Masraf merkezi, giderin toplandığı ve sorumlusu belli olan birimdir: pres bölümü, kaynak hattı, bakım atölyesi, kalite, depo, yönetim. Maliyet merkezi terimi çoğu zaman aynı anlamda kullanılır; bazı firmalar bununla yalnız maliyeti ürüne yüklenen esas üretim bölümlerini kasteder. Üretimde masraf merkezleri esas üretim, yardımcı üretim, hizmet ve yönetim olarak ayrılır; her gider kaydına bir merkez yazılır ve yardımcı merkezlerin toplamı ay sonunda esas bölümlere dağıtılır.
Ay sonu toplantısında aynı soru tekrar gelir: "Elektrik faturası neden 380 binden 460 bine çıktı?" Muhasebe tek bir rakam gösterebilir, çünkü fatura tek satır olarak 730'a yazılmıştır. Pres bölümünün yeni hattı mı çekti, kompresörde kaçak mı var, yoksa boyahanenin fırını mı uzun çalıştı, bilinmez. Gider vardır ama sahibi yoktur.
Masraf merkezi, her gideri bir yere ve bir kişiye bağlamanın yoludur. İyi kurulduğunda hem maliyet hesabının girdisini verir hem de bölüm sorumlularına kendi rakamlarını gösterir. Kötü kurulduğunda ise ya her şey "Genel" merkezde birikir ya da yüz tane merkez açılır ve hiçbiri doğru beslenmez. Aşağıda merkez yapısının nasıl kurulacağı anlatılıyor; giderin ürünlere hangi oranla yükleneceği ayrı bir konudur ve genel üretim giderleri dağıtımı yazısında hesaplanıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Masraf merkezi ile maliyet merkezi aynı şey mi?
- Üretim firmasında masraf merkezleri nasıl ayrılır?
- Kaç masraf merkezi açılmalı?
- Masraf merkezi hesap koduna mı gömülmeli, ayrı mı tutulmalı?
- Gider masraf merkezine nasıl yazılır? Örnek
- Masraf merkezi raporu nasıl okunur?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da masraf merkezleri
- Sık sorulan sorular
Masraf merkezi ile maliyet merkezi aynı şey mi?
Günlük kullanımda çoğunlukla aynı anlamda kullanılırlar. Fark yapan firmalarda masraf merkezi giderin toplandığı her birimdir; maliyet merkezi ise toplanan giderin ürüne yüklendiği esas üretim birimidir. Yani her maliyet merkezi bir masraf merkezidir ama bakım atölyesi gibi her masraf merkezi bir maliyet merkezi değildir.
| Kavram | Neyi toplar? | Sorumlusu | Örnek |
|---|---|---|---|
| Masraf merkezi (gider yeri) | Bir birimin tüm giderleri | Birim yöneticisi | Bakım atölyesi, kalite, pres bölümü |
| Maliyet merkezi | Ürüne yüklenecek giderler | Üretim şefi | Pres bölümü, kaynak hattı |
| İş merkezi | Kapasite ve saat ücreti | Planlama | 400 tonluk pres, robot hücresi 2 |
| Kâr merkezi | Gelir ve gider birlikte | İş birimi yöneticisi | Ayrı fabrika, ayrı ürün grubu |
İş merkezi bir planlama kavramıdır: kapasite, rota ve saat ücreti onunla tanımlanır. Birden çok iş merkezi aynı masraf merkezine bağlanabilir. Üç presin ayrı iş merkezi, ama tek bir "Pres Bölümü" masraf merkezi olması yaygın ve doğru bir kurgudur.
Üretim firmasında masraf merkezleri nasıl ayrılır?
Bir birimin ayrı masraf merkezi olması için üç şart aranır: bir sorumlusu olmalı, giderleri ayrı ölçülebilmeli ve ayrı bir karar konusu olmalı. Bu üç şarttan biri yoksa ayrı merkez açmak yalnız kayıt yükü getirir.
Bursa'da pres, kaynak ve montaj yapan, boyayı fasona veren bir otomotiv yan sanayi firması için makul bir ağaç şöyledir:
- 1 ESAS ÜRETİM
- 1.01 Pres Bölümü (1.01.01 Büyük presler, 1.01.02 Küçük presler)
- 1.02 Kaynak (robot hücreleri ve elle kaynak)
- 1.03 Montaj ve Paketleme
- 2 YARDIMCI ÜRETİM VE HİZMET
- 2.01 Bakım Atölyesi
- 2.02 Kalıphane
- 2.03 Kalite ve Laboratuvar
- 2.04 Depo ve Sevkiyat
- 2.05 Enerji ve Kompresör
- 3 GENEL YÖNETİM (3.01 Yönetim, 3.02 Muhasebe ve İK)
- 4 SATIŞ VE PAZARLAMA (4.01 Satış, 4.02 İhracat ve dış ticaret)
Plastik enjeksiyon yapan bir firmada ağaç farklı görünür. Esas üretim merkezleri makine tonajına göre gruplanır (küçük, orta, büyük tonaj), granül kurutma ve renk hazırlama ayrı bir yardımcı merkez olur, kalıp temperleme ve soğutma suyu ise enerji merkezine bağlanır. Talaşlı imalatta ise ayrım çoğunlukla tezgâh tipine göre yapılır: CNC torna, dik işleme, taşlama.
Fasona giden boya için ayrı bir masraf merkezi açılmaz; fason bedeli doğrudan ilgili ürünün maliyetine girer. Bunun hesabı fason işçilik maliyeti yazısında anlatılıyor.
Masraf merkezi raporunu ilk kez bölüm sorumlularıyla birlikte okuyan firmalarda en sık duyulan tepki "bu gider bize ait değil" olur. Bu itirazlar değerlidir: yanlış merkeze yazılmış faturaları ve kimsenin sahiplenmediği giderleri ilk ayda ortaya çıkarır.
Kaç masraf merkezi açılmalı?
Kararın verildiği seviye kadar. Pres bölümünde büyük ve küçük preslerin saat maliyeti belirgin biçimde farklıysa ve teklif fiyatı bu farka göre veriliyorsa iki alt merkez açılır. Fark önemsizse tek merkez yeter.
Pratik bir test: ay sonunda o merkezin gider raporuna kim bakacak ve neyi değiştirecek? Cevap yoksa merkez fazladır. 40 kişilik bir atölyede on, on beş masraf merkezi çoğu zaman yeterlidir. Her makineye ayrı merkez açmak, saat ücretini makine bazında görmek isteyen firmada bile genellikle gereksizdir; o ayrım iş merkezi seviyesinde yapılır; makine bazında saat ücretinin nasıl hesaplandığı makine saat ücreti yazısında anlatılıyor.
Bir uyarı: "Genel" ya da "Diğer" adlı bir merkez açmak cazip gelir. Açılırsa birkaç ay içinde giderlerin yarısı oraya akar, çünkü kaydı giren kişi için en kolay seçimdir. Ortak giderler için açık adlı bir merkez açın, örneğin "Fabrika Ortak: kira, sigorta, güvenlik", ve bu merkezin ay sonunda nasıl dağıtılacağını baştan yazın.
Masraf merkezi hesap koduna mı gömülmeli, ayrı mı tutulmalı?
Ayrı tutulmalı. Hesap kodu giderin türünü (elektrik, bakım malzemesi, amortisman), masraf merkezi ise giderin yerini gösterir. İkisi ayrı alanlar olursa rapor iki yönden de okunur: "Pres bölümünün tüm giderleri" ya da "tüm bölümlerin elektrik gideri".
Masraf merkezini hesap koduna gömmek (730.01.05 Pres Elektrik, 730.02.05 Kaynak Elektrik gibi) eski programlarda yaygındı. Sakıncası, hesap planının merkez sayısı ile gider türü sayısının çarpımı kadar büyümesidir. Yeni bir bölüm açıldığında onlarca hesap açmak gerekir ve hesap seçimi hatası artar.
Tek düzen hesap planında maliyet hesapları için iki seçenek vardır: fonksiyon esasına göre 7/A ve gider çeşidine göre 7/B. Üretim firmalarının çoğu 7/A ile çalışır ve 730 altında gider türlerini açar. Seçim firmanın muhasebe düzenini etkilediği için mali müşavirle yapılır.
Gider masraf merkezine nasıl yazılır? Örnek
Gider, kaynağında, yani fatura ya da fiş girilirken merkezine yazılır. Ay sonunda geriye dönüp bölmeye çalışmak hem yavaş hem de tahmine dayalıdır.
- Doğrudan ait olanlar: pres bölümünün yedek parçası, kaynak telinin sarfı, kalite laboratuvarının kalibrasyon bedeli. Fatura girilirken merkez seçilir.
- Sayaçla bölünenler: bölüm sayaçları varsa elektrik sayaç okumasına göre bölünür. Sayaç yoksa kurulu güç ve çalışma saatiyle tahmini anahtar kullanılır.
- Personel: her çalışanın departmanı bir masraf merkezine bağlanır; bordro gideri buradan dağılır.
- Amortisman: sabit kıymet kartındaki merkezden gelir.
- Ortak giderler: kira, sigorta, güvenlik "Fabrika Ortak" merkezinde toplanır, ay sonunda alana göre dağıtılır.
- Yardımcı merkezler: ay sonunda hizmet verdikleri esas merkezlere aktarılır.
Son adıma temsili rakamlarla bakalım. Ekim ayında Enerji ve Kompresör merkezinde 48.000 TL gider toplanmış. Basınçlı havanın büyük kısmını pres hattındaki pnömatik besleyiciler ve kaynak fikstürleri kullanıyor. Bakım ekibinin hat başı debi ölçümüne göre pay pres %55, kaynak %30, montaj %15.
| Esas merkez | Pay | Aktarılan (TL) |
|---|---|---|
| 1.01 Pres Bölümü | %55 | 26.400 |
| 1.02 Kaynak | %30 | 14.400 |
| 1.03 Montaj ve Paketleme | %15 | 7.200 |
| Toplam | %100 | 48.000 |
Payın nereden geldiği yazılı olmalıdır. "Göz kararı" bir pay, bölüm sorumlusunun itirazında savunulamaz.
Masraf merkezi raporu nasıl okunur?
Tek bir ayın toplamı az şey söyler; anlamlı olan trend ve birim başına giderdir. Pres bölümünün bakım gideri Eylül'de 62.000, Ekim'de 91.000 TL ise önce üretim hacmine bakılır. Vuruş sayısı da benzer oranda arttıysa artış beklenendir; arttırmadıysa sebep aranır.
- Birim gider: TL / makine saati, TL / ton, TL / üretilen adet.
- Üç aylık hareketli ortalama: tek seferlik büyük faturaların etkisini yumuşatır.
- Bütçeyle karşılaştırma: merkez sorumlusu kendi bütçesini bilmelidir. Bunun yöntemi bütçe ve gerçekleşen takibi yazısında anlatılıyor.
- Merkezsiz kayıtlar: raporun en altında merkezi boş kalmış 7'li hesap tutarı ayrıca görünmelidir; bu tutar büyüyorsa kayıt disiplini bozuluyordur.
Sık yapılan hatalar
- Organizasyon şemasını kopyalamak. Her müdürlüğe bir merkez açılır ama üretim bölümleri tek merkezde kalır; maliyet için gereken ayrım yapılmamış olur.
- Sorumlusuz merkez. Kimse raporuna bakmaz, hatalı kayıtlar aylarca düzeltilmez.
- Merkezi ay sonunda toplu atamak. Muhasebe faturaları ay sonunda tahminle dağıtır; rakam gerçeği değil tahmini gösterir.
- Yapıyı yıl ortasında değiştirmek. Önceki aylarla karşılaştırma kaybolur. Değişiklik yıl başında yapılır ya da eski merkezler yeni yapıya eşlenir.
- İş merkezi ile masraf merkezini karıştırmak. Planlamanın kapasite tanımı ile muhasebenin gider toplama yeri farklı ihtiyaçlardır.
PakERP One'da masraf merkezleri
PakERP One'da masraf merkezi, muhasebe kaydından ayrı bir boyut olarak tutulur; hesap kodu giderin türünü, masraf merkezi yerini gösterir.
- 903 Masraf Merkezleri: kod, ad, üst merkez (ağaç yapısı), sorumlu ve hesap kodu öneki alanlarıyla tanımlanır.
- 902 Hesap Planı: hesap ya da alt hesap için "Masraf merkezi zorunlu" işaretlenir; işaretli hesaba merkezsiz fiş satırı kaydedilmez.
- 901 Muhasebe Fişleri: her satırda masraf merkezi sütunu vardır. 841 Gelir/Gider Fişleri ve 843 Serbest Meslek Makbuzları'nda da masraf merkezi alanı bulunur; 840'ta gelir/gider türüne bağlanan merkez, tür seçilince kendiliğinden gelir.
- İK departman tanımı: her departmana bir masraf merkezi bağlanır.
- 925 Muhasebe Kontrol İşlemi: masraf merkezi boş kalmış 7'li hesap satırlarını ve zorunlu olup eksik kalanları listeler.
- 904 Defterler ve Raporlar, "Masraf Merkezi Raporu": tarih aralığı ve merkez seçimiyle merkez ve hesap bazında borç, alacak, net ve hareket sayısı; PDF ve Excel.
- 8160 İş Merkezleri: planlama tarafındaki iş merkezine işçilik saat ücreti ve GÜG oranı girilir; oran, masraf merkezi raporundaki toplamdan hesaplanır.
Yardımcı merkezlerin esas merkezlere dağıtımı 901'de bir dağıtım fişiyle yapılır. Kılavuz için muhasebe kılavuzuna bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: 7/A mı 7/B mi? Maliyet Hesapları Nasıl Seçilir?, Yansıtma Hesapları Nedir? 711, 721, 731 Nasıl Çalışır?.