Temel fatura ve ticari fatura, e-Fatura sisteminde iki ayrı senaryodur. Temel faturada alıcı sistem üzerinden kabul ya da red yanıtı veremez; fatura gönderildiği anda kesinleşmiş sayılır. Ticari faturada alıcı faturayı 8 gün içinde sistem üzerinden kabul eder ya da reddeder. Hangi senaryonun seçileceğini alıcıyla yapılan anlaşma ve düzeltme ihtiyacı belirler.
e-Fatura kesen her firma, ilk gönderimde ekranda iki seçenekle karşılaşır: TEMELFATURA ve TICARIFATURA. Muhasebeci çoğu zaman bir kez seçer ve bir daha bakmaz. Oysa bu seçim, faturanın alıcıya ulaştıktan sonra ne olacağını belirler: alıcı itiraz edebilecek mi, iptal için ne gerekecek, iade mi kesilecek yoksa red mi beklenecek. Seçim yanlış yapıldığında ilk ortaya çıktığı yer genellikle bir fiyat ya da miktar hatasıdır.
Bu yazıda iki senaryonun farkını, alıcı tarafında ne gördüğünü ve üretim yapan bir firmanın hangisini neden seçtiğini anlatıyoruz. Senaryoların tam listesi için e-Fatura tipleri ve senaryoları yazısına, kabul ve red süresinin ayrıntıları için ticari faturada kabul ve red süresi yazısına bakabilirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
- Temel fatura nedir?
- Ticari fatura nedir, kabul ve red nasıl işler?
- Temel fatura ile ticari fatura farkı: karşılaştırma
- Temel fatura mı ticari fatura mı seçilmeli?
- Temel faturada hata olursa ne yapılır?
- Reddedilen ticari fatura muhasebede nasıl kapanır?
- PakERP One'da temel ve ticari fatura
- Sık sorulan sorular
Temel fatura nedir?
Temel fatura, e-Fatura sisteminde alıcının sistem üzerinden yanıt veremediği senaryodur. Satıcı faturayı gönderir, GİB sistemi alıcının posta kutusuna ulaştırır, alıcı faturayı görür ve kaydeder. Sistemde kabul ya da red düğmesi yoktur; fatura gönderildiği anda iki taraf için de kesinleşmiş belge olarak kabul edilir.
Bu, alıcının hiç itiraz edemeyeceği anlamına gelmez. Ticari hayatta faturaya itiraz her zaman mümkündür; ancak bu itiraz e-Fatura sistemi dışında yapılır. Alıcı satıcıyı arar, yazıyla bildirir ya da iade faturası düzenler. Sistem itirazı kayda geçirmez; faturanın durumu "gönderildi" olarak kalır.
Temel faturanın tercih edilmesinin en sık nedeni sadeliktir. Uzun süredir çalışılan, fiyatları sözleşmeyle belli olan, faturası her ay aynı düzende kesilen müşterilerde kabul ya da red adımı ek bir iş yükü olarak görülür. Kamu kurumlarına ve bazı özel senaryolara kesilen faturalar dışında, iki e-Fatura kullanıcısı arasında temel fatura kesmek serbesttir.
Bir örnekle düşünelim. Bir pres atölyesi her ay aynı beyaz eşya yan sanayicisine yıllık fiyat anlaşmasıyla braket ve kapak parçası satıyor. Sipariş müşterinin sisteminden geliyor, sevkiyat e-İrsaliyeyle yapılıyor, fiyat yıl başında imzalanmış listede yazıyor. Bu düzende faturadaki rakamların tartışılması nadirdir; temel fatura iki taraf için de yeterlidir. Aynı atölye, ilk kez çalıştığı bir müşteriye numune partisi satıyorsa durum farklıdır: fiyat, ambalaj ya da kabul edilen adet sevkiyattan sonra değişebilir. Bu ikinci müşteri için ticari fatura daha güvenli bir tercih olur.
Ticari fatura nedir, kabul ve red nasıl işler?
Ticari fatura, alıcıya faturayı sistem üzerinden kabul etme ya da reddetme imkanı veren senaryodur. Alıcı faturayı aldıktan sonra 8 gün içinde bir uygulama yanıtı gönderir: KABUL ya da RED. Bu yanıt da bir elektronik belgedir ve satıcının entegratörüne ya da portalına düşer.
- Kabul: alıcı faturayı onaylar; süreç kapanır.
- Red: alıcı faturayı geri çevirir; red gerekçesini yazabilir. Reddedilen fatura için satıcı düzeltilmiş yeni bir fatura keser, alıcının iade faturası düzenlemesine gerek kalmaz.
- Yanıt yok: 8 gün içinde yanıt verilmezse sistem üzerinden red yapılamaz. Bu noktadan sonra itiraz ancak sistem dışı yollarla, örneğin iade faturası ya da yazılı bildirimle yürür.
Red imkanı, özellikle fiyatın, miktarın ya da teslim koşullarının sık değiştiği işlerde kullanışlıdır. Fason işçilik, numune teslimi, kısmi sevkiyat ya da yeni çalışılan bir müşteri bu gruba girer. Yanlış birim fiyatla kesilmiş bir fatura alıcı tarafından reddedilir, satıcı doğru fiyatla yeni faturayı keser, iki tarafın defteri temiz kalır.
Satıcı açısından ticari faturanın bir yükü de vardır: gönderilen her faturanın durumunu 8 gün boyunca izlemek gerekir. Red gelen faturayı muhasebe kaydından düşmek, yerine yenisini kesmek ve cari hesabı düzeltmek takip ister.
Fason çalışan atölyelerde en sık red nedeni birim fiyattır: işçilik fiyatı parça başına mı kilogram başına mı konuşulduğu faturada netleşir. Bu müşterilere ticari fatura kesip red gelen faturaları sabah ilk iş kontrol etmek, ay sonunda cari mutabakat sırasında çıkan farkları büyük ölçüde ortadan kaldırıyor.
Temel fatura ile ticari fatura farkı: karşılaştırma
İki senaryo aynı UBL-TR yapısını, aynı numara biçimini ve aynı fatura tiplerini kullanır. Fark, gönderimden sonraki adımlardadır:
| Konu | Temel fatura | Ticari fatura |
|---|---|---|
| Alıcının sistemden yanıtı | Yok | 8 gün içinde kabul ya da red |
| Hatalı faturanın düzeltilmesi | Alıcının iade faturası ya da taraflar arası iptal | Alıcı reddeder, satıcı yeni fatura keser |
| Satıcının izleme yükü | Düşük | Her faturanın yanıt durumu izlenir |
| Belgenin kesinleşmesi | Gönderimle | Kabulle ya da 8 günün dolmasıyla |
| Uygun olduğu işler | Sözleşmeli, düzenli, fiyatı sabit satışlar | Fiyatı, miktarı değişebilen, yeni müşteriye satışlar |
| e-Arşiv alıcısına | Kesilemez, belge e-Arşiv olur | Kesilemez, belge e-Arşiv olur |
Tablodaki son satır sık karıştırılır. Senaryo seçimi yalnız iki e-Fatura kullanıcısı arasında anlamlıdır. Alıcı e-Fatura kullanıcısı değilse belge e-Arşiv faturası olarak düzenlenir ve ne temel ne ticari senaryo söz konusudur. Bu ayrımı e-Fatura ile e-Arşiv farkı yazısında ayrıca anlattık.
Temel fatura mı ticari fatura mı seçilmeli?
Mevzuat seçimi büyük ölçüde taraflara bırakır; doğru cevap firmanın satış düzenine bağlıdır. Seçimi yaparken şu soruları sırayla sorun:
- Fiyat ve miktar faturadan önce kesin mi? Sipariş, irsaliye ve fiyat listesi önceden onaylanıyorsa temel fatura yeterli olabilir. Fiyat sevkiyattan sonra konuşuluyorsa ticari fatura hatayı daha kolay düzeltir.
- Müşteri red hakkı istiyor mu? Büyük alıcılar, özellikle otomotiv ve beyaz eşya tedarik zincirinde, çoğu zaman ticari fatura talep eder. Satınalma birimleri faturayı sipariş ve mal kabul kaydıyla karşılaştırıp uymayanları reddeder.
- 8 günlük takibi kim yapacak? Ticari fatura seçildiyse red gelen faturaları her gün kontrol eden bir kişi olmalı. Takip yapılmıyorsa reddedilmiş fatura muhasebede kayıtlı kalır, cari bakiye yanlış görünür.
- İade ne sıklıkta oluyor? Sık iade olan bir müşteride ticari fatura, küçük hataları iade faturasına gerek kalmadan çözer. İade süreci için iade faturası nasıl kesilir yazısına bakabilirsiniz.
Birçok üretim firması karma bir düzen kullanır: varsayılan senaryo ticari faturadır, düzenli ve sözleşmeli birkaç müşteriye temel fatura kesilir. Kararı cari bazında vermek ve bir listede tutmak, faturayı kesen kişinin her seferinde tahmin yürütmesini önler.
Temel faturada hata olursa ne yapılır?
Temel fatura gönderildikten sonra satıcı faturayı sistemden geri çekemez. Hatanın türüne göre üç yol vardır:
- Alıcı iade faturası keser. Miktar fazla yazıldıysa ya da mal geri döndüyse en yaygın yol budur. Alıcı, fazla kısım için satıcıya iade faturası düzenler.
- Taraflar iptal üzerinde anlaşır. Faturanın tamamen yanlış olduğu durumlarda taraflar iptal konusunda mutabık kalır ve iptal süreci GİB'in güncel düzenlemelerine göre yürütülür. Ayrıntılar için e-Fatura iptali nasıl yapılır yazısına bakın.
- Fark faturası kesilir. Fiyat düşük yazıldıysa satıcı fark için ek fatura keser. Fiyat yüksek yazıldıysa çoğu zaman iade ya da fiyat farkı belgesi gerekir; doğru belge türünü mali müşavirinizle belirleyin.
Bu yolların hepsi ikinci bir belge demektir. Ticari faturada aynı hata, alıcının tek bir red yanıtıyla çözülürdü. Hatanın sık yaşandığı müşterilerde senaryoyu değiştirmek, iade ve fark faturası sayısını belirgin biçimde azaltır.
Reddedilen ticari fatura muhasebede nasıl kapanır?
Red yanıtı geldiğinde satıcının yapması gerekenler bellidir: reddedilen faturanın muhasebe kaydı ve cari borcu geri alınır, hatanın nedeni düzeltilir, yeni numarayla yeni fatura kesilir. Reddedilen faturanın numarası seride kullanılmış sayılır; aynı numara yeniden verilmez.
Uygulamada en sık sorun, red yanıtının görülmemesidir. Entegratör portalında red bildirimi durur ama ERP'deki fatura onaylı görünmeye devam eder; müşteri ekstresinde reddedilmiş fatura borç olarak yer alır. Bu yüzden red yanıtının ERP'deki faturaya işlenmesi ve red gelen faturaların ayrı bir listede görülmesi önemlidir. Entegratörün ret ve hata mesajlarının diğer türleri için e-belge ret nedenleri yazısı yol gösterir.
PakERP One'da temel ve ticari fatura
PakERP One'da e-Fatura, satış faturasının son adımıdır; ayrı bir programa geçmeden gönderilir. Gönderim ve gelen belge okuma Digital Planet / Sovos özel entegratör bağlantısıyla yapılır. Program ücretsizdir; özel entegratörün hizmet bedeli entegratöre aittir.
- 801 Cari Kartlar: alıcının vergi numarası ve adresi karttadır. Mükellef sorgulaması alıcının e-Fatura kullanıcısı olup olmadığını gösterir; kullanıcı değilse belge kendiliğinden e-Arşiv olur.
- 101 Satış Faturası: fatura kaydedilip onaylanınca "e-fatura gönderilsin mi?" sorusu gelir. Belge UBL-TR olarak kurulur, numara e-Fatura serisinden verilir.
- Durum takibi: gönderilen faturanın entegratördeki durumu programdan sorgulanır; red gelen faturalar listede ayrı görünür.
- 961 Gelen e-Faturalar: size kesilen ticari faturalar buraya çekilir. Faturayı inceleyip kabul ya da red yanıtı verebilir, uygun olanı tek tıkla 201 Alış Faturasına çevirebilirsiniz. Gelen belgenin UBL ve PDF dosyası evrak eki olarak saklanır.
e-Belge ayarlarının tamamı için e-Belge modülü sayfasına, programı denemek için ücretsiz kurulum sayfasına bakabilirsiniz.
Konuyla ilgili: Fatura Hesaplama: İskontolu ve KDV'li Fatura Tutarı, Proforma Fatura Nedir, İhracatta Nasıl Hazırlanır?.