Demirbaş ve amortisman takibi, işletmede bir yıldan uzun kullanılan her makine, cihaz ve donanım için bir sabit kıymet kartı açılmasıyla başlar: maliyet bedeli, aktife giriş tarihi, faydalı ömür, amortisman yöntemi ve bulunduğu masraf merkezi. Faydalı ömür ve oran Gelir İdaresi'nin yayımladığı amortisman listesinden alınır. Normal yöntemde yıllık amortisman maliyet bedelinin faydalı ömre bölünmesiyle bulunur; üretim makinelerinin payı genel üretim giderlerine yazılır.
Fabrikada her makinenin bir hikâyesi vardır: 2019'da alınan ikinci el 250 tonluk pres, geçen yıl hattın sonuna eklenen kaynak robotu, bakım atölyesindeki torna, ofisteki sunucu. Muhasebede ise çoğu zaman tek bir satır vardır: 253 Tesis, Makine ve Cihazlar, toplam şu kadar. Hangi makinenin ne kadar amortisman ayırdığı, hangisinin defterde hâlâ değeri olduğu ve hangisinin çoktan satıldığı o satırdan okunamaz.
Demirbaş takibi bu yüzden iki işi birlikte görür: vergi açısından doğru amortisman ayırmak ve maliyet açısından her makinenin yükünü doğru bölüme yazmak. Oranlar, sınırlar ve yöntem kuralları Vergi Usul Kanunu'nda ve Gelir İdaresi tebliğlerinde düzenlenir; bazı tutarlar her yıl güncellenir. Bu yüzden aşağıdaki örneklerde oranlar temsilidir; kendi varlıklarınız için resmi listeye bakın.
Tam boyutİçindekiler
- Demirbaş, sabit kıymet ve amortisman ne demektir?
- Sabit kıymet kartında hangi bilgiler olmalı?
- Amortisman oranı nereden bulunur?
- Amortisman nasıl hesaplanır? Örnek
- Amortisman ürün maliyetine nasıl girer?
- Sayım, satış ve hurdaya ayırma nasıl kayda alınır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da demirbaş ve amortisman verisi
- Sık sorulan sorular
Demirbaş, sabit kıymet ve amortisman ne demektir?
Sabit kıymet, işletmede bir yıldan uzun süre kullanılmak üzere alınan ve kullanıldıkça yıpranan varlıktır; demirbaş bunun bir alt grubudur. Amortisman ise bu varlığın maliyetinin kullanıldığı yıllara bölünerek gidere aktarılmasıdır.
Tek düzen hesap planında maddi duran varlıklar 25 grubunda izlenir. Üretim firmasında en çok kullanılanlar şunlardır:
- 252 Binalar: fabrika binası, idari bina.
- 253 Tesis, Makine ve Cihazlar: pres, CNC, enjeksiyon makinesi, kompresör, vinç.
- 254 Taşıtlar: kamyonet, forklift (forkliftin nerede izleneceği firma politikasına göre değişir).
- 255 Demirbaşlar: ölçüm cihazları, bilgisayar, mobilya, raf sistemleri.
- 257 Birikmiş Amortismanlar: yukarıdakilerin ayrılan amortisman toplamı, eksi bakiyeli hesap.
Her alım sabit kıymet olmaz. Vergi Usul Kanunu, tutarı belirli bir sınırı aşmayan alımların doğrudan gider yazılabilmesine izin verir; bu sınır her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Güncel tutarı Gelir İdaresi'nin yıllık duyurusundan kontrol edin. Kesici takım, freze ucu ya da kumpas gibi kısa ömürlü sarflar çoğu zaman sabit kıymet olarak değil, sarf malzeme olarak izlenir.
Sabit kıymet kartında hangi bilgiler olmalı?
Kart, varlığı fabrikada fiziken bulmayı ve defterdeki değerini açıklamayı sağlayacak kadar bilgi taşımalıdır. Eksik kart, yıl sonu sayımında "bu etiket hangi makineye ait?" sorusunu doğurur.
| Alan | Neden gerekli? | Örnek |
|---|---|---|
| Demirbaş no ve etiket | Sayımda fiziksel eşleşme | DMB-253-0147 |
| Ad, marka, model, seri no | Aynı tip iki makineyi ayırmak | Dik işleme merkezi, seri no ... |
| Hesap | Bilançoda doğru grup | 253 |
| Alış faturası ve tarihi | Maliyetin belgesi | Fatura no, tedarikçi |
| Aktife giriş tarihi | Amortismanın başladığı yıl | Kurulum ve kabul tarihi |
| Maliyet bedeli | Amortisman matrahı | Fatura + nakliye + montaj |
| Faydalı ömür, oran, yöntem | Yıllık payın hesabı | Listedeki satır, normal yöntem |
| Masraf merkezi ve konum | Amortismanı doğru bölüme yazmak | Talaşlı imalat, hücre 2 |
| Durum | Satılan ve hurdaya çıkanı ayırmak | Kullanımda, arızalı, satıldı, hurda |
| Birikmiş amortisman, net değer | Satışta kâr veya zarar hesabı | Her yıl sonu güncellenir |
Maliyet bedeline, alımla doğrudan ilgili nakliye, montaj ve devreye alma giderleri genellikle eklenir. Makine için alınan kredi faizinin ve kur farkının maliyete eklenip eklenmeyeceği ise ayrı kurallara bağlıdır; bunu mali müşavirle netleştirin.
Yıllardır sayım yapılmamış fabrikalarda ilk sabit kıymet sayımı genellikle iki listeyi ortaya çıkarır: defterde olup sahada bulunamayanlar ve sahada çalışıp defterde olmayanlar. İkinci liste çoğu zaman bakım ekibinin kendi imkânlarıyla yaptığı aparatlar ve ikinci el alınmış küçük makinelerdir.
Amortisman oranı nereden bulunur?
Amortisman oranı, Gelir İdaresi'nin yayımladığı faydalı ömür ve amortisman oranları listesinden bulunur. Liste 333 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği ile yayımlanmış, sonraki tebliğlerle yeni satırlar eklenmiş ve bazı satırlar değiştirilmiştir. Firma oranı kendisi seçmez; varlığın listedeki karşılığını bulur.
Normal amortisman oranı, faydalı ömrün tersidir: oran = 1 / faydalı ömür. Azalan bakiyeler yönteminde oran, normal oranın iki katıdır ve mevzuattaki üst sınırı aşamaz; bu yöntemde oran her yıl kalan net değere uygulanır. Mevzuat azalan bakiyelerden normal yönteme geçişe izin verir, tersine izin vermez. Yöntem seçimi ilk yıl yapılır ve vergi sonucunu yıllara farklı dağıttığı için mali müşavirle birlikte karar verilir.
Listede tam karşılığını bulamadığınız bir makine varsa (örneğin özel imal bir test düzeneği), en yakın satırı kendiniz yorumlamak yerine mali müşavirin görüşünü kartın not alanına yazın. Yıllar sonra bir incelemede sorulacak soru, oranın neden bu seçildiğidir.
Amortisman nasıl hesaplanır? Örnek
Örnek temsili rakamlarla: talaşlı imalat bölümüne bir dik işleme merkezi alındı. Fatura bedeli 2.330.000 TL, nakliye ve montaj 70.000 TL; maliyet bedeli 2.400.000 TL. Faydalı ömür örnek olarak 10 yıl alınmıştır, gerçek ömür listeden bakılmalıdır.
| Yıl | Normal (oran %10) | Azalan bakiyeler (oran %20) | Azalan: yıl sonu net değer |
|---|---|---|---|
| 1 | 240.000 | 2.400.000 x %20 = 480.000 | 1.920.000 |
| 2 | 240.000 | 1.920.000 x %20 = 384.000 | 1.536.000 |
| 3 | 240.000 | 1.536.000 x %20 = 307.200 | 1.228.800 |
| 4 | 240.000 | 1.228.800 x %20 = 245.760 | 983.040 |
Azalan bakiyeler yönteminde ilk yıllarda daha çok gider yazılır; faydalı ömrün son yılında kalan net değer tamamen amortismana aktarılır. Toplamda iki yöntem de 2.400.000 TL'yi gidere aktarır, yalnız yıllara dağılım farklıdır.
Maliyet hesabı için yıllık tutar aylara bölünür. Normal yöntemde aylık pay 240.000 / 12 = 20.000 TL'dir. Makine ayda ortalama 400 saat çalışıyorsa amortismanın makine saatine düşen payı 20.000 / 400 = 50 TL olur. Bu tutar, enerji, bakım ve endirekt personelle birlikte makinenin saat ücretini oluşturur; hesabın tamamı makine saat ücreti yazısında anlatılıyor.
Amortisman ürün maliyetine nasıl girer?
Üretimde kullanılan varlığın amortismanı genel üretim giderine, ofis ve satış birimlerinde kullanılanınki dönem giderine yazılır. Ayrımı yapan şey kartın masraf merkezidir.
- CNC, pres, enjeksiyon makinesi, kompresör: 730 Genel Üretim Giderleri, ilgili üretim ya da yardımcı masraf merkezi.
- Kalite laboratuvarındaki ölçüm cihazı: 730, kalite masraf merkezi; ay sonunda esas üretim bölümlerine dağıtılır.
- Muhasebe bilgisayarı, toplantı odası mobilyası: 770 Genel Yönetim Giderleri.
- Satış ekibinin aracı: 760 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri.
Amortismanı tek satırda 730'a yazmak, pres bölümünün yükünü montajla aynı gösterir. Masraf merkezlerinin nasıl kurulacağı masraf merkezi yazısında, giderin ürünlere dağıtımı ise genel üretim giderleri dağıtımı yazısında anlatılıyor.
Sayım, satış ve hurdaya ayırma nasıl kayda alınır?
Yılda en az bir kez sabit kıymet sayımı yapılır: listedeki her etiket fabrikada aranır, fabrikada etiketsiz bulunan her makine listeye eklenir. Sayım, kâğıt üzerinde duran ama yıllar önce satılmış makineleri ortaya çıkarır.
- Satış: varlığın maliyet bedeli ve birikmiş amortismanı kapatılır, satış bedeli ile net değer arasındaki fark kâr ya da zarar olarak yazılır. Satış faturası KDV açısından normal teslim gibi değerlendirilir.
- Hurdaya ayırma: kullanılamaz hale gelen varlığın kalan net değeri gidere aktarılır. Tutanak, fotoğraf ve varsa hurda satış belgesi dosyada saklanır; kaydın şekli mali müşavirle belirlenir.
- Bölüm değişikliği: makine pres bölümünden montaja taşındıysa kartın masraf merkezi değiştirilir; aksi halde amortisman yanlış bölüme yazılmaya devam eder.
- Büyük revizyon: makinenin ömrünü uzatan ya da kapasitesini artıran harcama, gider değil maliyete ekleme olabilir. Normal bakım ve yedek parça ise gider yazılır.
Sık yapılan hatalar
- Faturayı toplu kayda almak. Bir faturada gelen üç makine tek kart olarak açılır; biri satıldığında hangi tutarın düşüleceği bilinemez.
- Montaj ve nakliyeyi gidere yazmak. Maliyet bedeli düşük kalır, makine saat ücreti eksik hesaplanır.
- Amortismanı yalnız yıl sonunda ayırmak. Aylık kâr raporları on bir ay boyunca üretim maliyetini olduğundan düşük gösterir.
- Tamamen amorti olmuş makineyi listeden silmek. Defter değeri sıfır olsa da makine çalışıyordur; sayımda ve sigortada izlenmelidir.
- Kiralık ve fasoncudaki kalıpları karıştırmak. Müşteri mülkü kalıplar sizin sabit kıymetiniz değildir; ayrı izlenir. Kalıp takibi için kalıp takibi yazısına bakabilirsiniz.
PakERP One'da demirbaş ve amortisman verisi
PakERP One'da ayrı bir sabit kıymet ve amortisman hesaplama modülü yoktur. Demirbaşın alışı, muhasebe kaydı ve masraf merkezi dağılımı ise programın içinde izlenir; amortisman tablosu bunların üzerine Excel'de ya da mali müşavirin programında kurulur.
- 301 Stok Kartları, tür "Demirbaş": demirbaş kalemleri ayrı türde açılır; stok raporlarındaki tür süzgeciyle ayrı listelenir.
- 201 Alış Faturası, "İşlem" sütunu: satırda "Demirbaş" seçildiğinde satır stoğa girmez, muhasebede 255 alt hesabına yazılır. Makine (253) ya da taşıt (254) olarak izlenecek alımlarda hesap, mali müşavirin kararıyla muhasebe fişinde düzeltilir. Fatura, garanti belgesi ve kabul tutanağı evrak eki olarak belgeye bağlanabilir.
- 902 Hesap Planı ve 903 Masraf Merkezleri: 253, 255 ve 257 için alt hesaplar açılır; 7'li hesaplarda "masraf merkezi zorunlu" işaretlenebilir.
- 901 Muhasebe Fişleri: aylık amortisman kaydı 730 ya da 770 borç, 257 alacak olarak girilir; her satıra masraf merkezi yazılır. 925 Muhasebe Kontrol İşlemi, masraf merkezi boş kalmış 7'li hesap satırlarını işaretler.
- 904 Defterler ve Raporlar: Mizan ve Masraf Merkezi Raporu, amortismanın hangi bölüme yazıldığını tarih aralığıyla gösterir; PDF ve Excel.
Amortisman payı iş merkezinin saat ücretine eklenirse, 8160 İş Merkezleri'ndeki GÜG oranı üzerinden iş emri maliyetine yansır.
Konuyla ilgili: KKEG Nedir? Kanunen Kabul Edilmeyen Giderler, Dönem Sonu Kapanış Kayıtları: 690, 691 ve 692 Nasıl Yapılır?, Amortisman Hesaplama: Normal ve Azalan Bakiyeler.