e-Faturada iki ayrı seçim yapılır. Senaryo (profil) faturanın nasıl işleyeceğini belirler: TEMELFATURA, TICARIFATURA, IHRACAT, YOLCUBERABERFATURA, KAMU gibi. Fatura tipi ise vergisel niteliği gösterir: SATIS, IADE, TEVKIFAT, ISTISNA, OZELMATRAH, IHRACKAYITLI gibi. Doğru fatura için ikisinin de işlemin gerçek niteliğine uyması ve gerekiyorsa istisna ya da tevkifat kodunun satıra yazılması gerekir.
e-Fatura ekranında iki açılır liste vardır ve çoğu yeni kullanıcı ikisini aynı şey sanır. Biri senaryo, diğeri fatura tipidir. Senaryo faturanın yolunu ve alıcının ne yapabileceğini belirler; tip ise faturanın vergi açısından ne olduğunu söyler. Bir ihracat faturası hem IHRACAT senaryosunda hem ISTISNA tipinde olabilir; bir iade faturası TEMELFATURA senaryosunda IADE tipindedir.
Bu yazı iki listeyi ayrı ayrı açıklıyor, üretim firmasının en sık karşılaştığı eşleşmeleri tabloyla gösteriyor ve hatalı seçimin entegratör ya da alıcı tarafında nasıl geri döndüğünü anlatıyor. Faturanın teknik yapısını merak ediyorsanız önce UBL-TR nedir yazısına bakabilirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
- e-Fatura senaryosu ile fatura tipi arasındaki fark nedir?
- e-Fatura senaryoları nelerdir?
- e-Fatura tipleri nelerdir?
- Hangi işlemde hangi senaryo ve tip seçilir?
- Yanlış senaryo ya da tip seçilirse ne olur?
- Senaryo ve tip seçimini hatasız yapmak için ne tanımlanmalı?
- PakERP One'da senaryo, tip ve kodlar
- Sık sorulan sorular
e-Fatura senaryosu ile fatura tipi arasındaki fark nedir?
UBL-TR belgesinde senaryo, ProfileID alanına; fatura tipi, InvoiceTypeCode alanına yazılır. İki alan birbirinden bağımsız görünse de her senaryo her tiple birlikte kullanılamaz. GİB'in doğrulama kuralları ve entegratörün kontrolleri uyumsuz eşleşmeyi reddeder.
- Senaryo: faturanın kime, hangi süreçle gideceğini belirler. Alıcının red hakkı olup olmayacağı, ihracatta gümrük süreciyle ilişki, kamu kurumuna özel alanlar senaryoyla gelir.
- Fatura tipi: işlemin vergi niteliğini söyler. KDV hesaplanıyor mu, istisna mı, tevkifat var mı, bu bir iade mi.
Pratik bir kural: önce alıcıya ve sürece bakıp senaryoyu, sonra işlemin vergisine bakıp tipi seçin. Senaryoyu satış ekibi, tipi muhasebe bilir; ikisinin bilgisi cari kartta ve ürün kartında önceden tanımlı olursa faturayı kesen kişi tahmin yürütmez.
e-Fatura senaryoları nelerdir?
Üretim firmalarının günlük işinde en sık görülen senaryolar şunlardır:
| Senaryo | Ne zaman kullanılır |
|---|---|
| TEMELFATURA | Alıcının sistemden kabul ya da red veremediği standart fatura |
| TICARIFATURA | Alıcının 8 gün içinde kabul ya da red verebildiği fatura |
| IHRACAT | Yurt dışındaki alıcıya mal ihracatı |
| YOLCUBERABERFATURA | Yurt dışında ikamet eden yolcuya, beraberinde götürülmek üzere satış |
| KAMU | Kamu idarelerine kesilen faturalar |
| YATIRIMTESVIK | Yatırım teşvik belgesi kapsamındaki teslimlerde kullanılabilen senaryo |
Bunların dışında belirli sektörlere özgü senaryolar da vardır. Liste GİB tarafından zaman zaman genişletildiği için güncel listeyi GİB'in e-Belge portalındaki teknik kılavuzlardan kontrol edin. Temel ve ticari arasındaki farkı temel fatura ile ticari fatura farkı yazısında ayrıntılı anlattık.
Alıcı e-Fatura kullanıcısı değilse yukarıdaki seçimlerin hiçbiri yapılmaz; belge e-Arşiv faturası olarak düzenlenir. Bu yüzden senaryo seçiminden önce alıcının mükellef durumu sorgulanmalıdır.
Senaryo bir kez gönderildikten sonra değiştirilemez. TEMELFATURA olarak gönderilmiş bir faturayı alıcı sonradan reddetmek isterse sistem buna izin vermez; ticari fatura gerekiyorsa iptal edilip yeniden kesilmesi gerekir. Kamu kurumlarına kesilen faturalarda da durum benzerdir: KAMU senaryosunda istenen ek bilgiler eksikse fatura idarenin sisteminde işleme alınmaz. Bu yüzden senaryo, faturanın en başta doğru seçilmesi gereken alanıdır.
İhraç kayıtlı satış yapan fason atölyelerde en sık hata, IHRACKAYITLI tipi yerine normal SATIS tipiyle sıfır KDV'li fatura kesmek oluyor. İhracatçı müşteriyi cari kartta işaretleyip varsayılan istisna kodunu orada tutmak, bu hatayı büyük ölçüde engelliyor.
e-Fatura tipleri nelerdir?
Fatura tipi, faturanın vergisel karakterini gösterir. Üretim yapan firmalarda en sık kullanılan tipler:
| Tip | Anlamı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| SATIS | KDV'li normal satış | Oran ürüne göre seçilir |
| IADE | Alınan malın iadesi | İade edilen faturaya referans verilir |
| TEVKIFAT | KDV'nin bir kısmını alıcının beyan ettiği satış | Tevkifat kodu ve oranı satırda olur |
| ISTISNA | KDV istisnalı teslim | İstisna kodu satırda zorunludur |
| OZELMATRAH | Özel matrah şekline tabi işlemler | Matrahın nasıl hesaplandığı belgede gösterilir |
| IHRACKAYITLI | İhraç kaydıyla teslim | KDV 11/1-c kapsamı, ilgili kodla |
Listede başka tipler de vardır; firmanızın işine göre gerekenleri GİB'in güncel kod listesinden kontrol edin. Tevkifat oranları iş türüne göre KDV Genel Uygulama Tebliği'nde 2/10'dan 9/10'a kadar belirlenmiştir; tevkifatlı iadenin nasıl kesildiği tevkifatlı faturanın iadesi yazısında anlatılıyor.
Hangi işlemde hangi senaryo ve tip seçilir?
Aşağıdaki eşleşmeler bir üretim firmasının yılda en az birkaç kez karşılaştığı durumlardır. Her biri genel bir yol göstericidir; istisnanın ve kodun doğruluğunu mali müşavirinizle teyit edin.
- Yurt içi müşteriye parça satışı: TICARIFATURA ya da TEMELFATURA, tip SATIS.
- Müşterinin hurda bildirdiği partinin iadesi: alıcı tarafından kesilir; senaryo TEMELFATURA, tip IADE. Ayrıntılar iade faturası nasıl kesilir yazısında.
- Yurt dışı müşteriye mal ihracatı: senaryo IHRACAT, tip ISTISNA, istisna kodu 301 (KDV 11/1-a mal ihracatı).
- İhracatçı firmaya ihraç kaydıyla teslim: yurt içi senaryo, tip IHRACKAYITLI, kod 701 (KDV 11/1-c).
- Teşvik belgeli müşteriye makine ya da kalıp teslimi: KDV 13/d kapsamında istisna; senaryo ve tip seçimi firmaların uygulamasına göre değişebilir, ayrıntılar teşvikli fatura yazılarında.
- Tevkifata tabi bir iş, örneğin belirli fason ya da hizmet teslimleri: tip TEVKIFAT, iş türüne uygun tevkifat kodu.
İstisna kodlarının tamamını e-Faturada KDV istisna kodları yazısında topladık.
Yanlış senaryo ya da tip seçilirse ne olur?
Hatalı seçim iki aşamada geri döner. Birincisi entegratör ve GİB doğrulamasıdır: ISTISNA tipinde istisna kodu olmayan bir fatura, KDV oranı sıfırdan büyük olup istisna kodu taşıyan bir satır ya da IHRACAT senaryosunda eksik ihracat bilgisi gibi yapısal hatalar gönderimde reddedilir. Bu iyi bir durumdur, çünkü fatura alıcıya ulaşmadan düzeltilir.
İkinci aşama alıcı ve vergi idaresidir. Yapısal olarak doğru ama içerik olarak yanlış bir fatura, örneğin istisna şartı oluşmamış bir teslimin istisnalı kesilmesi, sistemden geçer. Bu hatayı alıcının muhasebesi ya da bir vergi incelemesi bulur ve düzeltmek çok daha zahmetlidir. Gönderim sırasındaki ret mesajlarının en sık görülenlerini e-belge ret nedenleri yazısında topladık.
Hatalı seçimlerin çoğu, faturayı kesen kişinin işlemin niteliğini bilmemesinden doğar. Senaryoyu cari kartta, istisna ve tevkifat varsayılanlarını ürün ve cari kartında tanımlamak, faturada yalnız istisnai durumların elle değiştirilmesini sağlar.
Senaryo ve tip seçimini hatasız yapmak için ne tanımlanmalı?
Fatura kesen kişinin her seferinde senaryo ve tip düşünmesi hem yavaş hem hataya açıktır. Doğru seçimin büyük kısmı, fatura kesilmeden önce kartlarda yapılan tanımlardan gelir:
- Cari kartta mükellef durumu: alıcının e-Fatura kullanıcısı olup olmadığı düzenli olarak sorgulanır. Mükellef listesi değişebildiği için bu bilgi bir kez girilip unutulmamalıdır; ayrıntılar e-Fatura mükellef sorgulama yazısında.
- Cari kartta varsayılan senaryo ve özel durum: ihracatçı müşteri, kamu kurumu, teşvik belgeli yatırımcı gibi özellikler cari kartta işaretlenir.
- Ürün ve hizmet kartında KDV oranı: ürün grubuna göre oran kartta tutulur, satıra kendiliğinden gelir.
- Ürün ve cari kartında varsayılan istisna ve tevkifat kodu: örneğin belirli bir fason işçilik hizmetinin tevkifat kodu hizmet kartında, ihraç kayıtlı satış yapılan müşterinin istisna kodu cari kartta durur.
- Seri ayrımı: teşvikli, ihracat ya da iade faturaları için ayrı seri kullanılıyorsa, programın doğru seriyi belge türünden seçmesi sağlanır.
Bu tanımlar yapıldıktan sonra faturayı kesen kişinin görevi yalnız istisnai durumu fark etmektir: normalde KDV'li satış yapılan bir müşteriye bu kez ihraç kayıtlı teslim yapılıyorsa, ya da bir hizmet ilk kez tevkifat kapsamına giriyorsa. Bu durumlar için de faturanın onaydan önce bir kez daha muhasebe tarafından görülmesi iyi bir alışkanlıktır.
Bir örnek: bir talaşlı imalat atölyesinin yılda yaklaşık bin faturası olduğunu düşünelim. Bunların büyük çoğunluğu yurt içi SATIS faturasıdır; birkaç düzinesi ihraç kayıtlı, bir kısmı tevkifatlı fason işçilik, birkaçı iadedir. Kartlar doğru tanımlandığında bin faturanın neredeyse tamamı ekstra düşünce gerektirmeden kesilir; muhasebe yalnız istisnai belgelere odaklanır.
PakERP One'da senaryo, tip ve kodlar
PakERP One faturayı UBL-TR olarak kurarken senaryoyu ve tipi belgenin içeriğinden belirler; faturayı kesen kişi XML ile uğraşmaz. Gönderim Digital Planet / Sovos özel entegratör bağlantısıyla yapılır; program ücretsizdir, entegratör hizmet bedeli entegratöre aittir.
- Mükellef sorgulama: alıcının e-Fatura kullanıcısı olup olmadığı sorgulanır; değilse belge e-Arşiv olarak düzenlenir.
- 101 Satış Faturası: satırda KDV oranı sıfır ve belge e-belge kapsamındaysa istisna kodu zorunludur; oran sıfırdan büyükse istisna kodu girilmez. Tevkifat kodları satırda listeden seçilir.
- 22 KDV İstisna Kodları: GİB listesindeki kodlar tanımlıdır; ürün ve cari kartında varsayılan kod tutulur ve satıra kendiliğinden gelir.
- Teşvikli fatura: yatırım teşvik belgesi numarası, tarihi ve makine bilgileri için ayrı alanlar vardır, teşvikli faturalar ayrı seriden numaralanır.
- 104 Satış İade Faturaları: iade faturası, iade edilen faturaya referans verilerek düzenlenir.
Ayrıntılar e-Belge modülü sayfasında; tevkifatlı faturalar için KDV tevkifatı yazısına da bakabilirsiniz.