Dava ya da icra takibine konu olmuş, teminatsız ticari alacak için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir. Önce alacak 120 Alıcılar hesabından 128 Şüpheli Ticari Alacaklar hesabına aktarılır. Ardından teminatsız kısım kadar 654 Karşılık Giderleri borçlu, 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı alacaklı kaydedilir. Sonradan tahsil edilen tutar için karşılık 129 borçlu, 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar alacaklı kaydıyla geri alınır.
Avukat kısa bir e-posta gönderir: "Müşteri hakkında icra takibi başlattık." Muhasebede o müşterinin 120 Alıcılar hesabında altı aydır kıpırdamayan 480.000 TL duruyor. Yıl sonu yaklaşıyor ve mali müşavir aynı soruyu soruyor: bu alacak için karşılık ayıracak mıyız?
Şüpheli alacak karşılığı, tahsili tehlikeye girmiş alacağı bilançoda olduğundan iyi göstermemek ve kaybı oluştuğu döneme yazmak için kullanılır. Vergi Usul Kanunu bu karşılığın şartlarını belirler; şartlar oluşmadan ayrılan karşılık gider yazılamaz, şart oluştuğu dönemde ayrılmayan karşılık da sonradan sorun çıkarabilir. Aşağıda şartları, kayıtları ve sonrasını örnek rakamlarla göreceksiniz. Hangi alacak için ne zaman karşılık ayrılacağı kararını her durumda mali müşavirinizle birlikte verin.
Tam boyutİçindekiler
- Şüpheli alacak nedir, değersiz alacaktan farkı ne?
- Hangi şartlarda şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir?
- Şüpheli alacak karşılığı nasıl kaydedilir?
- Karşılık ayrıldıktan sonra tahsilat gelirse ne yapılır?
- Alacak değersiz hâle gelirse kayıt nasıl kapanır?
- Şüpheli alacak bilançoda ve cari hesapta nasıl görünür?
- Yıl sonunda kontrol listesi
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da şüpheli alacak kayıtları
- Sık sorulan sorular
Şüpheli alacak nedir, değersiz alacaktan farkı ne?
Şüpheli alacak, tahsili şüpheli hâle gelmiş ama henüz kesin olarak kaybedilmemiş alacaktır; değersiz alacak ise tahsil imkânı kalmadığı kesinleşmiş alacaktır. Vadesi geçmiş her alacak şüpheli değildir. Ayrım muhasebe kaydını da değiştirir.
| Durum | Örnek | Hesap |
|---|---|---|
| Vadesi geçmiş alacak | Müşteri iki ay gecikmeli ödüyor, iletişim sürüyor | 120 Alıcılar'da kalır |
| Şüpheli alacak | Dava açılmış ya da icra takibi başlamış, teminat yok | 128'e aktarılır, 129 ile karşılık ayrılır |
| Değersiz alacak | Mahkeme kararı, konkordato ya da uzlaşma ile tahsil imkânı kalmamış | 128 ve 129 kapatılır |
Müşteriyle ödeme planı konuşuluyorsa alacak hâlâ izlenen bir alacaktır. Gecikme yönetimi için tahsilat takibi yazısına bakabilirsiniz.
Hangi şartlarda şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir?
Vergi Usul Kanunu'nun 323. maddesine göre karşılık, ticari ya da zirai kazancın elde edilmesiyle ilgili ve aşağıdaki durumlardan birindeki alacak için ayrılabilir. Ayrıntılar ve tutar sınırları için güncel mevzuata bakın.
- Dava ya da icra safhasındaki alacaklar: Alacak için mahkemeye başvurulmuş ya da icra takibi başlatılmış olmalıdır. Avukata verilmiş ama takip açılmamış alacak bu kapsama girmez. Örneğin kaplama hizmeti verdiğiniz bir müşteri için ihtarname çekilmiş ama icra dosyası açılmamışsa şart henüz oluşmamıştır.
- Küçük alacaklar: Protesto edilmiş ya da yazıyla birden fazla istenmiş, dava ve icra takibine değmeyecek kadar küçük alacaklar. "Küçük" sayılan sınır mevzuatta belirlenir.
- Teminatsız kısım: Karşılık yalnız teminatla karşılanmayan kısım için ayrılır. Teminat mektubu, ipotek ya da kefalet varsa o tutar düşülür.
Karşılığın hangi dönemde ayrılacağı da önemlidir. Uygulamada karşılık, alacağın şüpheli hâle geldiği dönemde ayrılır; yıllar sonra geriye dönük ayrılmak istenmesi tartışma doğurur. Bu yüzden dava ve icra dosyalarının listesi yıl sonundan önce muhasebeye ulaşmalıdır. Takip tarihi, dosya numarası ve takip tutarı listede yer almalı; karşılık tutarı bu bilgilerle ve cari ekstreyle karşılaştırılarak bulunur.
Üretim firmalarında şüpheli alacak listesi çoğu zaman avukatın dosyasında durur, muhasebeye ulaşmaz. Yıl sonunda hukuk ve muhasebe arasında tek sayfalık bir dosya listesi alışverişi yapmak, karşılığın doğru dönemde ayrılmasını sağlayan en basit yoldur.
Şüpheli alacak karşılığı nasıl kaydedilir?
Kayıt iki adımdır: alacak 128'e aktarılır, sonra teminatsız kısım için karşılık ayrılır. Örnek: müşterinin KDV dahil 480.000 TL alacağı icra takibinde, elinizde 80.000 TL'lik teminat mektubu var. Tutarlar örnektir.
1. Alacağın 128'e aktarılması
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 128 Şüpheli Ticari Alacaklar | 480.000,00 | |
| 120 Alıcılar | 480.000,00 |
2. Teminatsız kısım için karşılık
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 654 Karşılık Giderleri | 400.000,00 | |
| 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı | 400.000,00 |
129, 128'i bilançoda azaltan düzenleyici bir hesaptır. Bilançoda alacak 480.000 TL görünür, karşılık 400.000 TL düşülür, net 80.000 TL kalır; bu da teminata eşittir. Karşılığın KDV dahil tutar üzerinden ayrılması yaygın uygulamadır, KDV tarafında sonradan yapılabilecek işlemler ise ayrı bir konudur.
Karşılık ayrıldıktan sonra tahsilat gelirse ne yapılır?
Tahsil edilen kadar 128 kapatılır ve o tutar kadar karşılık geri alınır. Karşılık ayrılan dönemden sonraki bir dönemde tahsilat geldiğini varsayalım: icra dosyasından 150.000 TL bankaya yattı.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 Bankalar | 150.000,00 | |
| 128 Şüpheli Ticari Alacaklar | 150.000,00 |
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı | 150.000,00 | |
| 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar | 150.000,00 |
644 bir gelir hesabıdır: önceki dönemde gider yazılan karşılık, tahsilatla birlikte gelir olarak geri döner. Tahsilat karşılığın ayrıldığı dönem içinde gelirse 654'ü ters kayıtla azaltmak da bir yoldur; hangisinin uygulanacağı dönem ve beyanname durumuna göre değişir. Teminattan karşılanan kısımda karşılık ayrılmadığı için yalnız 128 kapatılır.
Alacak değersiz hâle gelirse kayıt nasıl kapanır?
Değersiz hâle gelen kısım için 129 ile 128 birbirine karşı kapatılır; daha önce karşılık ayrıldığı için yeniden gider yazılmaz. Örneğe devam edelim: teminat mektubu nakde çevrildi (80.000 TL), kalan 250.000 TL için mahkeme süreci tahsil imkânı bırakmadan sonuçlandı.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 Bankalar | 80.000,00 | |
| 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı | 250.000,00 | |
| 128 Şüpheli Ticari Alacaklar | 330.000,00 |
Bu kayıttan sonra 128 ve 129 sıfırlanır: 480.000 TL'nin 150.000 TL'si icradan, 80.000 TL'si teminattan tahsil edildi, 250.000 TL değersiz sayıldı. Karşılık ayrılmadan doğrudan değersiz hâle gelen alacaklarda kayıt farklıdır; o durumda hangi gider hesabının kullanılacağı ve hangi belgelerin gerektiği ayrıca belirlenir.
Şüpheli alacak bilançoda ve cari hesapta nasıl görünür?
Bilançoda şüpheli alacak, ticari alacaklar içinde ayrı bir satırda ve karşılığı düşülmüş olarak görünür. Örnekteki ilk iki kayıttan sonra ticari alacaklar bölümünün bu müşteriyle ilgili kısmı şöyle okunur:
| Bilanço kalemi | Tutar (örnek) |
|---|---|
| 128 Şüpheli Ticari Alacaklar | 480.000 TL |
| 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) | -400.000 TL |
| Net şüpheli alacak | 80.000 TL |
Gelir tablosunda ise 654 Karşılık Giderleri olağan gider ve zararlar arasında yer alır; o yılın kârı 400.000 TL azalır. Banka ya da yatırımcı bilançoyu okurken bu satırı görür ve alacak kalitesi hakkında fikir edinir.
Cari hesap tarafında müşteri kapanmaz. Borç ekstrede aynen durur, icra dosyasından gelen her ödeme o cariye işlenir. Sevkiyat tarafında ise bu müşterinin kredi limiti sıfırlanmalı ve yeni sipariş ancak peşin ödemeyle kabul edilmelidir; limit kurallarının nasıl kurulacağını müşteri kredi limiti ve risk takibi yazısı anlatıyor. Satış ekibinin icradaki müşteriden habersiz yeni teklif vermesi, sahada sık rastlanan bir durumdur.
Yıl sonunda kontrol listesi
| Kontrol | Nereden bakılır? |
|---|---|
| Dava ve icra takibindeki tüm alacakların listesi alındı mı? | Avukat ya da hukuk birimi |
| Her dosyanın takip tarihi ve tutarı cari ekstreyle tutuyor mu? | Cari ekstre, takip evrakı |
| Teminatlar düşüldü mü? | Teminat mektubu ve çek portföyü |
| 128 bakiyesi dosya listesinin toplamına eşit mi? | Mizan, 128 muavini |
| Yıl içinde tahsil edilen dosyalar için karşılık geri alındı mı? | 129 ve 644 muavini |
| Belgeler (takip evrakı, yazışma, protesto) dosyada mı? | Cari kartın ekleri |
Dönem sonu düzeninin geri kalanı için dönem sonu kapanış kayıtları yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Vadesi geçen her alacağa karşılık ayırmak. Dava ya da icra yoksa şart oluşmamıştır.
- Alacağı 120'de bırakıp yalnız karşılık ayırmak. 128'e aktarılmazsa bilançoda şüpheli alacak ayrı görünmez, mutabakatlar karışır.
- Teminatı düşmeyi unutmak. Teminatlı kısma ayrılan karşılık gider olarak kabul görmez.
- Tahsilatta karşılığı geri almamak. 129 bakiyesi şişer, 128 sıfıra indiği hâlde karşılık bilançoda kalır.
- Belgeyi saklamamak. İcra takip talebi, ödeme emri, ihtarname ve yazışmalar karşılığın dayanağıdır. İnceleme sorulduğunda bu belgeler yıllar sonra aranır; dosya yalnız avukatta durursa bulmak zorlaşır.
- Kararı yıl sonuna sıkıştırmak. Aralık ayının son haftasında bütün dosyaları gözden geçirmek hem acele hem eksik iş demektir. Üç ayda bir yapılan kısa bir dosya kontrolü yıl sonu yükünü dağıtır.
- Cari hesabı takip etmemek. Müşterinin ekstresi 128'e aktarımdan sonra da tahsilatlarla birlikte izlenmelidir; icra dosyasından gelen paralar doğru cariye işlenmezse cari mutabakat tutmaz.
PakERP One'da şüpheli alacak kayıtları
PakERP One şüpheli alacak karşılığını kendiliğinden hesaplamaz; karşılık tutarını mali müşavirinizle belirleyip kaydı programa fiş olarak işlersiniz.
- 902 Tek Düzen Hesap Planı: 128 ve 129 altında gerekli alt hesaplar açılır (ör. müşteri ya da dosya bazında).
- 901 Muhasebe Fiş İşlemleri: 120'den 128'e aktarım ve 654/129 karşılık kaydı mahsup fişiyle elle girilir; değersiz kısım için 129/128 kapanışı da aynı ekrandan.
- 801 Cari Kartlar, Muhasebe sekmesi: icradaki müşterinin "Alıcı Hesabı" 128 alt hesabına çevrilirse sonraki tahsilatların otomatik fişi doğrudan 128'i kapatır. Bu tercihi mali müşavirinizle birlikte yapın.
- 802 Cari Ekstre ve 803 Vade Analizi / Yaşlandırma: gecikme günü yüksek, takibe gitmiş alacakları bulmak için; takip evrakı cari karta ek olarak saklanabilir.
- 904 Defterler ve Raporlar: mizan ve bilançoda 128 ile 129'un durumu, 905 Muavin Defteri ile dosya bazında ayrıntı.
Muhasebe tarafının diğer ekranları Muhasebe modülü sayfasında anlatılıyor.
Konuyla ilgili: Kıdem Tazminatı Karşılığı Nasıl Ayrılır? 372 ve 472.