1. Ana Sayfa
  2. Üretim Dünyası
  3. Bilanço ve Gelir Tablosu Nasıl Okunur
Muhasebe Rehberi · Raporlama

Bilanço ve Gelir Tablosu Nasıl Okunur? Üretim Firması Patronu İçin Rehber

PakERP One Ekibi 9 dk okuma
Kısa cevap

Bilanço, firmanın belirli bir gündeki varlıklarını ve bunların hangi kaynakla finanse edildiğini gösterir; gelir tablosu ise bir dönemde satıştan net kâra nasıl gelindiğini anlatır. Patron önce gelir tablosunda brüt kâr ve faaliyet kârı marjına, bilançoda alacak, stok, kısa vadeli borç ve öz kaynağa bakar. Cari oran, borç / öz kaynak ve alacak tahsil süresi gibi birkaç oran iki tablonun söylediğini tek bakışta gösterir.

Yıl sonunda mali müşavirin gönderdiği iki sayfadan patronun öğrenmek istediği aslında üç şeydir. Para kazandık mı? Kazandıysak o para nerede? Önümüzdeki yıl borçlarımızı sıkışmadan ödeyebilir miyiz? İlk sorunun cevabı gelir tablosunda, diğer ikisinin cevabı bilançodadır.

İki tablo da muhasebe diliyle yazılır ve ilk okumada kalabalık görünür. Bir üretim firmasının sahibi için kalemlerin çoğu ikinci plandadır; belirleyici olan birkaç satır ve onlardan hesaplanan birkaç orandır. Aşağıda iki tablonun okunma sırası, temsili rakamlarla bir pres atölyesinin oranları ve rakamları yanıltan tipik muhasebe eksikleri yer alıyor.

Raporlar menüsü: Her listede "Raporlar ▾": PDF önizleme, yazdırma ve Excel; sık kullanılanlara ekleme.Tam boyut
Raporlar menüsü · Her listede "Raporlar ▾": PDF önizleme, yazdırma ve Excel; sık kullanılanlara ekleme.

Bilanço ile gelir tablosu arasındaki fark nedir?

Bilanço bir gündeki durumu, gelir tablosu bir dönemde olanı gösterir. Bilanço 31 Aralık akşamı çekilmiş bir fotoğraftır: kasada, bankada, müşteride, depoda ve makinelerde ne var; bunların karşılığında kime ne borç var ve ortakların payı ne kadar. Gelir tablosu ise ocaktan aralığa oynayan filmdir: ne satıldı, maliyeti ne oldu, geriye ne kaldı.

İki tablo birbirine bağlıdır. Gelir tablosunun son satırı olan net kâr, bilançoda öz kaynakların içine dönem net kârı olarak geçer. Patronun sorularının hangi satırda cevaplandığı kabaca şöyledir:

SoruTabloBakılacak satır
Ne kadar sattık?Gelir tablosuNet satışlar
Üretimden geriye ne kaldı?Gelir tablosuBrüt satış kârı
Ana işimiz kâr ediyor mu?Gelir tablosuFaaliyet kârı
Müşterilerde ne kadar paramız var?BilançoTicari alacaklar (120, 121)
Depoda ne kadar para bağlı?BilançoStoklar (150-153)
Bir yıl içinde ne ödeyeceğiz?BilançoKısa vadeli yabancı kaynaklar
Firma kimin parasıyla dönüyor?BilançoÖz kaynaklar ve yabancı kaynaklar

Gelir tablosu yukarıdan aşağı nasıl okunur?

Gelir tablosu yukarıdan aşağı, her satırda bir gider grubu düşülerek okunur ve her ara toplam ayrı bir soruya cevap verir. Örnek pres atölyesinin yıllık tablosu (temsili rakamlar, TL):

SatırTutarNe söyler?
Brüt satışlar50.000.000Kesilen faturaların toplamı
Satış indirimleri ve iadeler (-)1.000.000İade edilen parçalar, iskontolar
Net satışlar49.000.000Gerçek ciro
Satışların maliyeti (-)39.200.000Sac, işçilik, fason, enerji, amortisman
Brüt satış kârı9.800.000Üretimden kalan
Faaliyet giderleri (-)5.300.000Satış, sevkiyat, yönetim giderleri
Faaliyet kârı4.500.000Ana işin kazancı
Diğer faaliyet gelir ve giderleri (net)300.000Kur farkı, faiz geliri
Finansman giderleri (-)1.800.000Kredi faizleri
Dönem kârı3.000.000Vergi öncesi sonuç
Vergi karşılığı (-)700.000Mali müşavirin hesapladığı tutar
Dönem net kârı2.300.000Ortaklara kalan

Üretim firmasında en çok bakılması gereken satır brüt satış kârıdır. Satışların maliyeti fabrikanın kendisidir: hammadde, direkt işçilik, genel üretim giderleri ve fason. Brüt kâr düşüyorsa sorun ya fiyattadır ya fabrikada. Faaliyet kârı ile dönem kârı arasındaki fark ise finansmanı gösterir; örnekte ana iş 4,5 milyon kazandırmış, kredi faizi bunun yaklaşık beşte ikisini götürmüştür. Satışların maliyetinin nasıl oluştuğu satılan mamul maliyeti yazısında.

Tablo tek başına değil, önceki yılla yan yana okunur. Net satış yüzde 15 artarken satışların maliyeti yüzde 20 artmışsa brüt kâr marjı eriyordur; fiyat artışları hammadde ve işçilikteki artışın gerisinde kalmıştır. Faaliyet giderleri satıştan hızlı büyüyorsa ofis ve satış tarafı fabrikadan hızlı büyüyor demektir. Mali müşavirden tabloları iki yıllık karşılaştırmalı istemek bu okumayı kolaylaştırır.

Sahadan not

Patronların çoğu gelir tablosunda yalnız en alt satıra bakar. Oysa üretim firmasında karar verdiren satır brüt kârdır: fiyat görüşmesi, hammadde alımı ve fire hepsi orada görünür. Brüt kâr marjını ay ay aynı yöntemle izleyen firma, yıl sonu sürprizini genellikle ilkbaharda fark eder.

Bilançoda patron önce hangi kalemlere bakmalı?

Ticari alacaklara, stoklara, kısa vadeli borçlara ve öz kaynağa. Üretim firmasının parası en çok müşteride ve depoda bekler; kısa vadeli borçlar bu paranın ne kadar sürede geri gelmesi gerektiğini belirler. Aynı atölyenin yıl sonu bilançosu, özet hâliyle:

AktifTutarPasifTutar
Kasa ve bankalar1.300.000Kısa vadeli banka kredileri4.000.000
Ticari alacaklar11.000.000Ticari borçlar6.500.000
Stoklar8.200.000Diğer kısa vadeli borçlar1.500.000
Diğer dönen varlıklar500.000Kısa vadeli yabancı kaynaklar12.000.000
Dönen varlıklar21.000.000Uzun vadeli yabancı kaynaklar3.000.000
Duran varlıklar (net)9.000.000Öz kaynaklar15.000.000
Aktif toplamı30.000.000Pasif toplamı30.000.000

İlk dikkat çeken şey, 11 milyonluk alacağın 1,3 milyonluk nakdin sekiz katı olmasıdır. Firma kârlı ama kazancın büyük kısmı müşteride duruyor. İkincisi stoktur: 8,2 milyon liralık sac, yarı mamul ve mamul depodadır. Öz kaynakların aktif toplamının yarısı olması ise firmanın yarı yarıya kendi parasıyla döndüğünü gösterir.

Bir de vade uyumuna bakılır. Yeni bir pres ya da kalıp yıllarca kullanılacak bir varlıktır; kısa vadeli krediyle alınırsa bir yıl içinde geri ödenmesi gerekir ama kendini o sürede ödemez. Böyle bir alımdan sonra kısa vadeli yabancı kaynaklar hızla büyür, cari oran düşer ve firma kârlı olduğu hâlde her ay kredi yenilemek zorunda kalır. Uzun ömürlü yatırımın uzun vadeli kaynakla ya da öz kaynakla karşılanması, bilançonun en sade sağlık kuralıdır.

Hangi oranlar hesaplanmalı? Formül ve örnek

Birkaç oran iki tablonun söylediğini tek satıra indirir. Aşağıdaki hesaplar yukarıdaki örnek rakamlarla yapılmıştır:

OranFormülÖrnekNe söyler?
Brüt kâr marjıBrüt satış kârı / Net satışlar9,8 / 49 = %20Fiyat ile üretim maliyeti dengesi
Faaliyet kâr marjıFaaliyet kârı / Net satışlar4,5 / 49 = %9,2Ana faaliyetin kazancı
Net kâr marjıDönem net kârı / Net satışlar2,3 / 49 = %4,7Her 100 liralık satıştan ortaklara kalan
Cari oranDönen varlıklar / Kısa vadeli yabancı kaynaklar21 / 12 = 1,75Bir yıllık borcun karşılanması
Asit-test oranı(Dönen varlıklar - Stoklar) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar12,8 / 12 = 1,07Stok satılmadan ödeme gücü
Borç / öz kaynakToplam yabancı kaynak / Öz kaynaklar15 / 15 = 1,0Kimin parasıyla dönüldüğü
Alacak tahsil süresiTicari alacaklar / Net satışlar x 36511 / 49 x 365 = yaklaşık 82 günParanın müşteride kaldığı süre
Stok devir süresiStoklar / Satışların maliyeti x 3658,2 / 39,2 x 365 = yaklaşık 76 günMalın depoda kaldığı süre

Bu oranların herkes için geçerli doğru bir değeri yoktur; sektör, müşteri vadeleri ve üretim tipi değerleri değiştirir. Asıl bilgi oranın yönüdür. Alacak tahsil süresi üç yıldır 65, 72, 82 gün diye ilerliyorsa vade yönetimi zayıflıyor demektir; stok devir süresi uzuyorsa depoda dönmeyen mal birikiyordur. Stok tarafındaki hesap stok devir hızı yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Kâr var ama para neden yok?

Çünkü kâr fatura kesildiği gün, para ise vadede gelir. Gelir tablosu satışı fatura tarihinde yazar; 60 gün vadeli satılan malın kârı bugün görünür, parası iki ay sonra gelir. Satış büyüdükçe alacak ve stok da büyür ve kârın karşılığı kasada değil müşteride ve depoda durur.

Gelir tablosunda hiç görünmeyen nakit çıkışları da vardır: kredi anapara taksitleri, yeni makine ve kalıp yatırımı, ortaklara yapılan ödemeler. Bunlar bilançoda iz bırakır, gelir tablosunda bırakmaz. Alacak, stok ve borç sürelerinin nakde etkisini hesaplamak için nakit dönüşüm süresi ve işletme sermayesi yazısına, haftalık takibi için nakit akışı takibi yazısına bakabilirsiniz.

Rakamları yanıltan sık hatalar

Tablolar ancak arkasındaki kayıtlar kadar doğrudur. Patronun okuduğu kârı sessizce değiştiren eksikler şunlardır:

  1. Sayılmamış stok. Dönem sonu stoku tahminle yazılmışsa satışların maliyeti, dolayısıyla brüt kâr da tahmindir.
  2. Ara aylarda satılan mamul maliyeti. Maliyet fişi dönem sonunda toplu kesilen firmada aylık tabloda brüt kâr anlamsız yüksek görünür.
  3. Kur değerlemesi yapılmamış dövizli hesaplar. Euro alacak eski kurla dururken kâr da eski kurla ölçülmüş olur.
  4. Eksik gider tahakkuku. Aralıkta yapılmış ama faturası gelmemiş fason kaplama işi kayda alınmazsa kâr o tutar kadar yüksek görünür. Doğru kayıt aşağıdaki gibidir; mantığı gelecek aylara ait giderler ve tahakkuk yazısında.
HesapBorçAlacak
730 Genel Üretim Giderleri150.000
381 Gider Tahakkukları150.000

Tabloları okumadan önce mali müşavire bu dört kalemin yapılıp yapılmadığını sormak, yanlış rakam üzerine verilen kararın önüne geçer.

PakERP One'da bilanço ve gelir tablosu

PakERP One'da iki tablo da muhasebe kayıtlarından anlık alınır; arkasındaki ayrıntıya cari, stok ve maliyet ekranlarından inilir.

  1. 904 Defterler ve Raporlar: bilanço, gelir tablosu, mizan, büyük defter ve masraf merkezi raporu PDF ve Excel olarak alınır.
  2. 853 / 854 Şirket Genel Durum: kasa, banka, alacak ve borç durumunu tek ekranda toplar.
  3. 803 Vade Analizi / Yaşlandırma: bilançodaki ticari alacağın ne kadarının vadesi geçmiş olduğunu gösterir; dövizli carilerde 851 Cari Konsol güncel kurla "Gerçek Bakiye" verir.
  4. 808 Ödeme / Tahsilat Planı: önümüzdeki günlerde girecek ve çıkacak parayı tarih sırasıyla listeler.
  5. 8153 standart ve fiili maliyet karşılaştırması, brüt kârın hangi üründe düştüğünü gösterir.
  6. Durum çubuğundaki Asistan'a "bu ay vadesi geçen alacaklar" gibi sorular yazılabilir; kullanıcının yetkisi dahilindeki veriden tablo ile cevap verir.

Tablolardan önce 925 Muhasebe Kontrol İşlemi çalıştırılır: dengesiz fiş ya da muhasebeleşmemiş evrak varsa bilanço eksik okunur. Defter ve raporların ayrıntısı büyük defter ve mizan yazısında.

Konuyla ilgili: Finansal Oran Hesaplama: Cari Oran, Asit-Test, Kârlılık.

Sık Sorulan Sorular

Bilançoda aktif ve pasif neden eşittir?
Pasif, aktifteki her varlığın hangi kaynakla finanse edildiğini gösterir. Her lira ya ortakların parasıyla (öz kaynak) ya da borçla (yabancı kaynak) edinilmiştir; bu yüzden iki tarafın toplamı her zaman eşittir.
Brüt kâr marjı nasıl hesaplanır?
Brüt satış kârı net satışlara bölünür ve 100 ile çarpılır. Örnekte 9.800.000 / 49.000.000 = %20. Üretim firmasında bu oran fiyat ile hammadde, işçilik ve genel üretim gideri arasındaki dengeyi gösterir.
Cari oran kaç olmalı?
Herkes için geçerli tek bir değer yoktur; sektör, vade yapısı ve stok düzeyi oranı değiştirir. 1'in altındaki cari oran, bir yıl içinde ödenecek borçların dönen varlıklardan fazla olduğunu gösterir ve dikkat ister. Asıl bilgi oranın yıllar içindeki yönüdür.
Kâr eden firmanın kasası neden boş olur?
Kâr satış faturası kesildiği gün yazılır, para ise vadede gelir. Alacaklar ve stoklar büyüdükçe kârın karşılığı nakit değil müşterideki alacak ve depodaki mal olur. Kredi anapara ödemeleri ve yatırımlar da gelir tablosunda görünmeden nakdi azaltır.
Aylık gelir tablosu güvenilir mi?
Dönem sonu değerlemeleri yapılmadan alınan aylık tablo eğilimi gösterir, kesin sonucu göstermez. Satılan mamul maliyeti, kur değerlemesi, amortisman ve gider tahakkukları ay sonunda işlenmemişse kâr olduğundan farklı çıkar.
PE
PakERP One EkibiMuhasebe ve ERP rehberleri, programı geliştiren ekip tarafından yazılır. Son güncelleme: .

Muhasebe modülünü PakERP One'da ücretsiz deneyin

PakERP One masaüstü program ve bulut sunucu ücretsiz; kullanıcı ve modül sınırı yok, hesap programın içinden açılır.