müşterilerde limiti döviz cinsinden düşünmek ya da riski güncel kurla yeniden hesaplamak gerekir; defter bakiyesi ile güncel kurla değerlenmiş bakiye arasındaki farkı dövizli caride gerçek bakiye yazısı açıklıyor. Dava ya da icra aşamasına gelmiş alacakların muhasebe tarafı ise ayrı bir konudur: şüpheli alacak karşılığı.

Sık yapılan hatalar

  1. Riski yalnız bakiyeye bakarak ölçmek. Portföydeki çekler ve faturası kesilmemiş irsaliyeler unutulur.
  2. Limiti bir kez yazıp bırakmak. Müşterinin satışı iki katına çıkar, limit yerinde kalır; ya her sipariş takılır ya da kural göz ardı edilir.
  3. Herkese aynı limiti vermek. Sektörü, ödeme geçmişi ve teminatı farklı müşteriler aynı tavana konur.
  4. Aşımı sözlü onaylamak. Kimin onay verdiği kaydedilmezse sonradan sorumluluk tartışması çıkar.
  5. Dövizli müşteride limiti TL sabit tutmak. Kur yükselince TL risk büyür; dövizli carilerde risk güncel kurla izlenmelidir.
  6. Limiti yalnız finansa bırakmak. Satış ekibi müşterinin limitini ve kalan payını bilmezse aşan siparişi söz verip sonra geri almak zorunda kalır. Kalan limitin satış temsilcisinin de göreceği bir yerde durması bu sürtüşmeyi azaltır.

PakERP One'da kredi limiti ve risk takibi

PakERP One'da limit cari kartta tanımlanır ve satış siparişi onaylanırken denetlenir.

  1. 801 Cari Kartlar, Ticari sekmesi: Kredi Limiti, Limit Kontrolü (Kontrol Yok / Uyar / Engelle), vade günü ve vade toleransı yazılır.
  2. 103 Satış Siparişleri: sipariş onaylanırken toplam risk ile sipariş tutarının toplamı limiti aşarsa "Uyar" seçili caride uyarı çıkar, "Engelle" seçili caride onay yapılmaz.
  3. 851 Cari Konsol: bakiye, açık sipariş, portföydeki çekler, toplam risk ve kalan limit tek ekranda; vadesi geçen ve bugün vadesi dolan tutarlar ayrı kartlarda.
  4. 802 Cari Ekstre ve 803 Vade Analizi / Yaşlandırma: FIFO açık kalemler ve gecikme günü; 810 müşteri çekleri portföyü.

Durum çubuğundaki Asistan'a "bu ay vadesi geçen alacaklar" yazarak listeyi PDF ya da Excel olarak alabilirsiniz. Program ücretsizdir; ayrıntılar Finans modülü sayfasında.

Konuyla ilgili: İhracatta Ödeme Şekilleri: Akreditif, Vesaik Mukabili, Peşin, Yurt Dışı Müşteri Cari Takibi: Dövizli Bakiye ve Mutabakat.

Sık Sorulan Sorular

Müşteri kredi limiti nasıl belirlenir?
Aylık ortalama KDV dahil satış, vade günü ile tolerans gününün toplamına bölü 30 ile çarpılarak taban limit bulunur. Ardından ödeme geçmişi, teminat ve müşterinin yeniliği dikkate alınarak artırılır ya da azaltılır. Son limit satış ve finans tarafından birlikte onaylanmalıdır.
Cari risk neleri kapsar?
Açık cari bakiye, portföydeki vadesi gelmemiş müşteri çekleri ve senetleri, faturası kesilmemiş irsaliyeler ve onaylı açık siparişler riske girer. Ciro edilip tedarikçiye verilmiş çekler de karşılıksız çıkma ihtimaline karşı vadesine kadar riskte tutulabilir.
Kredi limiti aşan müşteriye mal gönderilir mi?
Önceden belirlenmiş kurala bağlıdır. Avans, vadesi geçmiş faturanın ödenmesi, teminat ya da kısmi sevk ile aşım kapatılabilir. Bunlar yoksa yetkili kişinin yazılı onayıyla gönderilir ve onay kaydı saklanır.
Müşteri çek verince borcu kapanmış sayılır mı?
Cari hesapta borç kapanır, alacak 120'den 101 Alınan Çekler hesabına geçer. Ancak çek tahsil edilene kadar risk devam eder. Bu yüzden risk hesabında portföydeki çekler de toplanır.
Kredi limiti ne sıklıkla güncellenmeli?
Yılda en az bir kez ve müşterinin satış hacmi ya da ödeme davranışı belirgin biçimde değiştiğinde güncellenmelidir. Büyük müşterilerde risk haftalık, diğerlerinde aylık gözden geçirilir.
PE
PakERP One EkibiMuhasebe ve ERP rehberleri, programı geliştiren ekip tarafından yazılır. Son güncelleme: .

Muhasebe modülünü PakERP One'da ücretsiz deneyin

PakERP One masaüstü program ve bulut sunucu ücretsiz; kullanıcı ve modül sınırı yok, hesap programın içinden açılır.