IATF 16949, ISO 9001'in tanımlama ve izlenebilirlik maddesine (8.5.2) ek olarak 8.5.2.1'de risk seviyesine göre hazırlanmış yazılı bir izlenebilirlik planı ister. Plan; şüpheli ürünün nasıl bulunup ayrılacağını, müşterinin istediği sürede cevap verilebilmesini ve kayıtların nasıl saklanacağını tanımlar. ERP bu planın kayıt tarafını karşılar: mal kabulde lot ve karşı lot, üretimde tüketilen lot, fason geçişi ve sevkte çıkan lot aynı zincirde tutulur.
IATF 16949, otomotiv tedarik zincirindeki firmaların kalite yönetim sistemi standardıdır; ISO 9001'in üstüne otomotive özgü ek şartlar koyar. İzlenebilirlik bu şartların içinde en çok sahaya dokunanıdır. Kâğıt üzerinde yazmak kolaydır, denetimde bir kasa etiketiyle sınanır.
Standart, izlenebilirliğin nasıl yapılacağını adım adım söylemez. Ne sağlanması gerektiğini söyler ve yolu firmaya bırakır. Bu yüzden iki firma aynı maddeye bambaşka düzenlerle uyabilir: biri vardiya lotu tutar, diğeri parça başına seri numarası. İkisini de belirleyen şey ürünün riski ve müşterinin şartıdır. ERP bu düzenin kayıt omurgasıdır ama planın yerini tutmaz.
Tam boyutİçindekiler
- IATF 16949 izlenebilirlik için ne ister?
- İzlenebilirlik planında neler yazmalı?
- Hangi noktada hangi kayıt tutulmalı?
- Lot mu seri numarası mı: hangi derinlik yeterli?
- Şüpheli ürün ne kadar sürede bulunmalı?
- ERP bu şartın hangi kısmını karşılar?
- IATF izlenebilirlik kontrol listesi
- PakERP One'da IATF izlenebilirlik zinciri
- Sık sorulan sorular
IATF 16949 izlenebilirlik için ne ister?
IATF 16949, ISO 9001'in 8.5.2 maddesindeki tanımlama ve izlenebilirlik şartını genişletir; 8.5.2.1'de firmanın iç, müşteri ve yasal izlenebilirlik gerekliliklerini analiz etmesini ve risk seviyesine göre bir izlenebilirlik planı hazırlayıp belgelemesini ister. Yani "lot tutuyoruz" demek yetmez; neyin, hangi derinlikte ve neden izlendiği yazılı olmalıdır.
Planın cevaplaması beklenen başlıca sorular:
- Uygunsuz ya da şüpheli ürün nasıl tanımlanır ve diğer ürünlerden nasıl ayrılır?
- Müşterinin ya da mevzuatın istediği cevap süresi içinde şüpheli miktar bulunabilir mi?
- Kayıtlar hangi biçimde ve ne kadar süre saklanır, gerektiğinde hızla çıkarılabilir mi?
- Müşteri ya da mevzuat istiyorsa parça başına seri numarası verilir mi?
- Güvenlik ya da yasal karakteristiği olan dışarıdan alınan malzeme de zincire dahil mi?
Bunlara ek olarak her otomotiv müşterisinin kendine özgü şartları (müşteriye özel şartlar) olabilir. Etiket formatı, lot derinliği ya da saklama süresi orada ayrıca yazıyorsa plan ona da uymalıdır.
İzlenebilirlik planında neler yazmalı?
İyi bir izlenebilirlik planı kısa olur ve her ürün ailesi için aynı sorulara cevap verir. Planı yazarken şu sırayı izlemek işi kolaylaştırır:
- Ürün ailelerini risk sınıfına ayırın: güvenlik parçası, yasal karakteristikli parça, genel parça.
- Her sınıf için izleme birimini seçin: seri numarası, vardiya lotu, günlük lot ya da hammadde lotu.
- Zinciri yazın: mal kabulden sevke kadar hangi noktada hangi numara verilir, hangisi taşınır.
- Tanımlama yöntemini yazın: etiket, kasa kartı, parça üstü damga ya da lazer markalama.
- Ayırma yöntemini yazın: şüpheli ürün nerede, hangi işaretle bekler.
- Cevap süresini ve sorumluyu yazın: şikâyet geldiğinde kim, hangi kayıttan, ne kadar sürede miktarı çıkarır.
- Tatbikat sıklığını yazın: planın çalıştığı hangi aralıklarla denenir.
Planın ekinde bir örnek zincir çizimi bulunması denetçinin işini kolaylaştırır. Bir sevk irsaliyesinden hammadde lotuna giden yolun nasıl okunacağı izlenebilirlik şeması yazısında anlatılıyor.
Otomotiv yan sanayisinde izlenebilirlik açığı çoğunlukla üretim bildiriminde çıkar: operatör adedi yazar ama hangi ruloyu taktığını yazmaz. Kayıtlar dolu görünür, zincir ise o noktada kopuktur. Denetimden önce bir iş emrinin tüketim satırlarına bakmak, bu açığı en hızlı gösteren kontroldür.
Hangi noktada hangi kayıt tutulmalı?
İzlenebilirlik zinciri, malzemenin el değiştirdiği ya da biçim değiştirdiği her noktada bir kayıtla bağlanır. Bir halka eksikse zincir orada kopar ve şüpheli miktar birden büyür.
| Nokta | Tutulacak kayıt | Kopunca ne olur? |
|---|---|---|
| Mal kabul | Lot no, tedarikçinin karşı lotu, döküm no, sertifika | Hangi rulonun hangi dökümden geldiği bilinmez |
| Kesme / pres | İş emri no, tüketilen hammadde lotu, tezgah, vardiya | Aynı gün işlenen tüm rulolar şüpheli sayılır |
| Fason (ısıl işlem, kaplama) | Sevk ve geliş irsaliyesi, giden ve dönen lot | Fasoncunun hangi partiyi işlediği tartışmaya açılır |
| Montaj | Alt parça lotları, montaj lotu | Bir alt parça sorunu tüm montajlara yayılır |
| Final ve paketleme | Kalite kontrol kaydı, kasa etiketi | Kasa ile üretim partisi eşleşmez |
| Sevkiyat | İrsaliye satırında çıkan lotlar | Hangi müşteriye ne gittiği bulunamaz |
Mal kabul halkası çoğu zaman en zayıf olanıdır, çünkü tedarikçinin numarası kendi numaranızla aynı kayda yazılmaz. Bu ayrım için karşı lot ve döküm no yazısına bakabilirsiniz.
Lot mu seri numarası mı: hangi derinlik yeterli?
Derinlik ürünün riskine göre seçilir: güvenlik parçasında ve müşterinin istediği yerde parça başına seri numarası, genel parçada lot yeterlidir. Seçimin farkı, bir sorun çıktığında ayrılması gereken miktarda görünür.
Örnek hesap (rakamlar örnektir): bir pres hattı günde 12.000 parça basıyor, üç vardiya çalışıyor.
- Günlük lot tutulursa, bir sorunda en az 12.000 parça şüpheli sayılır.
- Vardiya lotu tutulursa şüpheli miktar 12.000 / 3 = 4.000 parçaya iner.
- Vardiya içinde rulo değişimi de ayrı lot açıyorsa ve vardiyada iki rulo işleniyorsa, şüpheli miktar yaklaşık 2.000 parçaya iner.
Daha ince lot daha çok kayıt ister; her yeni lot bir etiket, bir bildirim, bir seçim demektir. Planın dengesi burada kurulur. Seri numarası ile lot numarasının farkı seri numarası mı lot numarası mı yazısında ayrıntılı.
Şüpheli ürün ne kadar sürede bulunmalı?
Süreyi standart tek bir rakamla vermez; müşterinin ve mevzuatın istediği süre esas alınır ve plan bu sürenin karşılanabildiğini göstermelidir. Pratikte bunun tek kanıtı tatbikattır.
Tatbikatta rastgele bir sevk irsaliyesi seçilir ve iki yöne gidilir: geriye doğru hammadde lotuna ve tedarikçi sertifikasına, ileriye doğru aynı hammadde lotundan çıkan diğer sevkiyatlara. Başlangıç ve bitiş saati kaydedilir. İki yönün mantığı geriye ve ileriye izlenebilirlik yazısında.
Tatbikatta miktar dengesi de kontrol edilir: bir hammadde lotundan giren miktar, iyi ürün, fire, hurda ve kalan bakiye toplamına eşit çıkmalıdır. Denge tutmuyorsa zincirde kaydı düşmemiş bir hareket vardır.
Tatbikatın sonucu kısa bir kayıtla saklanır: seçilen irsaliye, başlangıç ve bitiş saati, ulaşılan hammadde lotu, bulunan diğer sevkiyatlar, miktar dengesi ve takılınan nokta. Takılınan nokta varsa düzeltici faaliyet açılır ve bir sonraki tatbikatta aynı yer özellikle denenir. Bu kayıtlar, denetçinin "planınız çalışıyor mu" sorusunun en güçlü cevabıdır.
ERP bu şartın hangi kısmını karşılar?
ERP şartın kayıt ve sorgu kısmını karşılar; risk analizi, plan, sahadaki etiket disiplini ve ayırma firmanın işidir. Programdaki en iyi soy ağacı bile yanlış kasaya yapıştırılmış etiketi düzeltemez.
| Şartın parçası | ERP karşılar mı? |
|---|---|
| Lot ve karşı lot kaydı, hareketlerin bağlanması | Evet, asıl işi budur |
| Şüpheli lotu bloke etmek, seçim listelerinden çıkarmak | Evet |
| Geriye ve ileriye sorgu, miktar dengesi | Evet |
| Risk analizi ve izlenebilirlik planı | Hayır, kalite ekibinin belgesidir |
| Fiziksel ayırma ve etiketin doğru kasaya konması | Hayır, saha disiplinidir |
| Tatbikat | Kısmen: sorguyu program yapar, tatbikatı ekip yürütür |
Program seçerken ya da mevcut programı değerlendirirken şu sorular işe yarar: Mal kabulde tedarikçi lotu ayrı alanda tutuluyor mu? Üretim bildiriminde tüketilen lot seçiliyor mu, yoksa program reçeteye göre kendisi mi düşüyor? Fasona giden malzemenin lotu dönüşte korunuyor mu? Bir sevk irsaliyesinden hammadde lotuna tek ekrandan gidilebiliyor mu? Bu dört sorudan birinin cevabı hayırsa, izlenebilirlik planındaki o halka elle tutulan kayıtlara kalır ve denetimde ilk orası sorgulanır.
IATF izlenebilirlik kontrol listesi
- Her ürün ailesinin risk sınıfı ve izleme birimi yazılı mı?
- Mal kabulde tedarikçi lotu ve döküm no ayrı alanda tutuluyor mu?
- Üretim bildiriminde tüketilen hammadde lotu seçiliyor mu, yoksa tahmin mi ediliyor?
- Fasona giden ve dönen lot aynı zincirde mi?
- Sevk irsaliyesi satırında çıkan lot yazıyor mu?
- Şüpheli lot bloke edilince sevk ve üretimde seçilemez hâle geliyor mu?
- Son tatbikat ne zaman yapıldı, ne kadar sürdü, miktar dengesi tuttu mu?
- Müşteriye özel şartlar plana işlendi mi?
PakERP One'da IATF izlenebilirlik zinciri
PakERP One, izlenebilirlik planının kayıt tarafını mal kabulden sevke kadar tek veritabanında tutar. Program ücretsizdir ve aşağıdaki ekranların hepsi standart kurulumda gelir.
- 202 Alış İrsaliyesi: satırda lot no, karşı lot, döküm no ve rulo; "Çoklu Lot Girişi" ile bir satırda N lot, her birine ayrı karşı lot. 100x120 mm mal kabul etiketi lot barkodu ve UYGUN / ŞARTLI KABUL / RED kutularıyla basılır.
- 317 lot durumu: serbest, karantina, bloke. Şüpheli lot bloke edilince seçim listelerinden çıkar.
- 8120 İş Emirleri: her operasyon ayrı iş emri numarası alır (GGAAYY-NN) ve üretilen lotun numarası iş emri numarasıdır. Nitelikli kartta her operasyonun çıktısı ayrı nitelik ve ayrı lot olarak stokta durur (326 Nitelikler).
- 8121 Üretim Bildirimleri ve Android tablet: adet yazılınca her hammadde için en eski lot önerilir, "Lot Seç" ile değiştirilir, tablette mal kabul etiketindeki lot barkodu "Lot Okut" ile okutulur.
- Fason: 102/202'den kesilen fason irsaliyesi açık iş emrinin fason operasyonuna bağlanır, nitelik ve lot korunur; 8127 Fason Stok Mutabakatı fasoncudaki bakiyeyi gösterir.
- 8128 Kalite Kontrol ve 8135 İzlenebilirlik: giriş, proses ve final muayene kayıtları; lot, iş emri ya da üretim siparişi no yazılınca hammaddeden sevkiyata canlı şema.
Sektöre göre kurulum örneği için otomotiv yan sanayi rehberine bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: APQP Nedir? 5 Fazda Ürün Kalite Planlaması, EN 10204 Malzeme Sertifikası: 2.2, 3.1 ve 3.2 Farkı.