e-SMM, serbest meslek erbabının mesleki tahsilatları için düzenlediği serbest meslek makbuzunun elektronik halidir. Avukat, mali müşavir, mühendis, doktor ya da bağımsız danışman gibi kişiler makbuzu GİB portalından veya özel entegratörden keser. Makbuzu alan firma tevkifat sorumlusuysa brüt ücret üzerinden gelir vergisi stopajı keser ve muhtasar beyannameyle öder; KDV ayrıca hesaplanır.
Fabrikanın avukatı, dış danışmanı, iş güvenliği uzmanı ya da ürün tasarımcısı size fatura değil makbuz gönderir. Bu belge serbest meslek makbuzudur ve bugün çoğunlukla elektronik olarak, e-SMM biçiminde gelir. Makbuzu düzenlemek serbest meslek erbabının işidir; ama makbuzu alan firma da pasif değildir: stopajı kesmek, beyan etmek ve ödemek çoğu zaman onun sorumluluğundadır.
Bu yazı iki tarafı da anlatıyor: e-SMM'nin ne olduğu ve kimin düzenlediği, ardından makbuzu alan bir üretim firmasının hesaplama, kayıt ve beyan adımları. e-Belge türlerinin genel tablosu için e-Fatura nedir ve e-Arşiv fatura nedir yazılarına, alıcının düzenlediği benzer bir belge için e-Müstahsil makbuzu nedir yazısına bakabilirsiniz. Stopaj ve KDV oranları değişebildiği için güncel oranları mevzuattan ve mali müşavirinizden teyit edin.
İçindekiler
- e-SMM nedir, kağıt serbest meslek makbuzundan farkı ne?
- e-SMM'yi kim düzenler, kim alır?
- e-SMM ile e-Fatura arasındaki fark nedir?
- e-SMM'de stopaj ve KDV nasıl hesaplanır?
- Örnek: brüt ücretten ödenecek tutara, netten brüte
- e-SMM'yi alan firma nasıl muhasebeleştirir?
- e-SMM alırken nelere dikkat edilmeli?
- PakERP One'da serbest meslek makbuzu kaydı
- Sık sorulan sorular
e-SMM nedir, kağıt serbest meslek makbuzundan farkı ne?
Serbest meslek makbuzu, Vergi Usul Kanunu'nun 236. maddesinde düzenlenen belgedir: serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetiyle ilgili her tahsilat için makbuz düzenler. Avukatın vekalet ücreti, mali müşavirin aylık ücreti, mimarın proje bedeli, bağımsız bir eğitmenin eğitim ücreti bu kapsamdadır.
e-SMM bu makbuzun elektronik ortamda düzenlenen, imzalanan, saklanan ve iletilen halidir. Hukuki niteliği kağıt makbuzla aynıdır; farklar uygulamadadır:
- Makbuz matbaada basılmış bir koçandan değil, GİB'in e-SMM portalından ya da bir özel entegratörün yazılımından düzenlenir.
- Makbuz elektronik olarak imzalanır ve kayıtları GİB'e raporlanır; düzenlenen makbuzun kopyası kaybolmaz.
- Alıcıya e-posta ile ya da kağıt çıktı olarak verilir. Alıcının e-SMM kullanıcısı olması gerekmez.
e-SMM kapsamına giren serbest meslek erbabı için kağıt makbuz düzenlemek artık seçenek değildir. Zorunluluğun kapsamı ve geçiş tarihleri tebliğlerle belirlenmiştir; güncel durumu GİB'in e-SMM sayfasından kontrol edin.
e-SMM'yi kim düzenler, kim alır?
Düzenleyen her zaman hizmeti veren serbest meslek erbabıdır. Firma, kendi çalışanı olmayan bir uzmandan hizmet aldığında makbuzu ondan ister; kendisi makbuz kesmez. Üretim firmalarında sık karşılaşılan e-SMM düzenleyicileri şunlardır:
- Avukatlar ve hukuk danışmanları,
- Serbest muhasebeci mali müşavirler ve yeminli mali müşavirler,
- Bağımsız çalışan mühendisler, mimarlar, tasarımcılar,
- Firma kadrosunda olmayan iş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri ve eğitmenler,
- Bilirkişiler ve serbest danışmanlar.
Hizmeti bir şirket veriyorsa belge makbuz değil faturadır. Aynı danışmanlık işi, bir şahıs danışmandan alınırsa e-SMM, bir danışmanlık şirketinden alınırsa e-fatura ya da e-Arşiv fatura ile belgelenir. Bu ayrım kayıt ve stopaj açısından önemlidir: şirketten alınan fatura bedeli üzerinden gelir vergisi stopajı yapılmaz.
e-SMM portalı mı, özel entegratör mü sorusu düzenleyici için geçerlidir; seçimin genel mantığı GİB portalı mı özel entegratör mü yazısında.
Fabrikalarda serbest meslek makbuzlarında en sık hata, aylık sabit ücretli danışmanlarda stopajın bir ay kesilip bir ay unutulması. Her makbuzu ayrı bir kayıt ekranından girmek ve stopajı programın kendisinin hesaplaması, muhtasar ayında sürprizi ortadan kaldırıyor.
e-SMM ile e-Fatura arasındaki fark nedir?
İkisi de e-belgedir ama farklı işlemleri belgeler ve alıcı tarafında farklı yükümlülük doğurur:
| Konu | e-SMM | e-Fatura |
|---|---|---|
| Belgelenen işlem | Serbest meslek faaliyetinden tahsilat | Ticari mal ve hizmet satışı |
| Düzenleyen | Serbest meslek erbabı | Satıcı firma |
| Alıcıya iletim | e-posta ya da kağıt çıktı; alıcının sisteme kayıtlı olması gerekmez | Alıcının e-fatura posta kutusuna; alıcı e-fatura kullanıcısı olmalıdır |
| Gelir vergisi stopajı | Tevkifat sorumlusu alıcı keser | Genellikle yoktur |
| Kabul ve red | Yoktur | Ticari senaryoda 8 gün içinde vardır |
| Alıcının beyannamesi | Stopaj muhtasarda, KDV indirim olarak KDV 1'de | KDV indirim olarak KDV 1'de |
Tablodaki en önemli satır stopajdır. e-Fatura gelen kutusuna bakmaya alışmış bir muhasebe ekibi, e-posta ile gelen makbuzu gözden kaçırabilir; kaçan makbuzun stopajı da muhtasara girmez. Makbuzların e-posta ile geldiği adresi muhasebenin düzenli baktığı bir adres yapmak bu riski azaltır.
e-SMM'de stopaj ve KDV nasıl hesaplanır?
Makbuzda iki vergi vardır ve ikisi de brüt ücret üzerinden hesaplanır:
- Gelir vergisi stopajı. Makbuzu alan, Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesinde sayılan tevkifat sorumlularındansa (şirketler ve ticari kazanç sahipleri bu kapsamdadır) ödemeyi yaparken brüt ücretten stopaj keser. Kesilen tutarı muhtasar beyannameyle beyan edip öder. Makbuzu bir gerçek kişi, örneğin bir hasta ya da müvekkil alıyorsa stopaj yapılmaz.
- KDV. Serbest meslek hizmeti KDV'ye tabidir; KDV brüt ücret üzerinden hesaplanır ve makbuzda ayrıca gösterilir. Bazı hizmetlerde, alıcı belirlenmiş alıcılardan ise KDV tevkifatı da gündeme gelebilir; tevkifatın genel mantığını kısmi ve tam tevkifat farkı yazısında anlattık.
Makbuzu alan firmanın ödeyeceği tutar şöyle çıkar: brüt ücretten stopaj düşülür, net ücret bulunur; net ücrete KDV eklenir. Stopaj serbest meslek erbabına ödenmez, devlete ödenir; KDV ise serbest meslek erbabına ödenir ve o kendi beyannamesinde gösterir.
Örnek: brüt ücretten ödenecek tutara, netten brüte
Temsili rakamlarla, örnekte stopaj oranını %20, KDV oranını %20 aldık. Kendi hesabınızda güncel oranları kullanın.
| Kalem | Hesap | Tutar |
|---|---|---|
| Brüt ücret | Anlaşılan bedel | 10.000 TL |
| Gelir vergisi stopajı | 10.000 x %20 | 2.000 TL |
| Net ücret | 10.000 - 2.000 | 8.000 TL |
| KDV | 10.000 x %20 | 2.000 TL |
| Serbest meslek erbabına ödenecek | 8.000 + 2.000 | 10.000 TL |
| Muhtasarla devlete ödenecek stopaj | 2.000 TL |
Uygulamada anlaşma çoğu zaman netten yapılır: "ayda net 8.000 TL alırım". Bu durumda brüt ücret, net tutarın (1 - stopaj oranı) ile bölünmesiyle bulunur: 8.000 / 0,80 = 10.000 TL. Makbuzda yazan brüttür; net anlaşmada makbuz tutarını kontrol ederken bu hesabı yapmak gerekir. Brüt yerine net tutarın makbuza yazılması, stopajın eksik kesilmesine yol açar.
e-SMM'yi alan firma nasıl muhasebeleştirir?
Yukarıdaki örnek için yaygın kayıt şöyledir:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 770 Genel Yönetim Giderleri (ya da hizmetin ilgili olduğu gider hesabı) | 10.000 | |
| 191 İndirilecek KDV | 2.000 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar (stopaj) | 2.000 | |
| 320 Satıcılar ya da 336 Diğer Çeşitli Borçlar | 10.000 |
Gider brüt ücretle yazılır; stopaj firmanın gideri değil, serbest meslek erbabı adına ödenen vergidir. Hizmet üretimle ilgiliyse, örneğin bir ürün tasarımı ya da üretim hattının mühendislik danışmanlığıysa, gider ilgili maliyet hesabına yazılabilir. Hangi hesabın kullanılacağını mali müşavirinizle belirleyin.
Ay sonunda 360 hesabındaki stopaj toplamı, muhtasar beyannamedeki serbest meslek stopajıyla tutmalıdır. Diğer belgelerin kaydı e-faturanın muhasebeleştirilmesi yazısında.
e-SMM alırken nelere dikkat edilmeli?
- Makbuz mu fatura mı? Hizmeti veren şahıs mı şirket mi? Şirketten makbuz alınmaz, şahıstan fatura beklenmez.
- Alıcı bilgisi. Makbuzda firmanın unvanı ve vergi numarası yazmalıdır; danışmanın sizin yetkilinizin adına makbuz kesmesi stopaj ve gider kaydını bozar.
- Brüt tutar. Net anlaşmada makbuzdaki brüt, nete göre doğru hesaplanmış mı?
- Stopajın kesilmiş olması. Makbuzda stopaj gösterilmiş ama ödemede kesilmemişse, firma stopajı kendi cebinden ödemek zorunda kalır.
- Tarih. Makbuz tahsilat için düzenlenir; ödeme yapılmadan peşin makbuz istenen durumlarda tarih ile ödeme dönemi uyuşmayabilir. Muhtasar dönemini buna göre kontrol edin.
- Mükerrer kayıt. e-SMM hem e-posta ile hem kağıt çıktı olarak gelebilir; aynı makbuz iki kez girilmemelidir.
e-SMM de diğer e-belgeler gibi elektronik ortamda saklanır; makbuzun kendisini kaybetmek mümkün değildir ama kaydın hangi makbuza dayandığını bulabilmek için makbuz numarasının kayda yazılması gerekir.
PakERP One'da serbest meslek makbuzu kaydı
PakERP One e-SMM düzenlemez: makbuzu serbest meslek erbabı kendi portalından ya da entegratöründen keser. Program, firmanıza gelen makbuzun kaydını, stopaj ve KDV hesabını ve muhasebe fişini üstlenir. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 843 Serbest Meslek Makbuzları (Finans altında, Gelir / Gider grubunda): cari, makbuz numarası (düzenleyenin verdiği numara), tarih, brüt tutar, stopaj oranı ve KDV oranı girilir. Program stopajı, net ücreti, KDV'yi ve ödenecek tutarı hesaplar; ödenecek tutar cariye alacak olarak işlenir. Aynı cariden aynı numaralı makbuz ikinci kez girilemez.
- Otomatik muhasebe fişi: gider brüt tutarla gelir/gider türünün hesabına, KDV 191'e, stopaj 360 hesabına, ödenecek tutar cari hesaba yazılır. Fişten makbuza "Kaynağa Git" ile dönülür.
- 840 Gelir/Gider Tanımları: danışmanlık, hukuk, eğitim gibi gider türlerinin hangi hesaba gideceği burada tanımlanır.
- 905 Muavin Defteri: 360 hesabının ay içi muavini, muhtasar öncesi stopaj kontrolü için kullanılır.
- 856 Tediye Fişi: serbest meslek erbabına yapılan ödeme kaydedilir, cari kapanır.
Makbuz iptal edilirse cari ve muhasebe kayıtları birlikte geri alınır. Finans ekranlarının tanıtımı finans modülü sayfasında; tevkifatın genel kuralları KDV tevkifatı yazısında.
Konuyla ilgili: Serbest Meslek Makbuzu Hesaplama: Brüt, Net, KDV.