Bilanço, firmanın belirli bir gündeki varlıklarını ve bunların hangi kaynakla finanse edildiğini gösterir; gelir tablosu ise bir dönemde satıştan net kâra nasıl gelindiğini anlatır. Patron önce gelir tablosunda brüt kâr ve faaliyet kârı marjına, bilançoda alacak, stok, kısa vadeli borç ve öz kaynağa bakar. Cari oran, borç / öz kaynak ve alacak tahsil süresi gibi birkaç oran iki tablonun söylediğini tek bakışta gösterir.
Yıl sonunda mali müşavirin gönderdiği iki sayfadan patronun öğrenmek istediği aslında üç şeydir. Para kazandık mı? Kazandıysak o para nerede? Önümüzdeki yıl borçlarımızı sıkışmadan ödeyebilir miyiz? İlk sorunun cevabı gelir tablosunda, diğer ikisinin cevabı bilançodadır.
İki tablo da muhasebe diliyle yazılır ve ilk okumada kalabalık görünür. Bir üretim firmasının sahibi için kalemlerin çoğu ikinci plandadır; belirleyici olan birkaç satır ve onlardan hesaplanan birkaç orandır. Aşağıda iki tablonun okunma sırası, temsili rakamlarla bir pres atölyesinin oranları ve rakamları yanıltan tipik muhasebe eksikleri yer alıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Bilanço ile gelir tablosu arasındaki fark nedir?
- Gelir tablosu yukarıdan aşağı nasıl okunur?
- Bilançoda patron önce hangi kalemlere bakmalı?
- Hangi oranlar hesaplanmalı? Formül ve örnek
- Kâr var ama para neden yok?
- Rakamları yanıltan sık hatalar
- PakERP One'da bilanço ve gelir tablosu
- Sık sorulan sorular
Bilanço ile gelir tablosu arasındaki fark nedir?
Bilanço bir gündeki durumu, gelir tablosu bir dönemde olanı gösterir. Bilanço 31 Aralık akşamı çekilmiş bir fotoğraftır: kasada, bankada, müşteride, depoda ve makinelerde ne var; bunların karşılığında kime ne borç var ve ortakların payı ne kadar. Gelir tablosu ise ocaktan aralığa oynayan filmdir: ne satıldı, maliyeti ne oldu, geriye ne kaldı.
İki tablo birbirine bağlıdır. Gelir tablosunun son satırı olan net kâr, bilançoda öz kaynakların içine dönem net kârı olarak geçer. Patronun sorularının hangi satırda cevaplandığı kabaca şöyledir:
| Soru | Tablo | Bakılacak satır |
|---|---|---|
| Ne kadar sattık? | Gelir tablosu | Net satışlar |
| Üretimden geriye ne kaldı? | Gelir tablosu | Brüt satış kârı |
| Ana işimiz kâr ediyor mu? | Gelir tablosu | Faaliyet kârı |
| Müşterilerde ne kadar paramız var? | Bilanço | Ticari alacaklar (120, 121) |
| Depoda ne kadar para bağlı? | Bilanço | Stoklar (150-153) |
| Bir yıl içinde ne ödeyeceğiz? | Bilanço | Kısa vadeli yabancı kaynaklar |
| Firma kimin parasıyla dönüyor? | Bilanço | Öz kaynaklar ve yabancı kaynaklar |
Gelir tablosu yukarıdan aşağı nasıl okunur?
Gelir tablosu yukarıdan aşağı, her satırda bir gider grubu düşülerek okunur ve her ara toplam ayrı bir soruya cevap verir. Örnek pres atölyesinin yıllık tablosu (temsili rakamlar, TL):
| Satır | Tutar | Ne söyler? |
|---|---|---|
| Brüt satışlar | 50.000.000 | Kesilen faturaların toplamı |
| Satış indirimleri ve iadeler (-) | 1.000.000 | İade edilen parçalar, iskontolar |
| Net satışlar | 49.000.000 | Gerçek ciro |
| Satışların maliyeti (-) | 39.200.000 | Sac, işçilik, fason, enerji, amortisman |
| Brüt satış kârı | 9.800.000 | Üretimden kalan |
| Faaliyet giderleri (-) | 5.300.000 | Satış, sevkiyat, yönetim giderleri |
| Faaliyet kârı | 4.500.000 | Ana işin kazancı |
| Diğer faaliyet gelir ve giderleri (net) | 300.000 | Kur farkı, faiz geliri |
| Finansman giderleri (-) | 1.800.000 | Kredi faizleri |
| Dönem kârı | 3.000.000 | Vergi öncesi sonuç |
| Vergi karşılığı (-) | 700.000 | Mali müşavirin hesapladığı tutar |
| Dönem net kârı | 2.300.000 | Ortaklara kalan |
Üretim firmasında en çok bakılması gereken satır brüt satış kârıdır. Satışların maliyeti fabrikanın kendisidir: hammadde, direkt işçilik, genel üretim giderleri ve fason. Brüt kâr düşüyorsa sorun ya fiyattadır ya fabrikada. Faaliyet kârı ile dönem kârı arasındaki fark ise finansmanı gösterir; örnekte ana iş 4,5 milyon kazandırmış, kredi faizi bunun yaklaşık beşte ikisini götürmüştür. Satışların maliyetinin nasıl oluştuğu satılan mamul maliyeti yazısında.
Tablo tek başına değil, önceki yılla yan yana okunur. Net satış yüzde 15 artarken satışların maliyeti yüzde 20 artmışsa brüt kâr marjı eriyordur; fiyat artışları hammadde ve işçilikteki artışın gerisinde kalmıştır. Faaliyet giderleri satıştan hızlı büyüyorsa ofis ve satış tarafı fabrikadan hızlı büyüyor demektir. Mali müşavirden tabloları iki yıllık karşılaştırmalı istemek bu okumayı kolaylaştırır.
Patronların çoğu gelir tablosunda yalnız en alt satıra bakar. Oysa üretim firmasında karar verdiren satır brüt kârdır: fiyat görüşmesi, hammadde alımı ve fire hepsi orada görünür. Brüt kâr marjını ay ay aynı yöntemle izleyen firma, yıl sonu sürprizini genellikle ilkbaharda fark eder.
Bilançoda patron önce hangi kalemlere bakmalı?
Ticari alacaklara, stoklara, kısa vadeli borçlara ve öz kaynağa. Üretim firmasının parası en çok müşteride ve depoda bekler; kısa vadeli borçlar bu paranın ne kadar sürede geri gelmesi gerektiğini belirler. Aynı atölyenin yıl sonu bilançosu, özet hâliyle:
| Aktif | Tutar | Pasif | Tutar |
|---|---|---|---|
| Kasa ve bankalar | 1.300.000 | Kısa vadeli banka kredileri | 4.000.000 |
| Ticari alacaklar | 11.000.000 | Ticari borçlar | 6.500.000 |
| Stoklar | 8.200.000 | Diğer kısa vadeli borçlar | 1.500.000 |
| Diğer dönen varlıklar | 500.000 | Kısa vadeli yabancı kaynaklar | 12.000.000 |
| Dönen varlıklar | 21.000.000 | Uzun vadeli yabancı kaynaklar | 3.000.000 |
| Duran varlıklar (net) | 9.000.000 | Öz kaynaklar | 15.000.000 |
| Aktif toplamı | 30.000.000 | Pasif toplamı | 30.000.000 |
İlk dikkat çeken şey, 11 milyonluk alacağın 1,3 milyonluk nakdin sekiz katı olmasıdır. Firma kârlı ama kazancın büyük kısmı müşteride duruyor. İkincisi stoktur: 8,2 milyon liralık sac, yarı mamul ve mamul depodadır. Öz kaynakların aktif toplamının yarısı olması ise firmanın yarı yarıya kendi parasıyla döndüğünü gösterir.
Bir de vade uyumuna bakılır. Yeni bir pres ya da kalıp yıllarca kullanılacak bir varlıktır; kısa vadeli krediyle alınırsa bir yıl içinde geri ödenmesi gerekir ama kendini o sürede ödemez. Böyle bir alımdan sonra kısa vadeli yabancı kaynaklar hızla büyür, cari oran düşer ve firma kârlı olduğu hâlde her ay kredi yenilemek zorunda kalır. Uzun ömürlü yatırımın uzun vadeli kaynakla ya da öz kaynakla karşılanması, bilançonun en sade sağlık kuralıdır.
Hangi oranlar hesaplanmalı? Formül ve örnek
Birkaç oran iki tablonun söylediğini tek satıra indirir. Aşağıdaki hesaplar yukarıdaki örnek rakamlarla yapılmıştır:
| Oran | Formül | Örnek | Ne söyler? |
|---|---|---|---|
| Brüt kâr marjı | Brüt satış kârı / Net satışlar | 9,8 / 49 = %20 | Fiyat ile üretim maliyeti dengesi |
| Faaliyet kâr marjı | Faaliyet kârı / Net satışlar | 4,5 / 49 = %9,2 | Ana faaliyetin kazancı |
| Net kâr marjı | Dönem net kârı / Net satışlar | 2,3 / 49 = %4,7 | Her 100 liralık satıştan ortaklara kalan |
| Cari oran | Dönen varlıklar / Kısa vadeli yabancı kaynaklar | 21 / 12 = 1,75 | Bir yıllık borcun karşılanması |
| Asit-test oranı | (Dönen varlıklar - Stoklar) / Kısa vadeli yabancı kaynaklar | 12,8 / 12 = 1,07 | Stok satılmadan ödeme gücü |
| Borç / öz kaynak | Toplam yabancı kaynak / Öz kaynaklar | 15 / 15 = 1,0 | Kimin parasıyla dönüldüğü |
| Alacak tahsil süresi | Ticari alacaklar / Net satışlar x 365 | 11 / 49 x 365 = yaklaşık 82 gün | Paranın müşteride kaldığı süre |
| Stok devir süresi | Stoklar / Satışların maliyeti x 365 | 8,2 / 39,2 x 365 = yaklaşık 76 gün | Malın depoda kaldığı süre |
Bu oranların herkes için geçerli doğru bir değeri yoktur; sektör, müşteri vadeleri ve üretim tipi değerleri değiştirir. Asıl bilgi oranın yönüdür. Alacak tahsil süresi üç yıldır 65, 72, 82 gün diye ilerliyorsa vade yönetimi zayıflıyor demektir; stok devir süresi uzuyorsa depoda dönmeyen mal birikiyordur. Stok tarafındaki hesap stok devir hızı yazısında ayrıntılı anlatılıyor.
Kâr var ama para neden yok?
Çünkü kâr fatura kesildiği gün, para ise vadede gelir. Gelir tablosu satışı fatura tarihinde yazar; 60 gün vadeli satılan malın kârı bugün görünür, parası iki ay sonra gelir. Satış büyüdükçe alacak ve stok da büyür ve kârın karşılığı kasada değil müşteride ve depoda durur.
Gelir tablosunda hiç görünmeyen nakit çıkışları da vardır: kredi anapara taksitleri, yeni makine ve kalıp yatırımı, ortaklara yapılan ödemeler. Bunlar bilançoda iz bırakır, gelir tablosunda bırakmaz. Alacak, stok ve borç sürelerinin nakde etkisini hesaplamak için nakit dönüşüm süresi ve işletme sermayesi yazısına, haftalık takibi için nakit akışı takibi yazısına bakabilirsiniz.
Rakamları yanıltan sık hatalar
Tablolar ancak arkasındaki kayıtlar kadar doğrudur. Patronun okuduğu kârı sessizce değiştiren eksikler şunlardır:
- Sayılmamış stok. Dönem sonu stoku tahminle yazılmışsa satışların maliyeti, dolayısıyla brüt kâr da tahmindir.
- Ara aylarda satılan mamul maliyeti. Maliyet fişi dönem sonunda toplu kesilen firmada aylık tabloda brüt kâr anlamsız yüksek görünür.
- Kur değerlemesi yapılmamış dövizli hesaplar. Euro alacak eski kurla dururken kâr da eski kurla ölçülmüş olur.
- Eksik gider tahakkuku. Aralıkta yapılmış ama faturası gelmemiş fason kaplama işi kayda alınmazsa kâr o tutar kadar yüksek görünür. Doğru kayıt aşağıdaki gibidir; mantığı gelecek aylara ait giderler ve tahakkuk yazısında.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 730 Genel Üretim Giderleri | 150.000 | |
| 381 Gider Tahakkukları | 150.000 |
Tabloları okumadan önce mali müşavire bu dört kalemin yapılıp yapılmadığını sormak, yanlış rakam üzerine verilen kararın önüne geçer.
PakERP One'da bilanço ve gelir tablosu
PakERP One'da iki tablo da muhasebe kayıtlarından anlık alınır; arkasındaki ayrıntıya cari, stok ve maliyet ekranlarından inilir.
- 904 Defterler ve Raporlar: bilanço, gelir tablosu, mizan, büyük defter ve masraf merkezi raporu PDF ve Excel olarak alınır.
- 853 / 854 Şirket Genel Durum: kasa, banka, alacak ve borç durumunu tek ekranda toplar.
- 803 Vade Analizi / Yaşlandırma: bilançodaki ticari alacağın ne kadarının vadesi geçmiş olduğunu gösterir; dövizli carilerde 851 Cari Konsol güncel kurla "Gerçek Bakiye" verir.
- 808 Ödeme / Tahsilat Planı: önümüzdeki günlerde girecek ve çıkacak parayı tarih sırasıyla listeler.
- 8153 standart ve fiili maliyet karşılaştırması, brüt kârın hangi üründe düştüğünü gösterir.
- Durum çubuğundaki Asistan'a "bu ay vadesi geçen alacaklar" gibi sorular yazılabilir; kullanıcının yetkisi dahilindeki veriden tablo ile cevap verir.
Tablolardan önce 925 Muhasebe Kontrol İşlemi çalıştırılır: dengesiz fiş ya da muhasebeleşmemiş evrak varsa bilanço eksik okunur. Defter ve raporların ayrıntısı büyük defter ve mizan yazısında.
Konuyla ilgili: Finansal Oran Hesaplama: Cari Oran, Asit-Test, Kârlılık.