Satılan mamul maliyeti, dönemde satılan ürünlerin üretim maliyetidir. Önce dönemin üretim maliyeti bulunur: kullanılan hammadde + direkt işçilik + genel üretim giderleri. Buna dönem başı yarı mamul eklenip dönem sonu yarı mamul çıkarılınca üretilen mamul maliyeti, ona da dönem başı mamul stoku eklenip dönem sonu mamul stoku çıkarılınca satılan mamul maliyeti elde edilir. Net satışlardan düşülünce brüt kâr kalır.
İki aylık gelir tablosu yan yana konunca garip bir tablo çıkar: satışlar birbirine yakın, ürün karması değişmemiş, fiyatlar aynı; ama brüt kâr bir ay yüksek, ertesi ay yarı yarıya düşük. Çoğu zaman cevap satışta değil, satılan malın maliyetinin nasıl hesaplandığındadır. Dönem sonu stoku eksik sayılmış, yarı mamul hiç hesaba katılmamış ya da bir ayın gideri ötekine kaymıştır.
Satılan mamul maliyeti, kısaca SMM, üretim firmasının gelir tablosundaki en büyük kalemdir ve tek bir faturadan okunmaz; hesaplanır. Aşağıda formülü, temsili rakamlarla adım adım bir örneği, stok sayımının sonuca etkisini ve sık yapılan hataları bulacaksınız.
Tam boyutİçindekiler
- Satılan mamul maliyeti nedir?
- SMM formülü nedir?
- Örnek: bir pres atölyesinin eylül SMM'si nasıl çıkar?
- Stok sayımı SMM'yi nasıl etkiler?
- Toplam SMM mi, ürün bazında SMM mi?
- Ay sonu SMM hesabından önce neler kontrol edilir?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da maliyet ve kârlılık ekranları
- Sık sorulan sorular
Satılan mamul maliyeti nedir?
Satılan mamul maliyeti, dönem içinde satılan ürünlerin üretilmesi için katlanılan hammadde, işçilik ve genel üretim giderlerinin toplamıdır. Ticaret firmasındaki "satılan malın alış fiyatı" kavramının üretimdeki karşılığıdır, ama tek farkla: ürünün fiyatı bir faturada yazmaz, üretim boyunca birikir.
Tek düzen hesap planında satılan mamulün maliyeti 620 Satılan Mamuller Maliyeti hesabında izlenir. Ticari mal satışının maliyeti ise ayrı tutulur ve 621 hesabına gider. İkisinin karışması, üretimin kârlılığını olduğundan farklı gösterir.
SMM'nin önemi şuradadır: satıştan SMM çıkarıldığında brüt kâr bulunur ve bu rakam, firmanın üretimden para kazanıp kazanmadığını gösteren ilk göstergedir. Faaliyet giderleri, finansman giderleri sonradan gelir; brüt kâr yanlışsa altındaki her şey yanlıştır. Hesap planının bu hesapları nasıl taşıdığı için imalat firmasında hesap planı yazısına bakabilirsiniz.
SMM formülü nedir?
SMM üç basamakta hesaplanır ve her basamakta bir stok değişimi hesaba katılır. Formül düz metinle şöyledir:
- Kullanılan hammadde = dönem başı hammadde stoku + dönem içi alışlar - dönem sonu hammadde stoku
- Dönem üretim maliyeti = kullanılan direkt hammadde + direkt işçilik + genel üretim giderleri
- Üretilen mamul maliyeti = dönem üretim maliyeti + dönem başı yarı mamul - dönem sonu yarı mamul
- Satılan mamul maliyeti = üretilen mamul maliyeti + dönem başı mamul stoku - dönem sonu mamul stoku
Tablo hâlinde düzeni şöyledir:
| Satır | Kalem | İşlem |
|---|---|---|
| A | Direkt ilk madde ve malzeme giderleri | + |
| B | Direkt işçilik giderleri | + |
| C | Genel üretim giderleri | + |
| Dönem üretim maliyeti (A+B+C) | = | |
| D | Yarı mamul stok değişimi (başı - sonu) | +/- |
| Üretilen mamul maliyeti | = | |
| E | Mamul stok değişimi (başı - sonu) | +/- |
| Satılan mamul maliyeti | = |
Genel üretim giderlerinin hangi ölçüyle ürünlere dağıtılacağı ayrı bir konudur; genel üretim giderleri dağıtımı yazısı bu adımı anlatır.
Aylık brüt kâr oranı dalgalanan firmalarda ilk bakılacak yer, ay sonu yarı mamul ve fason stokunun sayılıp sayılmadığıdır. Bu iki kalem düzenli sayılmaya başladığında rakamlar çoğu zaman kendiliğinden sakinleşir ve gerçek bir maliyet artışı olduğunda daha kolay fark edilir.
Örnek: bir pres atölyesinin eylül SMM'si nasıl çıkar?
Temsili rakamlarla, şirket verisi değildir. Bir pres ve kaynak atölyesinin eylül ayı:
- Kullanılan hammadde: dönem başı 420.000 + alış 1.150.000 - dönem sonu 470.000 = 1.100.000 TL.
- Dönem üretim maliyeti: hammadde 1.100.000 + direkt işçilik 380.000 + genel üretim gideri 520.000 = 2.000.000 TL.
- Üretilen mamul maliyeti: 2.000.000 + dönem başı yarı mamul 300.000 - dönem sonu yarı mamul 360.000 = 1.940.000 TL. Ay sonunda fasonda ve tezgah yanında bekleyen iş arttığı için 60.000 TL'lik maliyet gelecek aya kaldı.
- Satılan mamul maliyeti: 1.940.000 + dönem başı mamul 250.000 - dönem sonu mamul 190.000 = 2.000.000 TL. Ay içinde depodaki mamul azaldığı için SMM üretilenden yüksek çıktı.
- Brüt kâr: net satışlar 2.700.000 - SMM 2.000.000 = 700.000 TL. Brüt kâr oranı yaklaşık yüzde 25,9.
| Kalem | Tutar (TL) |
|---|---|
| Dönem üretim maliyeti | 2.000.000 |
| Yarı mamul değişimi (300.000 - 360.000) | -60.000 |
| Üretilen mamul maliyeti | 1.940.000 |
| Mamul değişimi (250.000 - 190.000) | +60.000 |
| Satılan mamul maliyeti | 2.000.000 |
Stok sayımı SMM'yi nasıl etkiler?
Doğrudan ve birebir etkiler: dönem sonu stoku ne kadar eksik sayılırsa SMM o kadar yüksek, brüt kâr o kadar düşük çıkar. Formülde dönem sonu stoku çıkarılan kalemdir; küçülürse sonuç büyür.
Aynı örnekte dönem sonu mamul stoku 190.000 yerine yanlışlıkla 90.000 TL sayılsaydı SMM 2.100.000 TL, brüt kâr 600.000 TL olurdu. Hiçbir şey değişmediği hâlde ay 100.000 TL daha kötü görünürdü. Ertesi ay ise dönem başı stoku düşük başlayacağı için tam ters etki oluşur ve o ay olduğundan iyi görünür. Brüt kârın aydan aya zıplamasının en yaygın nedeni budur.
Bu yüzden ay sonu SMM hesabından önce üç kontrol yapılır:
- Hammadde, yarı mamul ve mamul sayımı aynı gün ve aynı saatte kesilir.
- Fasoncudaki stok sayıma dahil edilir; fasoncunun mutabakatı alınır.
- Sayım farkları nedenleriyle birlikte kayda geçirilir, sessizce düzeltilmez.
Stokun hangi fiyatla değerlendiği de sonucu etkiler; FIFO ile ağırlıklı ortalama arasındaki fark için FIFO ve ortalama maliyet yazısına bakın.
Toplam SMM mi, ürün bazında SMM mi?
İkisi farklı soruların cevabıdır. Toplam SMM, dönem sonunda gelir tablosu için hesaplanır ve yukarıdaki formülle bulunur. Ürün bazında SMM ise her satış satırının miktarı ile o ürünün birim maliyetinin çarpımıdır ve "hangi parça para kazandırıyor" sorusunu cevaplar.
İki yöntemin sonucu dönem toplamında birbirine yakın olmalıdır. Büyük fark varsa ya birim maliyetler eskidir ya da dönem içinde kayda girmemiş giderler vardır. Birim maliyetin nasıl hesaplandığı için ürün maliyeti hesaplama yazısına, ürün bazında kârlılığın okunması için ürün bazlı karlılık yazısına bakabilirsiniz.
Pratikte iki hesap birbirini denetler. Örneğin eylülde toplam SMM 2.000.000 TL çıkarken satış satırlarının birim maliyetlerle çarpımı 1.850.000 TL veriyorsa, 150.000 TL'lik fark bir yerde saklanıyordur: ya birim maliyetlerde fason bedeli yoktur, ya genel üretim gideri oranı güncellenmemiştir, ya da sayım farkı vardır. Fark küçükse not edilir; büyükse ürün maliyetleri yeniden hesaplanır.
Ay sonu SMM hesabından önce neler kontrol edilir?
SMM hesabı, girdileri tamamlanmadan yapılırsa her ay düzeltme gerektirir. Kapanıştan önce şu liste bir kez gözden geçirilir:
| Kontrol | Sorumlu | Atlanırsa |
|---|---|---|
| Ayın tüm alış faturaları girildi | Muhasebe | Hammadde maliyeti eksik kalır |
| Üretim bildirimleri ve fireler girildi | Üretim | Kullanılan hammadde ve yarı mamul yanlış çıkar |
| Fason geliş irsaliyeleri ve faturaları işlendi | Satınalma | Fason bedeli ürüne yüklenmez |
| Hammadde, yarı mamul, mamul sayımı yapıldı | Depo | Stok değişimi yanlış hesaplanır |
| Bordro ve tahakkuklar işlendi | İnsan kaynakları | Direkt işçilik eksik kalır |
| Satış iadeleri girildi | Satış | Satışlar ve SMM birlikte şişer |
Bu liste her ay aynı sırayla izlendiğinde SMM bir hesaplama olmaktan çıkar, rutin bir sonuca dönüşür. Kapanış günü herkesin kendi satırını bitirdiğini bildirmesi yeterlidir.
Sık yapılan hatalar
- Yarı mamulü yok saymak: Ay sonunda yarıda kalan işler ya hammadde ya mamul sayılır; SMM bir ay yüksek, bir ay düşük çıkar.
- Genel yönetim giderini üretim maliyetine katmak: Ofis kirası SMM'ye girerse brüt kâr düşük, faaliyet giderleri eksik görünür.
- Ticari mal satışını karıştırmak: Dışarıdan alınıp aynen satılan malın maliyeti 620'ye değil 621'e gider.
- Fason bedelini unutmak: Isıl işlem ya da kaplama faturası gider yazılıp ürüne yüklenmezse SMM eksik kalır.
- Hurda gelirini hesaba katmamak: Satılan hurda, üretim maliyetinden düşülebilecek bir kalemdir; nasıl kaydedileceği mali müşavirle belirlenir.
- Dönem kaydırmak: Eylülün elektrik faturası ekimde gider yazılırsa iki ayın SMM'si de bozulur.
PakERP One'da maliyet ve kârlılık ekranları
PakERP One'da SMM hesabına giren bilgiler üretim, stok ve satış ekranlarında oluşur; maliyet ekranları bunları bir araya getirir.
- 8150 Standart Maliyet Hesaplama ürün ağacı ve rotadan birim standart maliyeti çıkarır; iş merkezi saat ücreti ve genel üretim gideri oranı burada kullanılır.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti gerçekleşen tüketim ve işçilikle iş emri bazında maliyeti gösterir; 8152 Dönem Maliyet Kapanışı dönemin genel giderlerini dağıtır, 8153 Standart / Fiili Karşılaştırma farkları listeler.
- Dönem sonu stoku için 310 Sayım Fişleri ve tek kartın tüm depo, lot, nitelik bakiyesini bir ekranda düzelten 329 Depo Bakiye Düzeltme (Sayım) kullanılır. Fasoncudaki stok 8127 Fason Stok Mutabakatı ile kontrol edilir.
- Satış tarafında 134 Satış Karlılık Raporu ve 140 Fatura Satırı Kâr Marjı ürün ve satır bazında kârlılığı verir; mizan 904 Defterler ve Raporlar altındadır.
Maliyet ekranlarının yer aldığı üretim tarafı için Üretim modülü sayfasına bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: 710, 720, 730 ile Üretim Maliyeti Nasıl Kaydedilir?, 7/A mı 7/B mi? Maliyet Hesapları Nasıl Seçilir?, 150, 151, 152, 153 Stok Hesapları Ne Zaman Kullanılır?.