Sipariş bazlı üretimde ürün, müşteri siparişi gelmeden üretilmez; bu yüzden ERP'nin görevi her sipariş satırını iş emrine, hammadde ihtiyacına ve sevkiyata bağlamaktır. Ücretsiz ERP programında aranacaklar: satır bazlı teslim takibi, sipariş satırından açılan iş emri, eldeki hammaddeyle üretilebilir miktarın görülmesi, eksik malzeme için satınalma talebi, kısmi sevk ve sevk edilen miktarın faturaya aktarılması.
Depoda hazır mamul yok denecek kadar azdır. Raflarda sac, granül, çubuk, yani hammadde durur. Üretim hattında dönen her parçanın bir müşterisi, bir sipariş numarası ve bir teslim tarihi vardır. Sipariş bazlı üretim yapan bir atölyede stok değil, sipariş planlanır.
Bu düzen stok maliyetini düşük tutar ama başka bir yükü ağırlaştırır: her siparişin nerede olduğunu bilmek. Siparişin hangi satırı üretimde, hangisi fasonda, hangisi hammadde bekliyor? Aşağıdaki bölümler bu soruların cevabını tek bir kayıt zincirinde tutmanın yolunu, bir ücretsiz ERP programının hangi ekranlarının bu zinciri taşıdığıyla birlikte gösteriyor.
Tam boyutİçindekiler
- Sipariş bazlı üretim nedir, stoğa üretimden farkı ne?
- Sipariş geldiğinde ilk hangi kontrol yapılmalı?
- Sipariş satırı iş emrine nasıl bağlanır?
- Hammadde ihtiyacı sipariş miktarından nasıl hesaplanır?
- Müşteriye termin nasıl verilir?
- Müşteri siparişi değiştirirse ne yapılmalı?
- Kısmi sevk ve fatura nasıl izlenir?
- Sipariş bazlı üretimde sık yapılan hatalar
- PakERP One'da sipariş, iş emri ve sevk zinciri
- Sık sorulan sorular
Sipariş bazlı üretim nedir, stoğa üretimden farkı ne?
Sipariş bazlı üretim (siparişe göre üretim), ürünün müşteri siparişi alındıktan sonra üretildiği düzendir. Stoğa üretimde ise ürün, beklenen satışa göre önceden üretilip depoda bekletilir.
Çoğu fason ve yan sanayi firması ikisinin karışımıyla çalışır: standart bağlantı parçası stoğa, müşteriye özel parça siparişe göre üretilir. Hangi ürünün hangi düzende üretileceği bilinçli bir karardır; ayrıntısı siparişe göre mi stoğa mı üretim yazısında.
| Konu | Siparişe göre üretim | Stoğa üretim |
|---|---|---|
| Üretimi başlatan | Müşteri siparişi | Tahmin ya da minimum stok |
| Mamul stoğu | Az, çoğu zaman sıfır | Planlı düzeyde |
| Müşteriye verilen söz | Termin tarihi | Hemen teslim |
| En çok izlenen | Sipariş satırı ve iş emri | Stok seviyesi |
| Ana risk | Gecikme | Satılmayan stok |
Sipariş geldiğinde ilk hangi kontrol yapılmalı?
Siparişi onaylamadan önce ürünün üretilebilir olup olmadığına bakılmalıdır: ağacı tanımlı mı, hammadde yeterli mi, fason ve kapasite termine yetişir mi?
- Ürün ağacı ve operasyonlar: yeni bir ürünse ağaç sipariş onayından önce kurulur; ağaçsız ürün için ne malzeme ne süre hesaplanabilir.
- Hammadde: eldeki kullanılabilir stok, başka siparişlere ayrılmış miktar düşüldükten sonra yeter mi?
- Satınalma süresi: eksik hammaddenin tedarik süresi.
- Fason: ısıl işlem, kaplama gibi dış işlemlerin fasoncudaki bekleme süresi.
- Kapasite: darboğaz tezgahın o haftaki yükü.
- Termin: yukarıdaki sürelerin toplamı müşterinin istediği tarihe sığıyor mu?
Bu kontrol sipariş anında yapılmazsa, sorun üretim başladıktan sonra, hammadde bittiğinde fark edilir. Kontrolü kimin yapacağı da belli olmalıdır: satış siparişi girer, planlama altı maddeyi kontrol eder ve ancak ondan sonra müşteriye onay gider. Küçük atölyelerde bu iki rol aynı kişide birleşebilir; önemli olan kontrolün atlanmamasıdır.
Siparişe göre çalışan atölyelerde gecikmelerin önemli bir kısmı genellikle üretimde değil, üretim başlamadan önce kaybedilen günlerde oluşur: ağacı olmayan yeni ürün, geç verilen hammadde siparişi, fasoncuya sorulmadan verilen termin. Siparişin onaylandığı gün yapılan beş dakikalık kontrol, sonraki haftalardaki telaşın çoğunu önler.
Sipariş satırı iş emrine nasıl bağlanır?
Her sipariş satırı için, o satırın mamulü ve miktarıyla bir iş emri açılır ve iş emri sipariş numarasını, müşteriyi ve termini taşır.
Bağın önemi sonradan anlaşılır. Müşteri aradığında sipariş satırından iş emrine, iş emrinden hangi operasyonda kaç adet üretildiğine tek adımda gidilir. Aynı mamul iki farklı müşteriye üretiliyorsa hangi partinin kime ait olduğu karışmaz. Sipariş iptal edilirse bağlı iş emirleri de görünür ve boşa üretim durdurulur.
Pratik bir kural: bir iş emri tek bir siparişe hizmet etsin. İki siparişi aynı iş emrinde birleştirmek kalıp değişimini azaltır ama iki müşterinin termini farklıysa takip bozulur. Birleştirme gerekiyorsa, hangi siparişe kaç adet ayrıldığı iş emri açıklamasına yazılmalıdır. İş emrinin genel akışı iş emri rehberinde.
Hammadde ihtiyacı sipariş miktarından nasıl hesaplanır?
Formül: net ihtiyaç = sipariş miktarı x birim tüketim + fire payı - eldeki kullanılabilir stok - yoldaki (siparişi verilmiş) miktar.
Örnek: 3.000 adet flanş siparişi, parça başına brüt sac 0,42 kg, fire payı yüzde 3 kabul ediliyor. Brüt ihtiyaç 3.000 x 0,42 = 1.260 kg, fire payıyla yaklaşık 1.298 kg. Depoda 900 kg sac var ama 300 kg'ı başka bir siparişe ayrılmış, kullanılabilir 600 kg. Tedarikçiden gelmesi beklenen 400 kg var. Net ihtiyaç 1.298 - 600 - 400 = 298 kg, yani en az bir rulo daha sipariş verilmelidir. Bu rakamlar temsilidir; firmanın kendi ağacı ve fire oranıyla hesaplanır.
Tek sipariş için bu hesap elle yapılabilir. On beş açık sipariş aynı hammaddeyi paylaşan ürünler içerdiğinde elle hesap yanılır; o noktada malzeme ihtiyaç planlaması devreye girer. Nasıl çalıştığı ücretsiz ERP ile MRP yazısında.
Müşteriye termin nasıl verilir?
Sevk tarihinden geriye doğru: paketleme, fason, üretim ve hammadde tedarik süreleri toplanır, bugünün tarihine eklenir, üstüne güvenlik payı konur.
Sipariş bazlı üretimde en sık hata, üretim süresini tek başına termin sanmaktır. Pres iki günde basar ama kaplamacı bir hafta tutar, sac tedarikçisi on gün ister. Müşteriye söylenen tarih en uzun zincire göre verilmelidir. Termin verme yöntemleri doğru termin verme rehberinde ayrıntılı anlatılıyor.
Verilen termin sipariş satırına yazılır ve satırın durumu buna göre izlenir: süresi geçmiş satır, yedi gün içinde teslimi gelen satır, zamanında giden satır. Böylece gecikme müşteri aramadan önce görülür.
Verilen sözün ne kadar tutulduğu da ölçülmelidir: zamanında teslim edilen satır sayısının toplam teslim edilen satıra oranı. Bu oran ay ay izlendiğinde, termin verirken eklenen güvenlik payının yetip yetmediği görülür; hesap yöntemi zamanında teslim oranı yazısında. Oran düşüyorsa sorun çoğu zaman üretimde değil, termin verirken hesaba katılmayan fason ya da tedarik süresindedir.
Müşteri siparişi değiştirirse ne yapılmalı?
Değişiklik önce siparişe, sonra bağlı iş emirlerine ve satınalma taleplerine işlenmelidir; sıra tersine dönerse kayıtlar birbirini tutmaz.
- Miktar artarsa: iş emri miktarı artırılır, hammadde ihtiyacı yeniden hesaplanır.
- Miktar azalırsa: iş emri, üretilmiş miktarın altına inmeyecek şekilde düşürülür; fazla üretilen stoğa alınır.
- Termin öne çekilirse: iş emri acil işaretlenir, darboğaz tezgahta sıra değiştirilir.
- İptal edilirse: başlamamış iş emirleri kapatılır, başlamış olanlarda yarı mamul stoğa alınır, açılan satınalma talepleri geri çekilir.
Değişikliğin yazılı olarak (e-posta ya da revize sipariş) alınması, sonradan çıkacak "biz bunu istemedik" tartışmasını önler.
Kısmi sevk ve fatura nasıl izlenir?
Sevk edilen miktar sipariş satırından düşülür, kalan miktar aynı satırda açık kalır; fatura da irsaliyeden oluşturulur ki sevk edilen ile faturalanan ayrışmasın.
Sipariş bazlı üretimde siparişin tamamı nadiren tek seferde gider. Müşteri acil olan kısmı ister, kalan partiler üretim bittikçe sevk edilir. Her sevkte irsaliye, sipariş satırına bağlı olarak kesilirse üç soru her an cevaplanır: ne kadar gitti, ne kadar kaldı, gidenin ne kadarı faturalandı. Bağ kurulmadan kesilen irsaliyede bu cevaplar ancak klasör karıştırarak bulunur.
Aynı müşteriye aynı hafta içinde birkaç irsaliye kesiliyorsa, bunları tek faturada birleştirmek yaygın bir düzendir. Burada dikkat edilecek nokta, faturaya aktarılmamış irsaliyeleri düzenli listelemektir; ay sonuna kadar unutulan bir irsaliye hem ciroda hem cari bakiyede eksik görünür. Sevk edilip faturalanmayan irsaliyelerin listesi, sipariş takibinin en az bakılan ama en çok para kaybettiren raporudur.
Sipariş bazlı üretimde sık yapılan hatalar
- Sipariş belge bazında izlenir, satır bazında izlenmez: beş satırlı siparişin dört satırı gitmişse sipariş "kısmi" görünür ve geciken tek satır gözden kaçar.
- İş emri sipariş satırına bağlanmadan açılır: hangi üretimin hangi müşteriye olduğu kaybolur.
- Başka siparişe ayrılmış hammadde iki kez sayılır: iki sipariş aynı rulodan üretilecekmiş gibi planlanır.
- Kısmi sevkte kalan izlenmez: müşteri kalan miktarı sorana kadar kimse hatırlamaz.
- Sevk edilen ama faturalanmayan mal: irsaliye kesilir, fatura unutulur; ay sonunda fark olarak çıkar.
Bu hataların hepsi aynı nedenden gelir: siparişin satırı, iş emri, irsaliyesi ve faturası birbirine bağlı değildir. Ücretsiz ERP programı seçilirken bu bağın gerçekten kurulduğunu tek bir örnek siparişle, tekliften faturaya kadar denemek gerekir.
PakERP One'da sipariş, iş emri ve sevk zinciri
PakERP One, sipariş bazlı üretim yapan firmalar için lisans ücreti olmayan bir ücretsiz ERP programıdır; program ve bulut sunucu 0 ₺, kullanıcı sınırı yoktur. Zincir şu ekranlardan geçer:
- 111 Satış Teklifleri: teklif, onaylanınca siparişe dönüştürülür.
- 103 Satış Siparişleri: liste satır bazlıdır; her satırda teslim tarihi, kalan miktar, ilerleme, eldeki stok ve açık iş emri miktarı görünür. Geciken satır kırmızı, teslimine 7 gün kalan satır sarıdır.
- 8120 İş Emirleri, Yeni İş Emri: mamul ve miktar yazılır; ağaçtaki her operasyon ayrı iş emri numarası (GGAAYY-NN) alır, akış şeması ve eldeki hammaddeyle üretilebilir miktar gösterilir. Müşteri, termin ve acil bilgisi iş emrinde tutulur; sonradan miktar ve tezgah düzenlenebilir.
- 8112 MRP ve 322 Satınalma Talepleri: eksik hammadde için talep açılır, 218 Talep Havuzu'ndan siparişe çevrilir.
- 8121 Üretim Bildirimleri ve Üretim Panosu: iş emrinin hangi operasyonda olduğu, fasonda bekleyen miktar ve gecikme panoda görünür.
- 102 Satış İrsaliyeleri: "Sipariş / İrsaliyeden Satır Al" ile kısmi sevk; kalan miktar sipariş satırında açık kalır.
- Faturalaştır: irsaliye sağ tıkla faturaya çevrilir; belge zinciri teklif, sipariş, irsaliye ve fatura olarak bağlı kalır.
Konuyla ilgili: Siparişe Montaj (ATO) Nedir, Ayrışma Noktası Nasıl Seçilir?.