Cari oran = dönen varlıklar / kısa vadeli borçlar, asit-test = (dönen varlıklar − stoklar) / kısa vadeli borçlar, nakit oranı = hazır değerler / kısa vadeli borçlar, borç / özkaynak = toplam borç / özkaynak, net kâr marjı = net kâr / net satış × 100, özkaynak kârlılığı = net kâr / özkaynak × 100. Örnek: 12 milyon TL dönen varlık ve 7,5 milyon TL kısa vadeli borçta cari oran 1,60'tır.
Banka kredi dosyası istiyor, büyük bir müşteri tedarikçi değerlendirme formunda "cari oranınız kaç?" diye soruyor, mali müşavir yıl sonu bilançosunu gönderiyor. Bilançoyu satır satır okumak zaman alır; birkaç oran ise firmanın borç ödeme gücünü, borçluluğunu ve kârlılığını tek bakışta gösterir. Yukarıdaki araç en çok sorulan altı oranı hesaplar ve her biri için genel bir değerlendirme yazar. Aşağıda rakamların bilançonun hangi satırından alınacağını ve oranların birlikte nasıl okunacağını anlatıyoruz.
İçindekiler
- Hangi oran neyi ölçer?
- Rakamlar bilançonun hangi satırından alınır?
- Adım adım örnek: bir kaplama tesisinin oranları
- Cari oran 1'in altındaysa ne yapılmalı?
- Asit-test oranında stok neden düşülür?
- Borç / özkaynak ve özkaynak kârlılığı birlikte nasıl okunur?
- Oranları yorumlarken sık yapılan hatalar nelerdir?
- PakERP One'da bilanço ve gelir tablosu nereden alınır?
- Sık sorulan sorular
Hangi oran neyi ölçer?
Oranlar üç soruya cevap verir: kısa vadeli borçlar zamanında ödenebilir mi (likidite), firma ne kadar borçla dönüyor (finansal yapı) ve satış ile sermaye ne kadar kâr üretiyor (kârlılık). Tablodaki aralıklar ders kitaplarında ve banka değerlendirmelerinde sık geçen genel ölçülerdir; sektöre ve firmanın büyüklüğüne göre değişir, kesin kural değildir.
| Oran | Formül | Ne gösterir? | Genel bir ölçü |
|---|---|---|---|
| Cari oran | Dönen varlıklar / Kısa vadeli borçlar | Bir yıl içinde paraya dönecek varlıkların bir yıl içinde ödenecek borcu karşılama gücü | 1,5-2 civarı |
| Asit-test | (Dönen varlıklar − Stoklar) / Kısa vadeli borçlar | Stok satılmadan borç ödeme gücü | 1 civarı |
| Nakit oranı | Hazır değerler / Kısa vadeli borçlar | Bugün eldeki parayla ödenebilen borç payı | 0,20 civarı |
| Borç / özkaynak | Toplam borç / Özkaynak | Bir liralık sermayeye karşı ne kadar borç olduğu | 1'in altı temkinli |
| Net kâr marjı | Net kâr / Net satışlar × 100 | 100 liralık satıştan kalan net kâr | Sektöre göre değişir |
| Özkaynak kârlılığı | Net kâr / Özkaynak × 100 | Ortakların koyduğu sermayenin getirisi | Enflasyon ve faizle kıyaslanır |
Rakamlar bilançonun hangi satırından alınır?
Tek Düzen Hesap Planı'nda bilanço hesap sınıflarına ayrılır ve araçtaki her alan bir sınıfa ya da gruba karşılık gelir.
- Dönen varlıklar: 1 ile başlayan hesapların toplamı (hazır değerler, ticari alacaklar, stoklar, gelecek aylara ait giderler dahil).
- Hazır değerler: 100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 102 Bankalar; 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri bu gruptan düşülür.
- Stoklar: 150 İlk Madde ve Malzeme, 151 Yarı Mamuller, 152 Mamuller, 153 Ticari Mallar ve diğer stok hesapları.
- Kısa vadeli borçlar: 3 ile başlayan hesaplar; 300 Banka Kredileri, 320 Satıcılar, 335 Personele Borçlar, 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar bunların en büyükleridir.
- Toplam borç: 3 ve 4 ile başlayan hesapların toplamı, yani kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar.
- Özkaynak: 5 ile başlayan hesaplar; 500 Sermaye, 570 Geçmiş Yıllar Kârları, 580 Geçmiş Yıllar Zararları ve 590 / 591 Dönem Net Kârı ya da Zararı.
- Net satışlar ve net kâr: gelir tablosundan; net kâr 692 Dönem Net Kârı veya Zararı hesabının dönem sonu tutarıdır.
Bilanço kalemleri aynı tarihten alınmalıdır. Satış ve kâr ise yılın toplamıdır; ara dönemde hesaplanan kârlılık oranları bu yüzden yıllık rakamla doğrudan kıyaslanamaz.
Adım adım örnek: bir kaplama tesisinin oranları
Rakamlar örnektir. Bir kaplama tesisinin yıl sonu bilançosunda dönen varlıklar 12.000.000 TL, bunun 4.500.000 TL'si stok, 1.200.000 TL'si kasa ve bankada. Kısa vadeli borçlar 7.500.000 TL, uzun vadeli kredi 3.500.000 TL, özkaynak 9.000.000 TL. Yıllık net satış 30.000.000 TL, net kâr 1.800.000 TL.
- Cari oran: 12.000.000 / 7.500.000 = 1,60.
- Asit-test: (12.000.000 − 4.500.000) / 7.500.000 = 1,00.
- Nakit oranı: 1.200.000 / 7.500.000 = 0,16.
- Net işletme sermayesi: 12.000.000 − 7.500.000 = 4.500.000 TL.
- Toplam borç: 7.500.000 + 3.500.000 = 11.000.000 TL; borç / özkaynak: 11.000.000 / 9.000.000 = 1,22.
- Net kâr marjı: 1.800.000 / 30.000.000 × 100 = %6.
- Özkaynak kârlılığı: 1.800.000 / 9.000.000 × 100 = %20.
Tablo genel olarak dengeli: kısa vadeli borçlar stoğa dokunmadan karşılanabiliyor, ama elde tutulan nakit düşük. Ayın son haftasında maaş, SGK ve satıcı ödemeleri aynı güne denk gelirse tesis tahsilatı beklemek zorunda kalır.
Cari oran 1'in altındaysa ne yapılmalı?
Cari oranın 1'in altına inmesi, bir yıl içinde ödenecek borcun bir yıl içinde paraya dönecek varlıklardan fazla olduğunu gösterir. En sık sebep, makine ya da bina gibi uzun ömürlü yatırımların kısa vadeli krediyle finanse edilmesidir. Pres hattı beş yılda kendini öderken kredisi bir yılda biterse her ay nakit açığı doğar.
Çözüm yolları kredinin vadesini yatırımın ömrüne uydurmak, vadesi geçen alacakları tahsil etmek ve hareketsiz stoğu paraya çevirmektir. Kredinin muhasebe kaydı ve faiz gideri için banka kredisi ve faiz kaydı yazısına bakabilirsiniz. Cari oranın çok yüksek çıkması da her zaman iyi değildir; tahsil edilmeyen alacak ve satılmayan stok oranı yükseltir ama kasaya para koymaz.
Asit-test oranında stok neden düşülür?
Stok, dönen varlıklar içinde paraya en geç dönen kalemdir. Sac önce işlenir, sonra satılır, ardından vadesi gelince tahsil edilir. Bir kısmı da yavaş döner ya da hiç dönmez: modeli değişen müşteri parçası, ölçü dışı rulo, fasoncuda unutulmuş yarı mamul. Asit-test bu belirsizliği dışarıda bırakır.
Cari oran ile asit-test arasındaki fark büyükse firmanın ödeme gücü stoğa bağlıdır. Bu durumda stoğun ne kadar sürede eridiğine bakmak gerekir; stok devir hızı hesaplama aracı kalem ya da grup bazında stokta kalma gününü verir.
Borç / özkaynak ve özkaynak kârlılığı birlikte nasıl okunur?
Özkaynak kârlılığı yüksek görünen her firma iyi durumda değildir. Aynı net kârı küçük bir özkaynakla ve çok borçla elde eden firmanın oranı yüksek çıkar; ama satışlar düştüğünde faiz yükü değişmez ve zarar özkaynağı hızla eritir. Bu yüzden özkaynak kârlılığı her zaman borç / özkaynak oranıyla yan yana okunur.
Özkaynak eksiye düşmüşse iki oran da anlam taşımaz ve araç bunları hesaplamaz. Bu durum, geçmiş zararların sermayeyi tükettiğini gösterir ve Türk Ticaret Kanunu'nda sermaye kaybına ilişkin yükümlülükler doğurabilir; mali müşavirinizle değerlendirin. Satış fiyatının marja etkisini görmek için kâr marjı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Oranları yorumlarken sık yapılan hatalar nelerdir?
- Muhasebesi tamamlanmamış bilanço: Dönem sonu satılan mamul maliyeti fişi, amortisman ve tahakkuklar girilmeden alınan bilanço stoğu şişkin, kârı yanlış gösterir.
- Kredinin vadesini karıştırmak: Uzun vadeli kredinin bir yıl içinde ödenecek taksitleri kısa vadeli borçlara aktarılmalıdır; aktarılmazsa cari oran olduğundan iyi görünür.
- Tek yıla bakmak: Oranın değeri değil yönü önemlidir. Üç yılın oranlarını yan yana koyun.
- Farklı sektörü örnek almak: Stoğu ağır bir döküm firması ile hizmet ağırlıklı bir firmanın cari oranı aynı ölçüyle değerlendirilmez.
- Dönem sonu ile ortalamayı karıştırmak: Özkaynak kârlılığı için dönem başı ve sonu özkaynağın ortalaması daha doğru sonuç verir; yıl içinde sermaye artırımı yapıldıysa fark büyür.
Bilançonun tamamını okumak için bilanço ve gelir tablosu nasıl okunur yazısı oranların arkasındaki kalemleri tek tek açıklar.
PakERP One'da bilanço ve gelir tablosu nereden alınır?
PakERP One'da bu oranları tek ekranda hesaplayan hazır bir rapor yoktur. Oranların dayandığı bilanço ve gelir tablosu ise muhasebe kayıtlarından anlık alınır; rakamlar bu araca ya da Excel'e oradan yazılır.
- 925 Muhasebe Kontrol İşlemi: önce dengesiz fiş, ana hesaba kayıt ve muhasebeleşmemiş evrak kontrolü yapılır; eksik kayıt varsa bilanço eksik okunur.
- 904 Defterler ve Raporlar: bilanço, gelir tablosu ve mizan istenen tarih için PDF ya da Excel olarak alınır.
- 853 / 854 Şirket Genel Durum: kasa, banka, alacak ve borç durumunu tek ekranda toplar; nakit oranının güncel hâli buradan izlenir.
- 803 Vade Analizi / Yaşlandırma: dönen varlıklardaki ticari alacağın ne kadarının vadesinin geçtiğini gösterir.
- 851 Cari Konsol: dövizli carilerde güncel kurla gerçek bakiye verir; kapanmamış kur farkı ayrı görünür.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir; muhasebe raporlarının tamamı muhasebe modülü sayfasında.