İhracat bedeli peşin, mal mukabili, vesaik mukabili ya da akreditifle tahsil edilir ve yurt dışından bankaya döviz olarak gelir. Banka gelen parayı ilgili ihracatla eşleştirir; ihracat bedelinin yurda getirilmesi ve gerekiyorsa bir kısmının TL'ye çevrilmesi güncel kambiyo düzenlemesine tabidir. Gelen döviz döviz hesabında tutulup ihtiyaç oldukça bozdurulur; fatura kuru ile tahsilat kuru, tahsilat kuru ile bozdurma kuru arasındaki farklar kambiyo kârı ya da zararı olarak kaydedilir.
Bankadan telefon gelir: "Hesabınıza 9.980 EUR yatmış, gönderen Hamburg'dan bir firma. Hangi ihracatınıza ait?" Muhasebe faturalara bakar: aynı müşteriye son iki ayda üç fatura kesilmiş, hiçbiri 9.980 değil. Yirmi euro nereye gitti, para hangi faturayı kapatıyor, bozdurulsun mu beklesin mi? Telefon kapandıktan sonra bu üç soru yarım gün sürer.
İhracatta satış faturayla bitmez; döviz hesaba girip doğru faturayla eşleştiğinde ve kur farkları kaydedildiğinde biter. Bu rehber, tahsilatın yollarını, bankada eşleştirmeyi, bozdurma kararını ve muhasebe kaydını sırasıyla anlatıyor.
Tam boyutİçindekiler
- İhracat bedeli hangi yollarla tahsil edilir?
- İhracat bedelini yurda getirmek zorunlu mu?
- Bankaya gelen döviz faturayla nasıl eşleştirilir?
- Peşin tahsilatta nelere dikkat edilir?
- Gelen döviz ne zaman bozdurulmalı?
- Tahsilat ve bozdurma muhasebeye nasıl işlenir?
- Eksik gelen tutar nasıl kapatılır?
- Döviz tahsilatında sık yapılan hatalar
- PakERP One'da döviz tahsilatı ve bozdurma
- Sık sorulan sorular
İhracat bedeli hangi yollarla tahsil edilir?
Dört temel yol vardır: peşin ödeme, mal mukabili (açık hesap), vesaik mukabili ve akreditif. Aralarındaki fark, paranın maldan önce mi sonra mı geldiği ve bankanın bu süreçte ne kadar güvence verdiğidir.
| Ödeme şekli | Para ne zaman gelir? | İhracatçının riski |
|---|---|---|
| Peşin | Sevkiyattan önce | En düşük |
| Vesaik mukabili | Alıcı belgeleri bankadan alırken | Orta; alıcı belgeyi almazsa mal limanda kalır |
| Akreditif | Belgeler şartlara uygun sunulunca | Düşük; banka ödeme taahhüdü verir |
| Mal mukabili | Mal teslim edildikten sonra, vadede | En yüksek; alıcının ödemesine güvenilir |
Sürekli çalışılan güvenilir müşterilerde mal mukabili yaygındır; yeni müşteride peşin ya da akreditif tercih edilir. Ödeme şekillerinin ayrıntısı akreditif, vesaik mukabili ve peşin yazısında.
İhracat bedelini yurda getirmek zorunlu mu?
Evet, Türk Parasının Kıymetini Koruma mevzuatına göre ihracat bedelinin yurda getirilmesi gerekir. Sürenin ne olduğu, bedelin bir kısmının bankaya satılıp TL'ye çevrilmesinin istenip istenmediği ve oranı, TCMB'nin ihracat genelgesi ve güncel kambiyo düzenlemeleriyle belirlenir. Bu kurallar zaman zaman değiştiği için rakam vermiyoruz; bankanızın dış ticaret biriminden ve TCMB duyurularından güncel durumu öğrenin.
Banka, bedeli yurda getirilen ihracat için ihracat bedeli kabul belgesi (İBKB) düzenler. Bu belge, paranın hangi ihracata ait olduğunu resmi olarak bağlar ve bazı teşvik ve destek başvurularında istenebilir. Bu yüzden gelen dövizin doğru beyannameyle eşleştirilmesi yalnız muhasebe için değil, kambiyo yükümlülüğü için de gereklidir.
Yurt dışı müşterileri olan üreticilerde en sık görülen durum, ödemenin birkaç faturayı birlikte kapatması ama açıklamada yalnız müşteri adının yazmasıdır. Ay sonunda hangi faturanın açık kaldığı anlaşılmaz. Ödeme açıklamasına fatura numarası yazılmasını proformada şart olarak istemek bu sorunu büyük ölçüde çözer.
Bankaya gelen döviz faturayla nasıl eşleştirilir?
Gelen para önce gönderenden ve açıklamadan, sonra tutardan ilgili faturaya bağlanır. Eşleştirmeyi kolaylaştırmak satıştan başlar:
- Faturada referans isteyin: müşteriden ödeme açıklamasına fatura numarasını yazmasını isteyin; proforma ve faturada bu ricayı açıkça belirtin.
- Dekontu bekleyin: SWIFT mesajındaki gönderen adı, açıklama ve masraf bilgisi eşleştirmenin anahtarıdır.
- Açık kalemlere bakın: müşterinin döviz cinsinden açık faturaları vade sırasıyla listelenir; tutar tek faturayı tutuyorsa eşleşme kolaydır.
- Fark varsa sorun: küçük eksik genellikle banka masrafıdır; büyük fark kısmi ödeme ya da indirim talebi olabilir.
- Bankaya bildirin: hangi ihracata ait olduğunu bankaya bildirin ki İBKB doğru beyannameye bağlansın.
- Kaydedin: tahsilatı cari hesaba işleyin; döviz tutarı ve kur kayıtta görünür olsun.
Dövizli caride açık kalemleri ve bakiyeyi takip etmenin yolu yurt dışı müşteri cari takibi yazısında.
Peşin tahsilatta nelere dikkat edilir?
Peşin gelen para henüz satış değildir; fatura kesilene kadar müşteriden alınmış bir avanstır ve 340 Alınan Sipariş Avansları hesabında izlenir. Mal sevk edilip ihracat faturası kesilince avans faturaya mahsup edilir.
Üç konuya dikkat edin. Birincisi, avansın hangi siparişe ve hangi proformaya ait olduğu kayıtta açıkça yazmalı; aynı müşteriden birden fazla sipariş varken avans yanlış siparişe sayılabilir. İkincisi, avans ile fatura arasında haftalar geçtiği için kur değişir; avansın ve faturanın hangi kurla değerleneceğini mali müşavirinizle baştan netleştirin ve her sevkiyatta aynı kuralı uygulayın. Üçüncüsü, kısmi peşinde kalan tutarın hangi şartla ödeneceği proformada yazmalıdır; yoksa sevkiyat sonrası alacak, peşin satış sanılarak takipsiz kalır. Proformanın bu bilgileri nasıl taşıması gerektiği proforma fatura nedir yazısında.
Gelen döviz ne zaman bozdurulmalı?
Döviz, TL ihtiyacı doğduğunda ve o ihtiyaç kadar bozdurulur; kur tahmini üzerine bekletmek bir üretim firmasının işi değildir. Maaş, SGK, yurt içi tedarikçi ödemeleri ve vergiler TL ile ödenir; bunların takvimi bellidir.
Pratik bir yöntem: önümüzdeki iki-üç haftanın TL ödeme listesini çıkarın, TL girişlerini düşün, açığı dövizden bozdurun. Hammaddeyi dövizle alıyorsanız döviz borcunuz kadar dövizi bozdurmadan tutmak, kur riskini kendiliğinden azaltır. Güncel düzenleme bedelin bir kısmının bankaya satılmasını istiyorsa o kısım bu kararın dışında kalır.
Tahsilat ve bozdurma muhasebeye nasıl işlenir?
Tahsilat, döviz tutarı tahsilat günü kuruyla TL'ye çevrilerek kaydedilir; fatura kuruyla arasındaki fark kambiyo kârı ya da zararıdır. Örnek (tutarlar ve kurlar temsili): 10.000 EUR fatura 44,50 kuruyla 445.000 TL olarak kayıtlı. Müşteri 10.000 EUR gönderiyor, muhabir banka 20 EUR kesiyor, hesaba 9.980 EUR giriyor. Tahsilat günü kuru 45,00.
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 Bankalar (EUR hesabı) 9.980 × 45,00 | 449.100 | |
| Banka masrafı gider hesabı 20 × 45,00 | 900 | |
| 120 Alıcılar | 445.000 | |
| 646 Kambiyo Kârları | 5.000 | |
| Toplam | 450.000 | 450.000 |
Masrafın hangi gider hesabına yazılacağını mali müşavirinizle belirleyin. Sonra 5.000 EUR bozduruluyor; kayıtlı değeri 45,00 kuruyla 225.000 TL, bankanın alış kuru 45,20, hesaba 226.000 TL giriyor:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 102 Bankalar (TL hesabı) | 226.000 | |
| 102 Bankalar (EUR hesabı) | 225.000 | |
| 646 Kambiyo Kârları | 1.000 | |
| Toplam | 226.000 | 226.000 |
Kur düşük gelirse fark 656 Kambiyo Zararları'na borç yazılır. Kur farkının ihracata özgü ayrıntıları ihracatta kur farkı yazısında.
Eksik gelen tutar nasıl kapatılır?
Eksik tutarın sebebi çoğu zaman transfer masrafıdır ve masrafın kime ait olduğu ödeme talimatındaki koddan anlaşılır: OUR'da tüm masrafı gönderen öder, SHA'da her taraf kendi bankasının masrafını öder, BEN'de masrafın tamamı alıcıdan, yani sizden düşülür. Sözleşmede masraf paylaşımı yazılı değilse küçük eksikler her tahsilatta birikir ve cari hiç kapanmaz.
Masraf sizin üstünüzdeyse yukarıdaki örnekteki gibi gider olarak kaydedilip fatura kapatılır. Müşterinin ödemesi gerekiyorsa farkı bir sonraki faturaya not olarak ekleyin. Hangisi olursa olsun, 20 EUR'luk farkı cari hesapta açık bırakmak yıllar sonra anlamsız bir bakiye olarak geri gelir.
Döviz tahsilatında sık yapılan hatalar
- Tahsilatı fatura kuruyla kaydetmek: kur farkı kaybolur, TL bakiye yanlış çıkar.
- Dövizli cariyi TL izlemek: döviz borcu kapanmış müşteri TL'de borçlu görünür. Bu yanılgının nedeni dövizli caride gerçek bakiye yazısında.
- Banka masrafını açık bırakmak: küçük farklar birikir.
- Bankaya ihracat bilgisini geç vermek: İBKB yanlış beyannameye bağlanır ya da gecikir.
- Bozdurmayı TL ihtiyacından bağımsız yapmak: ya gereksiz döviz satılır ya da ödeme günü TL bulunamaz.
PakERP One'da döviz tahsilatı ve bozdurma
PakERP One'da dövizli tahsilat banka hesabının kendi para biriminde işlenir, TL karşılığı altta görünür. Program ücretsizdir.
- 831 Banka: dövizli banka hesabında tutar hesabın para biriminde girilir, TL karşılığı kayıtta durur. TL banka hesabına dövizli cariden tahsilat girilirse döviz tutarı kurla bulunur.
- 855 Tahsilat Fişi: tahsilat satırları girilir; Kaydet ile onaylanınca cari, kasa ya da banka ve muhasebe kaydı birlikte oluşur.
- 832 Havale / EFT / Virman: TL ile USD ya da EUR hesap arasında aktarım; kur ya da hedef tutar yazılır. Döviz bozdurma bu ekrandan ya da 857 Virman Fişi ile kaydedilir.
- 802 Cari Ekstre: döviz cinsinden açık kalemler FIFO ile görünür; hangi faturanın açık kaldığı bellidir.
- 851 Cari Konsol: "Gerçek Bakiye" döviz bakiyesini güncel kurla gösterir; "Kur Farkı Kalıntısı" ayrı satırdadır.
- Kur: TCMB kuru her gün kendiliğinden çekilir.
Ayrıntı: Finans modülü.
Konuyla ilgili: Ay Sonu Kur Değerlemesi Nasıl Yapılır? Kayıt Mantığı, Kambiyo Kârı ve Zararı: 646 ve 656 Hesapları Nasıl Çalışır?.