Üretimde KPI seti beş alanı kapsamalıdır: teslimat (zamanında teslim, plana uyum, üretim süresi), kalite (müşteri PPM, iç fire, ilk seferde doğru), verim (OEE, ortalama ayar süresi), bakım (MTBF, MTTR) ve stok ile maliyet (yarı mamul stok günü, standart maliyet sapması). Her göstergenin yazılı bir tanım kartı olur: formül, veri kaynağı, sıklık, sahibi ve hedefi. Tanımı yazılmamış gösterge her ay farklı hesaplanır.
Yönetim toplantısının ekranında yirmi üç gösterge var. Kimse hangisinin iyiye, hangisinin kötüye gittiğini söyleyemiyor; çünkü yarısının formülü geçen aydan farklı, üçü elle düzeltilmiş, ikisi aynı şeyi farklı adla ölçüyor. Toplantı yine "geçen ay iyiydi" hissiyle bitiyor.
KPI seçimi bir liste yapma işi değildir. Az sayıda, birbirini dengeleyen ve her biri bir kişinin sorumluluğunda olan gösterge seçilir; her birinin nasıl hesaplanacağı bir kez yazılır. Aşağıdaki on iki gösterge çoğu talaşlı imalat, pres ve plastik enjeksiyon atölyesinde yeterli resmi verir. Makine ve işgücü verimliliğinin ayrıntılı hesabı üretim verimliliği yazısında; bu yazı seti bir bütün olarak kurmaya odaklanıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Üretimde izlenecek 12 KPI nedir?
- Bu göstergeler neden birlikte izlenmeli?
- 12 gösterge bir ayda nasıl hesaplanır? Örnek
- KPI tanım kartı nedir, ne yazılır?
- KPI hedefi nasıl belirlenir?
- KPI seti adım adım nasıl kurulur?
- KPI izlemede sık yapılan hatalar nelerdir?
- PakERP One'da KPI verisi nereden gelir?
- Sık sorulan sorular
Üretimde izlenecek 12 KPI nedir?
On iki gösterge beş alana dağılır; her alan bir kayıp türünü görünür kılar. Formüller düz metin yazılmıştır.
| Alan | Gösterge | Formül |
|---|---|---|
| Teslimat | 1. Zamanında teslim (OTD) | Zamanında sevk edilen sipariş satırı / toplam sipariş satırı × 100 |
| Teslimat | 2. Plana uyum | Planlanan tarihte tamamlanan iyi adet / planlanan adet × 100 |
| Teslimat | 3. Ortalama üretim süresi | Σ (iş emri kapanış tarihi - açılış tarihi) / kapanan iş emri sayısı |
| Kalite | 4. Müşteri PPM | Müşterinin reddettiği adet / sevk edilen adet × 1.000.000 |
| Kalite | 5. İç fire oranı | Fire adedi / üretilen adet × 100 |
| Kalite | 6. İlk seferde doğru | İlk kontrolde iyi / kontrole giren × 100 |
| Verim | 7. OEE | Kullanılabilirlik × Performans × Kalite |
| Verim | 8. Ortalama ayar süresi | Toplam kalıp ya da ayar değişim süresi / değişim sayısı |
| Bakım | 9. MTBF | Toplam çalışma süresi / arıza sayısı |
| Bakım | 10. MTTR | Toplam onarım süresi / arıza sayısı |
| Stok ve maliyet | 11. Yarı mamul stok günü | Yarı mamul stok değeri / günlük ortalama üretim maliyeti |
| Stok ve maliyet | 12. Standart maliyet sapması | (Fiili maliyet - standart maliyet) / standart maliyet × 100 |
OEE'nin bileşenleri OEE rehberinde, PPM'in müşteri bazında nasıl ayrıldığı PPM hesaplama yazısında, fire oranının ayrıntısı fire oranı yazısında anlatılıyor.
Bu göstergeler neden birlikte izlenmeli?
Çünkü her biri ötekinin yan etkisini yakalar. Tek gösterge iyileştirildiğinde kayıp başka bir yere taşınır ve ancak dengeleyici gösterge bunu gösterir.
- OEE ile yarı mamul stok günü: kalıp değişimini azaltmak için büyük partiler basılırsa OEE yükselir, yarı mamul stoğu da şişer.
- Plana uyum ile ortalama ayar süresi: ayar süresi kısaldıkça plana uyum artar; ayar süresi izlenmezse plana uyumdaki düşüşün nedeni bulunamaz.
- İç fire ile müşteri PPM: iç fire düşerken müşteri PPM yükseliyorsa hata yakalanmıyor, sevk ediliyor demektir.
- MTBF ile MTTR: arızalar seyrekleşip onarım uzuyorsa yedek parça ya da bakım yetkinliği sorunu vardır.
- Zamanında teslim ile standart maliyet sapması: teslimat fazla mesai ve ekspres nakliyeyle kurtarılıyorsa maliyet sapması bunu gösterir.
KPI setini yeniden kuran fabrikalarda en sık değişen gösterge MTTR olur, çünkü arıza ile ayarın ayrı kodlanmadığı ortaya çıkar. Duruş nedenleri bir kez gruplanıp kapsam kuralı yazıldığında bakım ve üretim aynı rakamı konuşmaya başlar.
12 gösterge bir ayda nasıl hesaplanır? Örnek
Temsili rakamlarla, 6 enjeksiyon makinesi ve 3 presi olan bir atölyenin bir ayı. Rakamlar açıklama içindir, bir firmanın verisi değildir.
| Gösterge | Ay verisi | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 1. OTD | 212 sipariş satırının 189'u zamanında | 189 / 212 | %89,2 |
| 2. Plana uyum | Plan 410.000, zamanında iyi 371.000 | 371.000 / 410.000 | %90,5 |
| 3. Üretim süresi | 64 iş emri, toplam 410 gün | 410 / 64 | 6,4 gün |
| 4. Müşteri PPM | 186.000 sevk, 42 red | 42 / 186.000 × 1.000.000 | 226 PPM |
| 5. İç fire | 395.000 üretim, 9.875 fire | 9.875 / 395.000 | %2,5 |
| 6. İlk seferde doğru | 395.000 kontrol, 381.000 ilk seferde iyi | 381.000 / 395.000 | %96,5 |
| 7. OEE | Kullanılabilirlik %86, performans %90, kalite %96,5 | 0,86 × 0,90 × 0,965 | %74,7 |
| 8. Ayar süresi | 38 kalıp değişimi, 57 saat | 57 / 38 | 1,5 saat |
| 9. MTBF | Enjeksiyon 3: 520 saat planlı, 15 saat arıza, 6 arıza | (520 - 15) / 6 | 84,2 saat |
| 10. MTTR | Aynı makine | 15 / 6 | 2,5 saat |
| 11. YM stok günü | YM stoğu 1.260.000 TL, aylık üretim maliyeti 9.450.000 TL, 21 iş günü | 1.260.000 / (9.450.000 / 21) | 2,8 gün |
| 12. Maliyet sapması | Standart 9.000.000 TL, fiili 9.450.000 TL | 450.000 / 9.000.000 | +%5,0 |
Tablo okunurken tek tek değerlere değil ilişkilere bakılır. Bu ayda OEE'nin en zayıf bileşeni kullanılabilirliktir; 38 kalıp değişiminin 57 saati ve enjeksiyon 3'ün arızaları bunun büyük kısmını açıklar. Maliyet sapmasının +%5 olması, kaybın parasal karşılığıdır.
KPI tanım kartı nedir, ne yazılır?
KPI tanım kartı, bir göstergenin nasıl hesaplanacağını, verinin nereden geleceğini ve kimin sorumlu olduğunu yazan tek sayfalık belgedir. Kart olmadan aynı gösterge farklı kişilerce farklı hesaplanır ve aylar arası karşılaştırma anlamını yitirir.
Örnek kart, MTTR için:
- Amaç: arıza başına makinenin ne kadar sürede yeniden üretime döndüğünü izlemek
- Formül: toplam onarım süresi / arıza sayısı; süre arızanın bildirildiği andan makinenin ilk iyi parçayı ürettiği ana kadar
- Kapsam: yalnız arıza nedenli duruşlar; planlı bakım, kalıp değişimi ve malzeme bekleme hariç
- Veri kaynağı: duruş kayıtları, neden kodu "arıza" grubundakiler
- Sıklık ve seviye: haftalık makine bazında, aylık atölye toplamı
- Sahibi: bakım şefi
- Hedef ve eşik: başlangıç değerinden belirlenir; yeşil, sarı ve kırmızı eşikleri yazılır
Karttaki "kapsam" satırı en çok tartışılan satırdır ve en önemlisidir. Kalıp değişimi arıza sayılırsa MTTR iyileşmiş görünür; ilk iyi parça yerine makinenin çalıştığı an esas alınırsa ayar sonrası deneme süreleri kaybolur.
KPI hedefi nasıl belirlenir?
Hedef, kendi ölçülmüş başlangıç değerinizden yola çıkılarak belirlenir; başka firmaların ya da sektör ortalamalarının rakamı hedef değildir. Başlangıç değeri için en az iki üç ay veri toplanır, bu sürede formül ve kapsam oturur.
Hedefi belirlerken üç şey yazılır: hedef değer, hedefin geçerli olacağı tarih ve hedefe hangi çalışmayla ulaşılacağı. "OEE %85 olsun" bir hedef değildir; "enjeksiyon 3'te kalıp değişim süresini 90 dakikadan 45 dakikaya indirerek altı ayda kullanılabilirliği artırmak" bir hedeftir ve OEE onun sonucudur. Ayar süresinin parti büyüklüğünü nasıl belirlediği parti büyüklüğü yazısında anlatılıyor.
Eşikler renk için kullanılır ama renk tartışmanın yerini almamalıdır. Sarıya dönen bir göstergenin yanında her zaman "neden" sütunu bulunur; en sık üç neden yazılmadan gösterge panoya asılmaz.
KPI seti adım adım nasıl kurulur?
- Alanları seç: teslimat, kalite, verim, bakım, stok ve maliyet; her alandan bir iki gösterge.
- Tanım kartlarını yaz: formül, kapsam, veri kaynağı, sıklık, sahibi.
- Veri kaynağını doğrula: üretim bildirimi, duruş kaydı, kalite kaydı ve sevk kaydı düzenli giriliyor mu? Eksik kayıt varsa önce kayıt düzeltilir.
- İki üç ay ölç: başlangıç değerlerini bul, formüldeki belirsizlikleri gider.
- Hedef ve eşik koy: her gösterge için, sahibiyle birlikte.
- Toplantı ritmine bağla: vardiya, sabah, haftalık ve aylık toplantıda hangi göstergeye bakılacağını yaz.
- Altı ayda bir gözden geçir: hiç konuşulmayan göstergeyi çıkar, yeni bir kaybı görünür kılacak göstergeyi ekle.
Sabah toplantısında hangi göstergelerin önüne konacağı üretim müdürünün günlük raporları yazısında ayrıntılı olarak var.
KPI izlemede sık yapılan hatalar nelerdir?
- Çok fazla gösterge: yirmi göstergeye kimse bakmaz; on iki bile ancak sahipleri belliyse işler.
- Formülü yazmamak: aynı gösterge her ay başka bir kapsamla hesaplanır.
- Ortalamaya güvenmek: atölye ortalaması darboğaz makinenin kötü değerini gizler; darboğaz ayrıca izlenir.
- Elle düzeltilen veri: "o arıza sayılmasın" denerek yapılan her düzeltme göstergenin güvenini azaltır; düzeltme kartın kapsam kuralına göre yapılır.
- Göstergeye prim bağlamak: tek göstergeye bağlanan prim, dengeleyici göstergeyi bozar.
- Neden sütunu olmadan pano: kırmızı rakam asılır ama ne yapılacağı konuşulmaz.
PakERP One'da KPI verisi nereden gelir?
PakERP One'da on iki göstergeyi tek ekranda hesaplayan hazır bir KPI panosu yoktur; göstergeler programın standart kayıtlarından alınan raporlarla, çoğunlukla Excel'de hesaplanır. Program ücretsizdir ve kayıtların hepsi aynı veritabanındadır.
- 8121 Üretim Bildirimleri: iyi ve fire adet, fire nedeni, operatör, vardiya, başla ve bitir saati; Android uygulamasından sahada da girilir. Plana uyum, fire ve OEE'nin performans bileşeni buradan.
- 8129 Duruş Kayıtları ve 8164 Fire ve Duruş Nedenleri: duruş süresi ve nedeni tezgah bazında; neden kodları gruplanabilir. MTBF, MTTR ve ayar süresi buradan.
- 8128 Kalite Kontrol: giriş, proses ve final muayene, kabul ve red miktarları.
- 103 Satış Siparişleri ve 120 Satış İade İrsaliyeleri: satır bazlı teslim takibi ve müşteriden dönen adetler; OTD ve müşteri PPM için.
- 301 Stok Durumu (nitelik kırılımıyla) ve 8151 / 8153 fiili maliyet ve standart / fiili karşılaştırma: yarı mamul stoğu ve maliyet sapması.
Her listede "Raporlar ▾" ile PDF ve Excel çıktısı alınır. Ayrıntı: Raporlar.
Konuyla ilgili: Üretimde Performans Primi Nasıl Hesaplanır?.