Serbest meslek makbuzunu hizmeti veren serbest meslek erbabı keser; makbuzu alan firma brüt tutar üzerinden gelir vergisi stopajını keser ve beyan eder, KDV'yi indirilecek KDV olarak kaydeder. Ödenecek tutar brüt ücretten stopaj düşülüp KDV eklenerek bulunur. Makbuz geldiğinde brüt, stopaj ve KDV satırları kontrol edilir, gider doğru hesaba, stopaj ödenecek vergiye, kalan tutar cariye yazılır.
İş güvenliği danışmanıyla "ayda net şu kadar" diye anlaşılmış. Ay sonunda gelen makbuzda ise üç ayrı rakam var: brüt ücret, stopaj ve KDV. Muhasebe ödemeyi hangi rakam üzerinden yapacak? Makbuzdaki brüt, anlaşılan net tutarı gerçekten veriyor mu? Stopaj danışmana mı ödenecek, vergi dairesine mi?
Serbest meslek makbuzu bir üretim firmasının ayda birkaç kez karşılaştığı bir belgedir ama fatura kadar sık görülmediği için her seferinde aynı sorular sorulur. e-SMM'nin ne olduğunu ve kimlerin düzenlediğini e-SMM nedir yazısında anlattık. Burada konu, makbuz firmaya geldikten sonra yapılacaklar: kontrol, hesap, kayıt ve ödeme.
Tam boyutİçindekiler
- Serbest meslek makbuzunu kim keser, alan firma ne yapar?
- Fabrikaya hangi hizmetler makbuzla gelir?
- Makbuz geldiğinde neler kontrol edilir?
- Stopaj ve KDV nasıl hesaplanır?
- Örnek: makbuzdaki rakamlar nasıl doğrulanır?
- Makbuz muhasebeye ve cariye nasıl işlenir?
- Sık yapılan hatalar nelerdir?
- PakERP One'da serbest meslek makbuzu kaydı
- Sık sorulan sorular
Serbest meslek makbuzunu kim keser, alan firma ne yapar?
Makbuzu hizmeti veren serbest meslek erbabı keser: kendi adına çalışan mali müşavir, avukat, mühendis, danışman, tercüman gibi. Makbuzu alan firma ise ödeme yaparken brüt tutar üzerinden gelir vergisi stopajı keser, kesilen vergiyi muhtasar beyannameyle beyan edip öder.
Bu iş bölümünde firmanın üç sorumluluğu vardır:
- Makbuzdaki rakamların anlaşmaya ve güncel oranlara uygun olduğunu kontrol etmek.
- Stopajı kesip beyan etmek; bu tutar hizmet verene değil, vergi dairesine ödenir.
- Gideri, KDV'yi ve borcu doğru hesaplara kaydetmek.
Stopaj ve KDV oranları ile beyan süreleri mevzuatla belirlenir ve değişebilir. Kesin oranları güncel tebliğden ya da Gelir İdaresi Başkanlığı'nın duyurularından, emin değilseniz mali müşavirinizden teyit edin.
Fabrikaya hangi hizmetler makbuzla gelir?
Aynı hizmet, verenin şahıs olarak mı şirket olarak mı çalıştığına göre makbuzla ya da faturayla gelir. Bir üretim firmasında sık görülen örnekler şöyledir:
| Hizmet | Şahıs olarak çalışıyorsa | Şirket olarak çalışıyorsa |
|---|---|---|
| Mali müşavirlik | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
| Avukatlık, hukuki danışmanlık | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
| Mühendislik, proje, tasarım | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
| İş güvenliği, işyeri hekimliği danışmanlığı | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
| Eğitim, kalite sistemi danışmanlığı | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
| Tercüme | Serbest meslek makbuzu | Fatura |
Hizmet verenin hangi belgeyi kesmesi gerektiğini belirleyen, onun vergi kaydıdır. Firmanın işi, gelen belgenin türünü doğru tanıyıp ona göre kaydetmektir: faturada genellikle gelir vergisi stopajı kesilmez, makbuzda kesilir.
Aynı danışmanın bir yıl makbuz, ertesi yıl şirket kurup fatura kesmesi de sık görülür. Bu yüzden cari kartında hizmet verenin hangi belgeyle çalıştığını not etmek ve her yeni yılın ilk belgesinde bunu kontrol etmek yararlıdır.
Makbuz hatalarının çoğu ilk ayda değil, oran değişikliğinin olduğu aylarda çıkar: hizmet veren eski şablonla makbuz keser, alan firma da rakamları kontrol etmeden kaydeder. Oran değişikliği duyurulduğunda serbest meslek erbabıyla çalışılan her sözleşmeyi bir kez gözden geçirmek, bu hataların önüne geçer.
Makbuz geldiğinde neler kontrol edilir?
Makbuzu kaydetmeden önce aşağıdaki kontrolleri sırayla yapın. Hepsi birkaç dakika sürer ve sonradan düzeltme yapmaktan kolaydır.
- Alıcı bilgisi: Firma unvanı ve vergi numarası doğru mu?
- Hizmet açıklaması ve dönemi: Hangi ayın, hangi hizmetin karşılığı?
- Brüt tutar: Anlaşma brüt ise doğrudan, net ise aşağıdaki formülle karşılaştırın.
- Stopaj satırı: Stopaj tutarının brüte oranı güncel stopaj oranına eşit mi?
- KDV satırı: KDV brüt üzerinden mi hesaplanmış, oran güncel mi?
- Ödenecek tutar: Brüt eksi stopaj artı KDV, makbuzdaki ödenecek tutara eşit mi?
- Mükerrerlik: Aynı numaralı makbuz daha önce kaydedilmiş mi?
Beşinci ve altıncı madde en sık atlananlardır. KDV'nin net tutar üzerinden hesaplandığı ya da ödenecek tutarın stopaj düşülmeden yazıldığı makbuzlar görülür; bu durumda makbuzun düzeltilmesi istenmelidir.
Stopaj ve KDV nasıl hesaplanır?
Her iki vergi de brüt ücret üzerinden hesaplanır. Formüller düz metinle şöyledir:
- Stopaj = Brüt ücret × stopaj oranı
- Net ücret = Brüt ücret - stopaj
- KDV = Brüt ücret × KDV oranı
- Ödenecek tutar (hizmet verene) = Net ücret + KDV
- Vergi dairesine ödenecek = Stopaj
Anlaşma netten yapıldıysa brüt ücret ters hesapla bulunur:
- Brüt ücret = Net ücret ÷ (1 - stopaj oranı)
Bu formülde stopaj oranı ondalık olarak yazılır. Hesapta kullanılacak oranlar, makbuz tarihindeki güncel oranlardır; oran değiştiği ayda eski oranla kesilmiş makbuz gelebileceğine dikkat edin.
Kuruş farkları da sık görülür. Hizmet veren stopajı ve KDV'yi yuvarlayarak yazmışsa, programın hesapladığı tutarla makbuz arasında birkaç kuruş fark çıkabilir. Kayıtta esas alınan makbuzdaki tutardır; fark kuruş düzeyini aşıyorsa makbuzun düzeltilmesi istenmelidir.
Örnek: makbuzdaki rakamlar nasıl doğrulanır?
Aşağıdaki rakamlar temsili bir makbuza aittir; şirket verisi değildir ve oran bilgisi vermek için değil, kontrolün nasıl yapılacağını göstermek için seçilmiştir. Mühendislik danışmanından gelen makbuzda şunlar yazıyor olsun:
| Satır | Makbuzda yazan | Kontrol |
|---|---|---|
| Brüt ücret | 40.000 TL | Anlaşmayla karşılaştır |
| Stopaj | 8.000 TL | 8.000 ÷ 40.000 = 0,20; güncel stopaj oranıyla aynı mı |
| Net ücret | 32.000 TL | 40.000 - 8.000 = 32.000 |
| KDV | 8.000 TL | 8.000 ÷ 40.000 = 0,20; güncel KDV oranıyla aynı mı, brüt üzerinden mi |
| Ödenecek | 40.000 TL | 32.000 + 8.000 = 40.000 |
Danışmanla "ayda net 32.000 TL" diye anlaşılmışsa, makbuzdaki brüt ile stopaj oranı bu neti vermelidir: 32.000 ÷ (1 - 0,20) = 40.000. Makbuzda brüt olarak 32.000 TL yazılmış olsaydı stopaj eksik kesilmiş, danışmanın eline geçen net de anlaşmanın altında kalmış olurdu.
Bu örnekte firmanın danışmana ödeyeceği 40.000 TL, vergi dairesine muhtasarla ödeyeceği 8.000 TL'dir. Firmanın toplam nakit çıkışı 48.000 TL olur; KDV ise indirilecek KDV olarak kaydedilir.
Makbuz muhasebeye ve cariye nasıl işlenir?
Makbuz dört kalemle kaydedilir: gider brüt tutarla gider hesabına, KDV indirilecek KDV hesabına, stopaj ödenecek vergi hesabına, ödenecek tutar hizmet verenin cari hesabına alacak olarak. Yaygın kullanımda bunlar 7 numaralı gider hesapları, 191, 360 ve 320 ya da 336 hesaplarıdır; hangi gider hesabının seçileceğini mali müşavirinizle belirleyin.
Üretim firması için bir ayrıntı önemlidir: hizmet üretimle ilgiliyse, örneğin bir kalıbın tasarımı ya da hat yerleşiminin mühendislik danışmanlığıysa, gider genel yönetim gideri değil, ilgili masraf merkezine ya da maliyet hesabına yazılmalıdır. Aksi halde ürün maliyeti eksik çıkar. Masraf merkezi kurgusunu masraf merkezi ve maliyet merkezi yazısında anlattık.
Ay sonunda stopaj hesabının toplamı, muhtasar beyannamedeki serbest meslek stopajıyla karşılaştırılır. Bu karşılaştırmayı her ay mali müşavirle birlikte yapmak, unutulmuş bir makbuzu ya da yanlış oranı erken yakalar. Mali müşavirle iş bölümünün nasıl kurulacağı mali müşavirle çalışma yazısında.
Ödeme ve beyan nasıl takip edilir?
Makbuz kaydedildiği anda iki ayrı borç doğar: hizmet verene ödenecek tutar ve vergi dairesine ödenecek stopaj. İkisinin ödeme günü farklıdır. Hizmet verene ödeme, aranızdaki anlaşmaya göre yapılır; stopaj ise muhtasar beyannamenin verileceği dönemde beyan edilip ödenir. Pratikte işe yarayan yöntem, her ay serbest meslek makbuzlarının listesini çıkarıp iki sütun açmaktır: "hizmet verene ödendi mi" ve "stopaj beyan edildi mi". Liste mali müşavire beyan öncesinde gönderilir. Hizmet verene ödeme yapılmadan stopajın beyan edilmesi gerekip gerekmediği gibi ayrıntılar için güncel düzenlemeye ve mali müşavirinize başvurun.
Sık yapılan hatalar nelerdir?
- Brüt yerine neti makbuza yazdırmak: Stopaj eksik kesilir, eksik beyan sorumluluğu makbuzu alan firmaya düşer.
- Stopajı hizmet verene ödemek: Ödenecek tutar yerine brüt ödenirse stopaj iki kez çıkar: bir kez danışmana, bir kez vergi dairesine.
- Makbuzu fatura gibi kaydetmek: Stopaj satırı oluşmaz, muhtasarda eksik kalır.
- Gideri hep aynı hesaba yazmak: Üretime ait danışmanlık maliyete girmez.
- Ödeme gününü takip etmemek: Makbuz kaydedilip ödeme planına alınmazsa danışmana ödeme gecikir. Vadesi gelen borçların listesini tarihli ödeme listesi yazısında anlattık.
PakERP One'da serbest meslek makbuzu kaydı
PakERP One e-SMM düzenlemez; makbuzu hizmet veren keser. Program, firmaya gelen makbuzun kaydını, hesabını ve muhasebe fişini üstlenir. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 843 Serbest Meslek Makbuzları (Finans, Gelir / Gider grubu): cari, makbuz numarası, tarih, brüt tutar, stopaj oranı ve KDV oranı girilir. Program stopajı, net ücreti, KDV'yi ve ödenecek tutarı kendisi hesaplar; ödenecek tutar cariye alacak olarak işlenir. Aynı cariden aynı numaralı makbuz ikinci kez girilemez.
- Muhasebe fişi: gider brüt tutarla gider türünün hesabına, KDV 191'e, stopaj 360'a, ödenecek tutar cari hesaba yazılır. Fişten makbuza sağ tık "Kaynağa Git" ile dönülür.
- 840 Gelir/Gider Tanımları: danışmanlık, hukuk, eğitim gibi gider türlerinin hangi hesaba gideceği tanımlanır.
- 856 Tediye Fişi: hizmet verene yapılan ödeme kaydedilir, cari kapanır; 802 Cari Ekstre açık kalanı gösterir.
Makbuz iptal edilirse cari ve muhasebe kayıtları birlikte geri alınır. Finans ekranlarının tanıtımı finans modülü sayfasında.
Konuyla ilgili: Muhtasar Beyanname ve Stopaj Kaydı Nasıl Yapılır?, Serbest Meslek Makbuzu Hesaplama: Brüt, Net, KDV.