Genel üretim giderleri (GÜG), üretimle ilgili olup tek bir ürüne doğrudan yazılamayan giderlerdir: enerji, amortisman, bakım, endirekt personel, fabrika kirası gibi. Dağıtım için önce giderler gider yerlerine toplanır, sonra her gider yeri için bir yükleme oranı bulunur: GÜG yükleme oranı = dönem GÜG tutarı ÷ dağıtım anahtarı (çoğunlukla makine saati). Ürüne yüklenen GÜG = ürünün harcadığı makine saati × oran.
Fabrikanın elektrik faturası geldi. Bu para hangi parçanın maliyetine girecek? Presler mi çekti, kompresör mü, ofisin kliması mı? Aynı soru amortisman, bakım ekibinin maaşı, forkliftin yakıtı ve çatının kirası için de sorulur. Bu giderlerin hiçbiri tek bir iş emrine yazılamaz ama hepsi üretim yapıldığı için vardır.
Genel üretim giderlerinin dağıtımı bu yüzden bir tercih işidir: hangi gideri hangi bölüme, hangi ölçüyle yükleyeceğinize siz karar verirsiniz. Yanlış anahtar seçilirse bazı ürünler olduğundan pahalı, bazıları olduğundan ucuz görünür ve fiyat kararları bu hataya göre verilir. Aşağıda GÜG'ün tanımı, dağıtım anahtarları, yükleme oranının hesabı ve dönem sonunda kalan farkın ne olacağı örnekle anlatılıyor. Maliyetin diğer unsurları ve hesap planındaki genel çerçeve için maliyet muhasebesi rehberine bakabilirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
Genel üretim gideri (GÜG) nedir?
Genel üretim gideri, üretim faaliyeti için katlanılan ama direkt malzeme ve direkt işçilik dışında kalan, belirli bir ürüne doğrudan izlenemeyen giderdir. Tek düzen hesap planında 730 Genel Üretim Giderleri hesabında toplanır.
| GÜG'e örnek | GÜG sayılmayan (direkt) | Üretim dışı (dönem gideri) |
|---|---|---|
| Üretim alanının elektriği, doğalgazı | Parçaya giren sac, granül, çubuk | Satış ekibinin maaşı |
| Makine ve kalıp amortismanı | Operatörün parçaya harcadığı işçilik | Genel yönetim ofisi giderleri |
| Bakım, yedek parça, kesici takım | Parçaya özel fason bedeli | Reklam ve fuar |
| Ustabaşı, kalite, depo, forklift personeli | Parçaya özel ambalaj | Kredi faizi |
| Fabrika kirası, sigortası, güvenlik |
Bazı kalemler sınırda kalır. Kesici takım belirli bir parçada kullanılıyorsa direkt malzeme gibi izlenebilir; birçok parçada ortak kullanılıyorsa GÜG'e girer. Önemli olan, bir kez verilen kararın her ay aynı uygulanmasıdır.
GÜG hangi dağıtım anahtarına göre dağıtılır?
Dağıtım anahtarı, giderin gerçekte neyle arttığını en iyi yansıtan ölçü olmalıdır. Makine yoğun bir fabrikada giderlerin çoğu makine çalıştıkça oluşur; bu yüzden en sık kullanılan anahtar makine saatidir.
| Anahtar | Uygun olduğu durum | Zayıf yanı |
|---|---|---|
| Makine saati | Pres, CNC, enjeksiyon gibi makine yoğun üretim | Makine süresinin kayda alınmasını gerektirir |
| Direkt işçilik saati | Montaj, el işçiliği yoğun bölümler | Otomatik makinelerin giderini az yükler |
| Direkt işçilik tutarı | Süre kaydı olmayan küçük atölyeler | Ücret farkları gideri çarpıtır |
| Üretim miktarı ya da ağırlık | Tek tip ürün, döküm ya da granül gibi tonajla çalışan üretim | Farklı ürünlerde işlem süresini yok sayar |
| Alan (m²) | Kira, ısıtma, aydınlatmanın bölümlere dağıtımı | Yalnız birinci dağıtımda kullanılır |
Malzeme tutarına yüzde ekleyerek GÜG yüklemek kolay olduğu için yaygındır ama genellikle yanlış sonuç verir: pahalı malzemeli, kısa işlemli parça fazla; ucuz malzemeli, uzun işlemli parça az gider taşır.
Malzemeye yüzde ekleyerek genel gider yükleyen firmalarda makine saati bazlı orana geçildiğinde bazı ürünlerin kârlılık sıralaması belirgin şekilde değişebilir. Değişimi fiyat kararına yansıtmadan önce birkaç ay iki yöntemi yan yana izlemek, hem hesaba güveni artırır hem de süre kayıtlarındaki boşlukları ortaya çıkarır.
Birinci ve ikinci dağıtım nedir?
Dağıtım iki aşamada yapılır: önce giderler gider yerlerine, sonra yardımcı gider yerlerinin toplamı esas üretim bölümlerine dağıtılır. Ürüne yükleme yalnız esas üretim bölümlerinden yapılır.
- Gider yerlerini tanımlayın. Esas üretim yerleri (pres, kaynak, CNC, montaj) ve yardımcı yerler (bakım atölyesi, kompresör, kalite, depo).
- Birinci dağıtım. Her gider, doğrudan ait olduğu yere yazılır; ortak giderler bir anahtarla bölünür. Pres bölümünün elektrik sayacı ayrıysa elektrik doğrudan yazılır; kira ise alana göre bölünür.
- İkinci dağıtım. Yardımcı yerlerin toplamı, hizmet verdikleri esas yerlere aktarılır. Bakım atölyesi iş emri saatine göre, kompresör bağlı makine gücüne göre, depo ise hareket sayısına göre dağıtılabilir.
- Yükleme oranı. Her esas yerin toplam GÜG'ü, o yerin dağıtım anahtarına bölünür ve saat başına oran bulunur.
Küçük bir atölyede bu yapı sadeleştirilebilir: iki ya da üç esas bölüm ve tek bir ortak gider havuzu çoğu zaman yeterlidir. Asıl amaç, makine yoğun bölüm ile el işçiliği yoğun bölümün aynı oranla çarpılmamasıdır.
GÜG yükleme oranı nasıl hesaplanır?
Yükleme oranı, bir gider yerinin dönem GÜG toplamının o yerin dağıtım anahtarı toplamına bölünmesiyle bulunur. Düz metin olarak:
GÜG yükleme oranı = dönem GÜG tutarı ÷ dönem makine saati
Ürüne yüklenen GÜG = ürünün harcadığı makine saati × yükleme oranı
Örnek: pres bölümünün bir aylık bütçelenen GÜG'ü enerji 96.000 TL, amortisman 60.000 TL, bakımdan gelen pay 24.000 TL ve endirekt personel 72.000 TL olmak üzere 252.000 TL. Aynı ay için planlanan pres çalışma süresi 1.200 saat. Değerler örnektir.
- Yükleme oranı: 252.000 ÷ 1.200 = 210 TL/makine saati.
- Bir iş emrinde 2.000 adet braket için pres 3,9 saat çalıştı.
- Bu iş emrine yüklenen GÜG: 3,9 × 210 = 819 TL.
- Parça başına GÜG: 819 ÷ 2.000 = 0,41 TL.
Oranı ay içinde gerçekleşen tutarla değil, bütçe ya da önceki dönem ortalamasıyla belirlemek yaygındır. Çünkü fatura ay sonunda gelir ama maliyet ay içinde, iş emri kapandıkça hesaplanmak ister. Makine saatinin kendisinin nasıl ölçüleceği ve saat ücretine nasıl çevrileceği makine saat ücreti rehberinde ayrıca anlatılıyor.
Eksik ya da fazla yüklenen GÜG ne olur?
Ay sonunda gerçekleşen GÜG ile iş emirlerine yüklenen GÜG arasında hemen her zaman fark kalır; bu fark ya ürünlere dağıtılır ya da dönem gideri olarak kapatılır. Örneğe devam edelim: ay sonunda gerçek GÜG 270.000 TL, gerçek pres süresi 1.150 saat çıktı.
| Kalem | Hesap | Tutar (TL) |
|---|---|---|
| Gerçekleşen GÜG | Faturalar ve tahakkuklar | 270.000 |
| Yüklenen GÜG | 1.150 saat × 210 TL | 241.500 |
| Eksik yüklenen | 270.000 − 241.500 | 28.500 |
| Fiili oran (bilgi için) | 270.000 ÷ 1.150 | 234,78 TL/saat |
Farkın iki kaynağı vardır: giderin bütçeden fazla gelmesi (harcama farkı) ve makinenin planlanandan az çalışması (kapasite farkı). Bu örnekte ikisi de aleyhtedir: gider bütçeden 18.000 TL fazla geldi (270.000 − 252.000) ve 50 saatlik çalışma eksik kaldığı için 50 × 210 = 10.500 TL yüklenemedi. İki parçanın toplamı eksik yüklenen tutarı verir: 18.000 + 10.500 = 28.500 TL. Bu ayrım, farkın sahibini gösterir: harcama farkı gider yönetiminin, kapasite farkı ise satış ve planlamanın konusudur. Tek düzen hesap planında yüklenen tutar 731 Genel Üretim Giderleri Yansıtma, fark ise 732 Genel Üretim Giderleri Fark hesabında izlenir.
Farkın dönem sonunda nasıl kapatılacağı, yani ürün maliyetlerine ve stoklara mı dağıtılacağı yoksa doğrudan dönem sonucuna mı aktarılacağı bir muhasebe politikası kararıdır. Fark ürünlere dağıtılırsa iş emirlerinin fiili maliyeti yükselir ve standart maliyetle arasındaki sapma büyür; bu sapmanın nasıl okunacağı standart ve fiili maliyet yazısında anlatılıyor. Bu kararı mali müşavirinizle birlikte verin ve her dönem aynı uygulayın; ilgili tebliğ ve hesap planı açıklamaları için resmi mevzuata bakın. Kapasitenin sürekli boş kalması ise bir maliyet konusu olmaktan çok bir satış ve planlama konusudur; OEE rehberi makinenin neden az çalıştığını ayırmaya yardım eder.
GÜG dağıtımında sık yapılan hatalar
- Tüm fabrika için tek oran kullanmak. Pres ile montajın saat başına gideri çok farklıdır; tek oran birini sübvanse eder.
- Malzemeye yüzde eklemek. Gider, malzemenin fiyatıyla değil makinenin çalışmasıyla oluşur.
- Makine saatini kaydetmeden makine saati anahtarı seçmek. Süre yoksa oran tahmine dayanır.
- Satış ve yönetim giderlerini GÜG'e katmak. Ürün maliyeti şişer, stok değeri yanlış olur.
- Oranı yıllarca güncellememek. Enerji fiyatı ve ücretler değiştikçe oran eskir.
- Farkı her ay farklı kapatmak. Bir ay ürünlere, bir ay dönem giderine yazılan fark, aylar arası karşılaştırmayı bozar.
PakERP One'da genel üretim giderleri nasıl yüklenir?
PakERP One'da GÜG, iş merkezi saat oranı üzerinden iş emirlerine yüklenir ve dönem sonunda ek genel gider olarak dağıtılabilir; bu ücretsiz programda maliyet ekranları üretim modülünün içindedir.
- 8160 İş Merkezleri: her iş merkezine işçilik saat ücreti ve GÜG saat oranı girilir. Oranı yukarıdaki hesapla kendiniz belirlersiniz.
- 8121 Üretim Bildirimleri: hazırlık ve çalışma süresi bildirimle birlikte girilir; Android tablette başla ve bitir saatinden hesaplanır.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti: her iş emrinde GÜG = bildirilen süre × iş merkezinin GÜG oranı; işçilik aynı mantıkla hesaplanır.
- 8152 Dönem Maliyet Kapanışı: dönemde kapanan iş emirleri toplu hesaplanır; girilen ek genel gider tutarı iş emirlerine bildirilen dakikaları oranında dağıtılır, birim maliyet ve çıktı lotunun maliyeti güncellenir. Muhasebe fişinde mamul ve yarı mamul stok borç, 711, 721 ve 731 hesapları alacak yazılır.
- 841 Gelir/Gider fişleri ve masraf merkezleri: üretim giderleri gider türü ve masraf merkeziyle kaydedilir; gider yeri toplamları oran hesabına buradan alınır.
Ekran kullanımı için muhasebe kılavuzuna bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: Masraf Merkezi Nedir? Üretimde Nasıl Kurgulanır?, Bütçe ve Gerçekleşen Karşılaştırması Nasıl Yapılır?, 710, 720, 730 ile Üretim Maliyeti Nasıl Kaydedilir?, Yansıtma Hesapları Nedir? 711, 721, 731 Nasıl Çalışır?.