Serbest meslek makbuzunda stopaj = brüt × stopaj oranı, net = brüt − stopaj, KDV = brüt × KDV oranı ve tahsil edilecek tutar = net + KDV olur. Net biliniyorsa brüt = net / (1 − stopaj oranı). Örnek: 10.000 TL brüt ücrette örnek oranlar %20 stopaj ve %20 KDV ile stopaj 2.000 TL, net 8.000 TL, KDV 2.000 TL ve tahsil edilecek tutar 10.000 TL'dir.
Firmanın avukatı dava masrafı dışındaki ücreti için serbest meslek makbuzu gönderiyor. Makbuzda brüt ücret, stopaj, net ücret, KDV ve tahsil edilen tutar alt alta yazıyor; muhasebe hangi tutarı ödeyeceğini, hangisini vergi dairesine yatıracağını ayırmak zorunda. Ters yönden de sık sorulur: "bana KDV dahil 12.000 TL geçsin" diyen danışmanın makbuzuna brüt ne yazılmalı? Yukarıdaki araç üç yönden de hesap yapar; stopaj ve KDV oranını siz girersiniz.
İçindekiler
- Serbest meslek makbuzu nedir, kim düzenler?
- SMM'de brüt, stopaj, net ve KDV nasıl hesaplanır?
- Örnek: danışmanlık ücreti adım adım
- Netten ya da tahsil edilecek tutardan brüt nasıl bulunur?
- Serbest meslek makbuzu ile fatura arasında ne fark var?
- Serbest meslek makbuzu muhasebede nasıl kaydedilir?
- SMM hesabında sık yapılan hatalar nelerdir?
- Bu aracı kim, ne zaman kullanır?
- PakERP One'da serbest meslek makbuzu
- Sık sorulan sorular
Serbest meslek makbuzu nedir, kim düzenler?
Serbest meslek makbuzu, avukat, mali müşavir, mühendis, mimar, doktor, tercüman gibi serbest meslek erbabının yaptığı işin bedelini aldığında düzenlediği belgedir. Fatura yerine geçer; KDV'si, stopajı ve tahsil edilen tutarı makbuzda ayrı ayrı yazar. Elektronik ortamda düzenlenen biçimi e-SMM'dir; kimlerin elektronik düzenlemek zorunda olduğunu GİB belirler.
Makbuzu düzenleyen serbest meslek erbabıdır, ama stopajı makbuzu alan firma keser. Firma ödemeyi yaparken gelir vergisi stopajını brüt ücretten düşer ve muhtasar beyannamesiyle öder. Makbuzun nasıl düzenlendiğini serbest meslek makbuzu nasıl kesilir yazısında, elektronik biçimini e-SMM nedir yazısında bulabilirsiniz.
SMM'de brüt, stopaj, net ve KDV nasıl hesaplanır?
Hepsi brüt ücretten hesaplanır. Stopaj ve KDV aynı brüt tutarın yüzdesidir; stopaj düşülür, KDV eklenir. Tahsil edilecek tutar net ücret ile KDV'nin toplamıdır.
- Stopaj = brüt × stopaj oranı
- Net ücret = brüt − stopaj
- KDV = brüt × KDV oranı
- Tahsil edilecek = net ücret + KDV
KDV'nin net üzerinden değil brüt üzerinden hesaplandığına dikkat edin. Stopaj ile KDV oranı aynı olduğunda tahsil edilecek tutar brüt ücrete eşit çıkar; bu bir tesadüftür, oranlardan biri farklıysa iki tutar da ayrışır.
Örnek: danışmanlık ücreti adım adım
Bir kalıp firması, iş güvenliği danışmanına aylık 10.000 TL brüt ücret ödüyor. Stopaj ve KDV oranı örnek olarak %20 alınmıştır.
- Brüt ücret: 10.000 TL.
- Stopaj: 10.000 × %20 = 2.000 TL. Firma keser, muhtasarla öder.
- Net ücret: 10.000 − 2.000 = 8.000 TL.
- KDV: 10.000 × %20 = 2.000 TL. Danışman kendi KDV beyannamesinde gösterir.
- Danışmana ödenecek: 8.000 + 2.000 = 10.000 TL.
Firmanın toplam maliyeti 12.000 TL'dir: 10.000 TL danışmana, 2.000 TL vergi dairesine gider. KDV'yi firma indirim konusu yapabildiği için gider olarak kalan tutar brüt ücrettir.
Bütçe yaparken bu ayrım önemlidir. Danışmanla aylık anlaşma yapılırken konuşulan rakamın brüt mü, net mi, yoksa KDV dahil tahsil edilecek tutar mı olduğu baştan yazılı olarak netleştirilmezse ilk makbuzda iki taraf farklı rakam bekler. Araçtaki üç seçenek bu üç rakamın her birinden diğerlerine geçmek içindir.
Netten ya da tahsil edilecek tutardan brüt nasıl bulunur?
Net ücret biliniyorsa brüt = net / (1 − stopaj oranı) olur. Tahsil edilecek tutar biliniyorsa brüt = tahsil / (1 − stopaj oranı + KDV oranı) formülü kullanılır. Örnek oranlar %20 stopaj ve %10 KDV ile üç yönün sonucu aşağıdadır:
| Bilinen | Brüt | Stopaj | Net | KDV | Tahsil |
|---|---|---|---|---|---|
| Brüt 10.000 | 10.000,00 | 2.000,00 | 8.000,00 | 1.000,00 | 9.000,00 |
| Net 8.000 | 10.000,00 | 2.000,00 | 8.000,00 | 1.000,00 | 9.000,00 |
| Tahsil 9.000 | 10.000,00 | 2.000,00 | 8.000,00 | 1.000,00 | 9.000,00 |
Tahsil edilecek tutardan geriye gidildiğinde kuruş yuvarlaması bazen bir kuruşluk fark bırakır; araç bu durumda sonucun altında not gösterir.
Serbest meslek makbuzu ile fatura arasında ne fark var?
Fatura ticari kazanç sahibi işletmelerin, serbest meslek makbuzu ise serbest meslek kazancı elde edenlerin belgesidir. Aynı danışmanlık işini bir şirket yaparsa fatura keser ve stopaj kural olarak yapılmaz; şahıs olarak çalışan bir uzman yaparsa makbuz düzenler ve ödeyen firma stopaj keser. Bu yüzden ödeme talimatı hazırlanırken önce gelen belgenin türüne bakılır.
Makbuzun bir farkı da tahsilat esasıdır: serbest meslek erbabı makbuzu parayı aldığı anda düzenler. Firma ödemeyi birkaç parça hâlinde yaparsa her tahsilat için ayrı makbuz gelir ve stopaj her ödemede ayrı kesilir. Avans ödemelerinde de aynı kural geçerlidir.
| Konu | Fatura | Serbest meslek makbuzu |
|---|---|---|
| Kim düzenler | Ticari işletme, şirket | Serbest meslek erbabı |
| Ne zaman | Teslim ya da hizmet anında | Ücret tahsil edilince |
| Gelir vergisi stopajı | Kural olarak yok | Ödeyen firma keser |
| KDV | Faturada | Makbuzda, brüt üzerinden |
Serbest meslek makbuzu muhasebede nasıl kaydedilir?
Makbuzu alan firmada brüt ücret gider hesabına, KDV 191 İndirilecek KDV hesabına borç yazılır. Kesilen stopaj 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar hesabına, danışmana ödenecek tutar 320 Satıcılar hesabına alacak yazılır. Danışmanlık genel yönetimle ilgiliyse gider 770 Genel Yönetim Giderleri olur. Örnek kayıt (%20 / %20 örnek oranlarla):
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 770 Genel Yönetim Giderleri | 10.000,00 | |
| 191 İndirilecek KDV | 2.000,00 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar | 2.000,00 | |
| 320 Satıcılar | 10.000,00 | |
| Toplam | 12.000,00 | 12.000,00 |
Danışmana ödeme yapılınca 320 borçlanır, 102 Bankalar alacaklanır. Stopaj muhtasar beyannamesiyle ödenince 360 kapanır. Ayrıntı için muhtasar ve stopaj kaydı yazısına bakabilirsiniz.
SMM hesabında sık yapılan hatalar nelerdir?
- KDV'yi net üzerinden hesaplamak: KDV brüt ücret üzerinden hesaplanır.
- Tahsil edilecek tutarı gider yazmak: Gider brüt ücrettir; KDV indirilir, stopaj 360'a gider.
- Stopajı kesmeyi unutmak: Firmanın ödediği tutar stopaj düşülmüş tutardır; brütün tamamı ödenirse vergi firmanın üzerinde kalır.
- Netten brüte çarparak gitmek: 8.000 × 1,20 = 9.600 değil, 8.000 / 0,80 = 10.000'dir.
- KDV tevkifatını gözden kaçırmak: Bazı hizmetlerde ve belirli alıcılarda KDV'nin bir kısmı da tevkif edilir. Bu durumda KDV tevkifat hesaplama aracıyla KDV tarafını ayrıca hesaplayın.
Bu aracı kim, ne zaman kullanır?
Muhasebe, gelen makbuzu kontrol ederken ve ödeme talimatı hazırlarken kullanır. Firma sahibi, danışmanla "elime şu kadar geçsin" diye anlaşırken makbuza yazılacak brütü ve firmaya toplam maliyeti görmek ister. Serbest meslek erbabı da teklif verirken tahsil edeceği tutarı bu araçla bulur. Kira gibi KDV'nin hesaba girmediği stopajlar için stopaj hesaplama aracı daha uygundur.
PakERP One'da serbest meslek makbuzu
PakERP One'da makbuzu alan firma tarafındaki hesap ve kayıt kendiliğinden yapılır.
- 843 Serbest Meslek Makbuzları: cari, makbuz no, gider türü, brüt ücret, stopaj % ve KDV % girilir; stopaj, net, KDV ve ödenecek tutar kendiliğinden hesaplanır. Aynı carinin aynı makbuz numarası ikinci kez girilemez.
- Muhasebe: makbuz kaydedilince gider, 191, 360 ve 320 satırlarıyla fiş kesilir; ödenecek tutar cariye alacak olarak işlenir. Gider hesabı seçilen gider türünden gelir.
- Ödeme: 856 Tediye Fişi ya da banka hareketiyle cari kapatılır; 802 Cari Ekstre'de makbuz ve ödeme yan yana görünür.
Programda serbest meslek erbabının kendi makbuzunu düzenlemesi (satış tarafı) yoktur. Program ve bulut sunucu ücretsizdir; finans modülünü inceleyebilirsiniz.