Satınalma sözleşmesi ve fiyat anlaşması; tedarikçi, stok kodu, fiyat, para birimi, geçerlilik tarihleri, miktar taahhüdü, ödeme vadesi ve fiyat revizyon kuralıyla birlikte kayda alınarak izlenir. Siparişler sözleşme fiyatından verilir, alınan miktar taahhüde göre düzenli karşılaştırılır, endeksli fiyatlar anlaşılan dönemlerde yeniden hesaplanır. Bitiş tarihinden önce yenileme görüşmesi başlar; süresi dolan sözleşmenin fiyatıyla sipariş verilmez.
Satınalma sözleşmesi, bir tedarikçiyle belirli ürünler için fiyatı, miktarı, teslim ve ödeme şartlarını belirli bir süre boyunca sabitleyen anlaşmadır. Fiyat anlaşması ise bunun daha hafif biçimidir: çoğu zaman bir e-posta ya da imzalı teklif, "bu yıl DKP sacı şu fiyattan veriyoruz" der.
İkisinin de değeri, siparişlerde gerçekten kullanıldığı ölçüdedir. İmzalanıp klasöre kaldırılan sözleşme, satınalmacı eski fiyatla sipariş yazdığında kimseyi uyarmaz. Aşağıda bir sözleşmenin nasıl kayda alınacağı, taahhüdün ve endeksli fiyatın nasıl izleneceği örnek hesaplarla anlatılıyor. Sürecin geneli için Satınalma Süreci Adım Adım yazısına bakabilirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
- Satınalma sözleşmesi ile fiyat anlaşması arasındaki fark nedir?
- Hangi sözleşme türleri kullanılır?
- Kontrol listesi: sözleşmede hangi bilgiler kayda alınmalı?
- Sözleşme fiyatı siparişe nasıl yansır?
- Miktar taahhüdü nasıl izlenir?
- Endeksli fiyat nasıl hesaplanır?
- Sözleşme dönemi bitince ne yapılır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da alış sözleşmeleri
- Sık sorulan sorular
Satınalma sözleşmesi ile fiyat anlaşması arasındaki fark nedir?
Sözleşme hukuki bir belgedir ve fiyatın yanında teslim, kalite, cezai şart, gizlilik gibi maddeler içerir; fiyat anlaşması ise çoğunlukla yalnız fiyatı ve geçerlilik süresini sabitler. Takip açısından ikisi aynı alanlarla kayda alınır.
Otomotiv yan sanayisinde çoğu firma ana hammadde (sac, rulo, granül) için yıllık ya da altı aylık anlaşma yapar; sarf ve yedek parçayı ise teklif alarak tek tek sipariş eder. Anlaşma yapılacak kalemi seçmenin basit bir ölçüsü var: yıl boyunca düzenli alınan ve toplam alım tutarının büyük kısmını oluşturan kalemler.
Sözleşmenin hukuki maddeleri, cezai şart ve fesih koşulları gibi konular Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde yazılır; bu kısmı bir hukukçuyla hazırlamak gerekir. Bu yazı yalnız ticari takibe odaklanıyor.
Fiyat anlaşmasının yazılı olması da önemlidir. Telefonda "geçen ayki fiyattan devam" denilen bir anlaşma, tedarikçinin satış sorumlusu değiştiğinde kolayca unutulur; imzalı bir teklif ya da karşılıklı bir e-posta en azından hangi fiyatın konuşulduğunu gösterir.
Hangi sözleşme türleri kullanılır?
Üretim firmalarında en sık altı tür görülür. Her birinin izlenecek noktası farklıdır.
| Tür | Nasıl çalışır | İzlenecek nokta |
|---|---|---|
| Sabit fiyatlı dönem anlaşması | Fiyat belirli bir süre değişmez | Bitiş tarihi, sipariş fiyatının doğruluğu |
| Miktar taahhütlü çerçeve | Yıllık toplam miktar söz verilir, sipariş parça parça verilir | Alınan / taahhüt edilen miktar |
| Kademeli fiyat | Alınan miktar arttıkça birim fiyat düşer | Hangi kademede olunduğu, geriye dönük fark |
| Endeksli fiyat | Fiyat bir hammadde endeksine ya da kura bağlı güncellenir | Revizyon dönemi, endeks değeri |
| Dövizli fiyat | Fiyat avro ya da dolar, ödeme TL | Hangi kur ve hangi tarih |
| Konsinye | Mal firmada durur, kullanıldıkça faturalanır | Tedarikçiye ait stok, tüketim bildirimi |
Dövizli fiyatın kur kuralı Dövizli Satınalmada Kur Nasıl Belirlenir? yazısında, konsinye düzen ise Konsinye Stok yazısında ayrıca anlatılıyor.
Sözleşme takibi yapılmayan firmalarda sık rastlanan tablo, aynı tedarikçiden aynı stok kodunun bir yıl içinde üç ayrı fiyatla alınmasıdır. Genellikle üçünün de bir gerekçesi vardır ama hiçbiri kayıtta değildir. Fiyatın siparişe kendiliğinden gelmesi, bu dağınıklığı kendiliğinden azaltır.
Kontrol listesi: sözleşmede hangi bilgiler kayda alınmalı?
Sözleşmenin kendisi PDF olarak saklanır; ama takip edilecek bilgiler ayrıca alan alan kayda alınmalıdır, çünkü siparişi yazan kişi PDF açmaz.
- Tedarikçi ve sözleşme numarası
- Kapsadığı stok kodları (tek tek, "tüm sac ürünleri" gibi genel ifade değil)
- Birim fiyat, birim ve para birimi
- Geçerlilik başlangıç ve bitiş tarihi
- Yıllık miktar taahhüdü ve varsa fiyat kademeleri
- En az sipariş miktarı ve teslim süresi (gün)
- Ödeme vadesi
- Teslim şekli: nakliye kimde, fabrika teslim mi
- Kalite şartları: sertifika, ölçü raporu, ambalaj
- Fiyat revizyon kuralı ve dönemi
- Fesih ya da yenileme için ihbar süresi
Bitiş tarihi ayrı bir takvim işi gerektirir. Sona ermeden yaklaşık 60 gün önce yenileme görüşmesine başlamak, yeni fiyat konuşulurken eski sözleşmenin sona ermesini ve siparişlerin "fiyatsız" kalmasını önler.
Sözleşme fiyatı siparişe nasıl yansır?
Geçerli bir sözleşme varsa sipariş satırındaki fiyat sözleşmeden gelmeli, elle yazılmamalıdır. Elle yazılan fiyat, sözleşmenin sağladığı kazancın en sık kaybolduğu yerdir.
Örnek (rakamlar örnektir): sözleşmeli fiyat 41 TL/kg, satınalmacı alışkanlıkla bir önceki yılın fiyatı 42 TL/kg ile sipariş yazıyor. Yılda 50 ton alınan bir kalemde fark 50.000 × 1 = 50.000 TL eder. Tedarikçi faturasını sipariş fiyatından keser ve fatura kontrolü de siparişle karşılaştırıldığı için fark kimsenin gözüne çarpmaz.
Sözleşme fiyatından sapan her sipariş için bir gerekçe istenmesi, bu kaçağı kapatır. Gerekçe kısa olabilir: "acil alım, sözleşmeli tedarikçide stok yok" gibi. Önemli olan, sapmanın bir kişinin onayıyla ve yazılı olarak yapılmasıdır; ay sonunda bu gerekçeler toplu okunduğunda sözleşmenin gerçekten işleyip işlemediği de görülür. Geçmiş alış fiyatlarını tedarikçi bazında karşılaştırmak için alış fiyatı karşılaştırması da düzenli yapılmalıdır.
Miktar taahhüdü nasıl izlenir?
Taahhüt edilen miktar, dönem başından beri alınan miktarla her ay karşılaştırılır ve kalan miktarın kalan sürede alınıp alınamayacağına bakılır.
Örnek hesap:
- Yıllık taahhüt: 120 ton.
- Dokuz ayda alınan: 78 ton. Gerçekleşme: 78 ÷ 120 = %65.
- Kalan: 42 ton, kalan süre 3 ay. Gereken aylık alım: 14 ton.
- Şimdiye kadarki aylık ortalama: 78 ÷ 9 = 8,67 ton.
- Sonuç: mevcut hızla yıl sonunda yaklaşık 104 ton alınır, taahhüt tutmaz.
Kademeli fiyatta bunun parasal bir sonucu olabilir. Sözleşme "yılda 100 tonun üstü 41 TL/kg, altı 42,50 TL/kg" diyorsa ve yıl 96 tonla kapanırsa, bazı sözleşmelerde tedarikçi geriye dönük fark ister: 96.000 kg × 1,50 TL = 144.000 TL. Bu riski yıl sonunda değil, dokuzuncu ayda görmek gerekir.
Erken görülen açık için üç yol vardır:
- Planlanan alımları öne çekmek; depo alanı ve nakit durumu elveriyorsa kalan ayların ihtiyacı erken alınır.
- Tedarikçiyle konuşup taahhüdü bir sonraki döneme devretmek ya da kademeyi yeniden tanımlamak.
- Aynı hammaddeyi başka tedarikçiden alıyorsanız o alımları anlaşmalı tedarikçiye kaydırmak.
Hangisi seçilirse seçilsin, karar tarihiyle birlikte sözleşme kaydına not düşülmelidir.
Endeksli fiyat nasıl hesaplanır?
Endeksli fiyat, baz fiyatın hammadde payı kadar kısmının, anlaşılan endeksteki değişimle güncellenmesiyle bulunur. Düz metin formül:
Yeni fiyat = Baz fiyat × (1 + Hammadde payı × Endeks değişim oranı)
Örnek: preste kesilen bir parçanın baz fiyatı 40 TL. Fiyatın %60'ı sac maliyeti kabul edilmiş. Anlaşılan sac endeksi son çeyrekte %10 arttı.
- Fiyata yansıyan artış: 0,60 × 0,10 = 0,06, yani %6.
- Yeni fiyat: 40 × 1,06 = 42,40 TL.
- Endeks %5 düşseydi: 40 × (1 - 0,03) = 38,80 TL.
İzlemede üç şey kaydedilir: hangi endeksin kullanıldığı, baz dönemdeki endeks değeri ve revizyon dönemi (aylık, çeyreklik). Endeks düştüğünde fiyatı indirmeyi unutmak, alıcı tarafında en sık yapılan hatadır; tedarikçi artışı hatırlatır, düşüşü hatırlatmaz.
Sözleşme dönemi bitince ne yapılır?
Dönem kapanırken sözleşmenin nasıl işlediği bir sayfalık değerlendirmeyle kayda geçer ve yeni dönemin görüşmesi bu değerlendirmeyle yapılır. Böylece pazarlık masasına tahminle değil, rakamla gidilir.
- Gerçekleşen miktar: Taahhüdün yüzde kaçı alındı? Fazla alındıysa bir üst kademe istenebilir.
- Ortalama fiyat: Endeks revizyonlarıyla birlikte yıl içinde ödenen ağırlıklı ortalama fiyat.
- Teslim performansı: Sözleşmedeki teslim süresine uyulan siparişlerin oranı.
- Kalite: Şartlı kabul ve ret edilen teslimlerin sayısı.
- Açık konular: Kapanmamış fiyat farkı faturaları, iade bekleyen partiler.
Yeni sözleşme imzalanınca eskisi hemen kapatılmalıdır. Aynı stok kodu için iki geçerli sözleşme kalırsa siparişe hangi fiyatın geleceği tartışmalı olur.
Sık yapılan hatalar
- Sözleşmeyi yalnız klasörde tutmak. Sipariş yazan kişi fiyatı görmez, eski alışkanlıkla yazar.
- Stok kodu yerine genel ifade. "Tüm sac ürünleri" yazılan sözleşmede hangi kalınlığın hangi fiyattan alınacağı tartışmalı hâle gelir.
- Bitiş tarihini kaçırmak. Süresi dolan fiyatla sipariş verilir, tedarikçi yeni fiyattan fatura keser.
- Taahhüdü yıl sonunda hatırlamak. Kademe kaçtığında düzeltecek zaman kalmaz.
- Endeks düşüşünü uygulamamak. Revizyon yalnız zam yönünde işler.
- Dövizli sözleşmede kur kuralını yazmamak. Sipariş, irsaliye ve fatura tarihlerinden hangisinin kuru esas alınacağı belirsiz kalır.
PakERP One'da alış sözleşmeleri
PakERP One'da sözleşme bir kayıttır ve fiyatı siparişe, irsaliyeye ve faturaya kendiliğinden taşır.
- 208 Alış Sözleşmeleri: Tedarikçi, geçerlilik başlangıç ve bitiş tarihi, para birimi ve satırlarda stok kodu, fiyat, en az miktar, iskonto ve teslim süresi (gün) girilir. Sözleşme taslak olarak hazırlanır, aktif yapılınca fiyatlar kullanılmaya başlar, süresi bitince kapatılır. Satış tarafında aynı yapıda satış sözleşmeleri vardır.
- Kendiliğinden fiyat: Sipariş, irsaliye ya da fatura satırında stok seçildiğinde fiyat şu sırayla aranır: sözleşme, tedarikçi fiyatı, fiyat listesi, stok kartı. Sözleşme avro ise ve belge TL ise fiyat, bir önceki iş gününün TCMB satış kuruyla çevrilir.
- 301 Stok Kartları ve 801 Cari Kartlar: Kartlarda "Sözleşmeler" sekmesi o stok ya da tedarikçi için geçerli sözleşmeleri gösterir.
- 250 Fiyat Kontrol: Tedarikçi × stok bazında son alış fiyatları; sözleşme dışı fiyat kaymalarını görmek için.
Miktar taahhüdü için alış faturası listesi tedarikçi ve stok koduyla süzülüp "Raporlar ▾" menüsünden Excel'e alınır; yukarıdaki hesap orada yapılır. Ayrıntılar Fiyat ve Sözleşme modülü sayfasında; PakERP One ücretsiz olduğu ve belge sınırı bulunmadığı için sözleşme sayısı da sınırlanmaz.
Konuyla ilgili: Hammadde Zammı Müşteri Fiyatına Nasıl Yansıtılır?, Tedarik Süresi (Lead Time) Nasıl Ölçülür?.