İade yönetimi, müşteriden geri gelen malın önce iade irsaliyesiyle ayrı bir depoya alınması, incelendikten sonra mamule, yeniden işlemeye ya da hurdaya ayrılması ve fatura kesilmişse iade faturasıyla carinin düzeltilmesidir. Ücretsiz ERP ile iade belgeleri kendi serisiyle açılır, kaynak faturaya bağlanır; stok, cari ve muhasebe kaydı belgeden doğar. Belge türü ve e-belge kuralı GİB kılavuzuna göre mali müşavirle netleştirilir.
Sevkiyat rampasında bir palet duruyor, ama yönü ters: dışarı değil içeri giriyor. Müşteri, kaplaması hatalı çıkan partiyi geri göndermiş. Şoför imza bekliyor, depocu "nereye koyayım" diye soruyor, muhasebe "fatura kesilmişti, şimdi ne olacak" diyor. Üç soru, üç ayrı masa; cevap veren yok.
İade, satışın tersine akan bir süreçtir ve satış kadar kayıt ister. Mal geri gelir, stok artar, cari alacak azalır, muhasebe düzeltilir, kalite bölümü neden arar. Bu adımlardan biri atlanınca ay sonunda sayım tutmaz ya da müşteriyle mutabakat kopar. Ücretsiz ERP ile iade, satış belgelerinin aynasıdır: iade irsaliyesi ve iade faturası kendi serisiyle açılır ve kaynak belgeye bağlanır.
Tam boyutİçindekiler
İade nedir, hangi belgelerle yürür?
İade, satılmış ve sevk edilmiş malın müşteriden geri alınmasıdır; iki belgeyle yürür. İade irsaliyesi malın hareketini kaydeder, iade faturası ise kesilmiş faturanın mali etkisini geri alır. Birincisi depoyu, ikincisi cariyi ve muhasebeyi ilgilendirir.
Belgeyi hangi tarafın düzenleyeceği, faturanın kesilip kesilmediğine ve tarafların e-belge durumuna göre değişir. Bu kural GİB'in e-belge kılavuzlarında yazılıdır; firmanızın durumuna göre mali müşavirinizle bir kez netleştirin ve yazılı hâle getirin. Sahada sık görülen hata, müşterinin kestiği iade faturasını beklerken malın depoya belgesiz girmesidir. Mal belgesiz girince stok artar ama kayıt yoktur; sayımda fazla çıkar, kimse nedenini bulamaz.
İade süreci adım adım nasıl işler?
İade sekiz adımda biter; adımların sırası değişmez, yalnız bazıları aynı gün yapılır.
- Bildirim: müşteri iade talebini yazılı iletir; hangi fatura, hangi parça, kaç adet, neden.
- Kabul kararı: satış ve kalite birlikte karar verir. Karar "kabul", "yerinde ayıklama" ya da "red" olabilir.
- Mal kabul: palet gelir, adet sayılır, lot etiketi okunur, iade irsaliyesi kesilir ya da müşterinin irsaliyesi kayda alınır.
- Karantina: mal satılabilir stoğa değil, ayrı bir depoya ya da niteliğe girer.
- İnceleme: kalite parçayı ayırır: sağlam, yeniden işlenecek, hurda.
- Mali belge: fatura kesilmişse iade faturası düzenlenir ya da müşterininki işlenir; cari bakiye düzeltilir.
- Sonuç işlemi: sağlam parça mamul deposuna, yeniden işlenecek parça iş emrine, hurda parça hurda kaydına gider.
- Kök neden: iade nedeni koda bağlanır; aynı hata üçüncü kez gelmeden önlem alınır.
Sevkiyat tarafındaki kurallar sevkiyat rehberinde anlatıldı; iade bunların tersten okunmuş hâlidir.
İadelerin kayıt dışı kalmasının en sık nedeni belgesiz mal kabulüdür: şoför acele eder, palet indirilir, evrak sonra tamamlanır denir ve tamamlanmaz. Mal kabulde "iade irsaliyesi olmadan palet inmez" kuralı koyan firmada sayım farkları ve mutabakat sorunları belirgin biçimde azalır.
İade edilen mal hangi depoya girmeli?
Her zaman ayrı bir karantina ya da kalite deposuna. Geri gelen palet doğrudan mamul deposuna alınırsa ertesi sabah başka bir müşteriye sevk edilebilir ve aynı hata ikinci kez gider. Karantina deposu bu riski keser: mal kayıtta görünür, ama sevke açık bakiyede görünmez.
Lot burada kritik bir bilgidir. Geri gelen parçanın lotu korunursa hangi iş emrinden, hangi hammadde lotundan, hangi fasoncudan geçtiği geriye doğru bulunur. Kaplama hatası fasoncudan kaynaklanıyorsa fasoncuya rücu bu kayıtla yapılır. Lot etiketi silinmiş ya da okunmuyorsa iade kaydında "lot bilinmiyor" ayrı bir nitelik olarak tutulmalı, tahminle lot yazılmamalıdır. Konunun bütünü lot takibi yazısında.
İncelemeden sonra üç yol
Sağlam çıkan parça karantinadan mamul deposuna transfer edilir ve yeniden satılabilir. Yeniden işlenecek parça (tekrar kaplama, çapak alma) için iş emri açılır; girdisi karantinadaki lot, çıktısı yeni niteliktir. Hurda ise hurda kaydıyla stoktan düşülür, cinsi (çelik, alüminyum, plastik) yazılır. Üç yolun üçü de belgeyle yürür; "depocu gözüyle ayırdı" kayıt değildir. Ücretsiz ERP seçerken depo ve nitelik ayrımının olup olmadığına, iade irsaliyesinde depo seçilebilip seçilemediğine bakın; tek depolu programda karantina ancak rafta bir köşe olarak kalır, kayıtta görünmez.
İade faturası mı gerekir, fatura düzeltmesi mi?
Cevap faturanın kesilip kesilmediğine bağlıdır. Mal irsaliyeyle gitmiş ama henüz faturalanmamışsa iade irsaliyesi faturalanacak miktarı düşürür; ayrı iade faturası gerekmeyebilir. Fatura kesilmişse iade faturası gerekir, çünkü gönderilmiş bir e-Fatura geri çağrılamaz.
e-Fatura mükellefi iki firma arasında iade belgesinin hangi senaryoyla ve kimin tarafından düzenleneceği GİB'in güncel kılavuzlarına göre belirlenir. Yukarıdaki anlatım o kuralın yerine geçmez; kaynak bölümündeki resmi adresi ve mali müşavirinizi esas alın. ERP tarafında değişmeyen üç şey vardır: iade belgesi kaynak faturaya bağlanmalı, satırdaki fiyat ve KDV oranı kaynak faturayla aynı olmalı, tevkifatlı satışın iadesinde aynı tevkifat kodu kullanılmalı. e-Fatura tarafı ücretsiz ERP ile e-Fatura yazısında.
İadenin stok, cari ve muhasebeye etkisi nedir?
İade irsaliyesi stoğu, iade faturası cariyi ve muhasebeyi etkiler; ikisi karıştırılınca ya stok iki kez artar ya da cari hiç düzelmez.
| Kayıt | İade irsaliyesi | İade faturası |
|---|---|---|
| Stok | Seçilen depoya (karantina) giriş, lot ve nitelik korunur | Değişmez |
| Cari | Değişmez | Müşteri hesabına alacak; bakiye düşer |
| Muhasebe | Fiş yok | Satış iade ve KDV düzeltme fişi |
| Satış raporu | Etkilemez | İade kolonuna yazılır, net ciro düşer |
| Faturalaşma | Faturalanmamış irsaliyede kalan miktar düşer | Kaynak fatura kapanmaz, karşı kayıt oluşur |
Cari tarafında dikkat edilecek nokta FIFO kapamadır. İade faturası ekstrede alacak olarak durur ve açık kalem kapamasında en eski faturayı kapatır; bu, müşteriyle mutabakatta farklı okunabilir. Ekstrenin nasıl okunacağı cari hesap takibi rehberinde. Muhasebe fişinin belgeden kendiliğinden doğması, iade faturasının ikinci kez yevmiyeye yazılmasını önler.
İade nedenleri nasıl analiz edilir?
Her iade kaydına bir neden kodu yazılırsa üç ay sonra müşteri ve ürün bazında iade tablosu kendiliğinden çıkar. Kod yoksa analiz "geçen sefer de böyle olmuştu" düzeyinde kalır. Ücretsiz ERP programında iade belgesine neden alanı ya da açıklama kodu eklenip eklenemediğini baştan sorun; sonradan eklenen kod, geçmiş iadeleri kapsamaz.
- Ölçü dışı: kalıp aşınması ya da pres ayarı; üretim bölümüne döner.
- Yüzey ve kaplama: çoğu zaman fasoncu kaynaklı; fason mutabakatında gündem olur.
- Yanlış parça ya da yanlış miktar: sevkiyat hatası; irsaliye satırının siparişten gelmesi bu hatayı azaltır.
- Hasar: paletleme ve nakliye; ambalaj talimatı değişir.
- Müşteri kaynaklı: sipariş iptali ya da fazla sipariş; ticari karar, kalite konusu değil.
Müşteri bazında iade tutarı satış raporunda net cironun yanında durmalıdır; iadesi yüksek müşteri ciroda önde görünse de kâr sıralamasında geriye düşer. Bunu satış raporları yazısında anlattık. Tedarikçiye yapılan iade de aynı mantıkla yürür: giriş kalitede reddedilen mal satınalma iade irsaliyesi ve gerekiyorsa iade faturasıyla geri gider, reddedilen miktar satınalma siparişinde açık kalır.
PakERP One'da iade yönetimi
PakERP One'da iade belgeleri satış belgelerinin karşılığıdır ve kendi serisinden numara alır; program ve bulut sunucu ücretsizdir, belge sınırı yoktur.
- 120 Satış İade: müşteriden dönen mal kendi iade irsaliyesiyle, seçilen depoya (karantina) girer; lot ve nitelik korunur. Tevkifatlı satışın iadesinde satırdaki kodun satış faturasıyla aynı olduğu kontrol edilir.
- 104 Satış İade Faturaları: kesilmiş faturanın iadesi; onaylanınca cariye alacak yazılır ve muhasebe fişi kendiliğinden oluşur (919 Muhasebe Grup Kodları'ndaki satış iade hesabıyla). Raporlar ▾ altında Satış İade Listesi (Fatura + İrsaliye) iade satırlarını KDV, cari ve stok özetiyle verir.
- 17 Belge Serileri: iade irsaliyesi ve iade faturası satış serisinden ayrı numaralanır; Serileri Geçmişten Belirle iade serisini de kurar.
- 320 Depolar ve 326 Nitelikler: karantina deposu ve yeniden işleme aşaması; sevk yalnız nihai bakiyeden yapılır.
- 327 Hurda Kayıtları ve 328 Hurda Cinsleri: incelemede hurdaya ayrılan parça cinsiyle stoktan düşülür.
- 313 Lot İzleme: geri gelen lotun soy ağacı; hangi iş emri, hangi hammadde lotu, hangi fasoncu.
- 802 Cari Ekstre: iade faturası alacak satırı olarak görünür, FIFO kapamada en eski açık faturayı kapatır; sağ tık "Kaynağa Git" ile belgeye dönülür.
- 204 Satınalma İade Faturaları ve 220 satınalma iade irsaliyesi: tedarikçiye giden iade; Satınalma İade Listesi raporu 204'te.
- Evrak ekleri: müşterinin şikayet yazısı ve hatalı parçanın fotoğrafı iade belgesine dosya olarak eklenir.
- 137 Satış Elemanı Kâr-Zarar: iade ve net ciro kolonlarıyla iadenin kârlılığa etkisi.
Satış belge zincirinin tamamı Satış & Sevkiyat modül sayfasında.