Negatif stok, sistemdeki bakiyenin sıfırın altına düşmesidir ve fiziksel olarak imkânsızdır; her zaman bir kaydın eksik, geç ya da yanlış girildiğini gösterir. En yaygın nedenler üretim bildiriminin sevkiyattan sonra girilmesi, mal kabulün geç kaydedilmesi, yanlış depo ya da birim, hatalı ürün ağacı miktarı ve fasondan dönüşün kaydedilmemesidir. Düzeltme sayım fişiyle değil, eksik kaydın doğru tarihle girilmesiyle yapılır.
Stok ekstresini açtınız, bakiye sütununda eksi 240 adet yazıyor. Depoda eksi parça olmaz; rafta ya hiç yoktur ya da vardır. O hâlde sistem bir şeyi yanlış biliyor. Ya girmesi gereken bir kayıt girmemiş, ya çıkmaması gereken bir kayıt çıkmış, ya da kayıtlar yanlış sırayla girilmiş.
Negatif stok tek başına küçük bir tutarsızlık gibi görünür, ama arkasında maliyeti bozan, planlamayı yanıltan ve sayım gününe kadar büyüyen bir sorun durur. Bakiye eksiye düştüğü an ortalama maliyet anlamını yitirir, MRP olmayan bir malı var sanır ya da var olanı yok sayar. Aşağıda en sık görülen nedenler, bunları ekstreden bulma yolu ve kalıcı önlemler var.
Tam boyutİçindekiler
- Negatif stok nedir, neden kabul edilmemeli?
- Negatif stok en çok hangi nedenlerle oluşur?
- Örnek: bir mamulün bakiyesi nasıl eksiye düştü?
- Negatif stokun nedeni nasıl bulunur?
- Negatif stok nasıl düzeltilir?
- Negatif stoka izin vermeli mi?
- Kontrol listesi: negatif stoku önlemek için
- PakERP One'da negatif stok koruması
- Sık sorulan sorular
Negatif stok nedir, neden kabul edilmemeli?
Negatif stok, bir kalemin sistemdeki bakiyesinin sıfırın altına inmesidir. Fiziksel karşılığı olmadığı için her negatif bakiye, kayıtlar ile depo arasında bir kopukluk olduğunu söyler.
Kabul edilmemesinin üç nedeni vardır:
- Maliyet bozulur: ağırlıklı ortalama, eksi miktarla hesaplandığında anlamsız birim maliyetler üretir; bir sonraki girişte ortalama sıçrar.
- Planlama yanılır: eksi bakiye, ihtiyaç hesabında olmayan bir borç gibi davranır ya da tersine gerçek eksiklik gizlenir.
- Sorun büyür: eksik kayıt bulunmadıkça üzerine yeni hareketler eklenir; sayım günü farkın nedenini kimse hatırlamaz.
Bir de güven meselesi var. Ekranda eksi rakam gören satınalmacı ya da planlamacı, sistemdeki diğer bakiyelere de inanmamaya başlar ve depoya gidip kendisi saymayı tercih eder. Kayıtlara güvenilmeyen bir programda herkes kendi listesini tutar; o noktadan sonra stok yönetimi yeniden Excel'e döner.
Negatif stok en çok hangi nedenlerle oluşur?
Neredeyse her zaman bir kaydın eksik, geç ya da yanlış girilmesiyle oluşur. Üretim firmalarında en sık görülen sekiz neden şunlar:
| Neden | Ekstrede nasıl görünür | Kalıcı önlem |
|---|---|---|
| Üretim bildirimi sevkiyattan sonra girildi | Mamul önce çıkıyor, giriş birkaç gün sonra geliyor | Bildirimi vardiya içinde, sahada girmek |
| Mal kabul geç kaydedildi | Hammadde üretime sarf ediliyor, alış irsaliyesi sonra geliyor | Mal kapıdan girer girmez irsaliyeyi kaydetmek |
| Yanlış depo | Bir depoda eksi, diğerinde aynı miktar fazla | Varsayılan depoları doğru tanımlamak, transfer fişi kullanmak |
| Yanlış birim | Kiloyla alınıp adetle çıkılmış; eksi rakam çok büyük | Kartta birim ve dönüşüm katsayısını kontrol etmek |
| Hatalı ürün ağacı miktarı | Hammadde her bildirimde fazla düşüyor, eksi yavaş büyüyor | Reçete miktarını gerçek tüketimle karşılaştırmak |
| Fasondan dönüş kaydedilmedi | Yarı mamul fasona gidiyor, dönüşü yok, sonraki operasyon eksiye düşüyor | Fason dönüş irsaliyesini gelişte girmek |
| Lot ya da aşama karışıklığı | Toplam bakiye artı, belirli bir lotta ya da aşamada eksi | Çıkışta lotu okutmak ya da listeden seçmek |
| Geriye tarihli çıkış | Bugün bakiye artı, geçmiş bir tarihte eksi | Belge tarihini gerçek hareket tarihi olarak girmek |
Ürün ağacındaki miktar hatası en sinsi olanıdır, çünkü tek bir bildirimde fark edilmez. Somun başına 2 yerine 3 yazılmışsa her üretimde birer somun fazla düşer. Reçete ve operasyonların nasıl kurulacağı rota ve operasyon tanımı yazısında.
Yetersiz bakiyede çıkış engelini ilk kez açan firmalarda ilk günler zordur: sevkiyat, girilmemiş bildirimler yüzünden defalarca durur. Birkaç hafta içinde bildirimler kendiliğinden öne çekilir, çünkü sevkiyat sorumlusu üretimden bildirimi girmesini ister. Engelin asıl etkisi stoku değil, kayıt alışkanlığını düzeltmesidir.
Örnek: bir mamulün bakiyesi nasıl eksiye düştü?
Aşağıdaki hareketler örnektir. Bir braketin stok ekstresi şöyle görünüyor:
| Tarih | Hareket | Giriş | Çıkış | Bakiye |
|---|---|---|---|---|
| 1 Eylül | Devir | 500 | 500 | |
| 3 Eylül | Satış irsaliyesi | 400 | 100 | |
| 4 Eylül | Satış irsaliyesi | 340 | -240 | |
| 6 Eylül | Üretim bildirimi (2 Eylül'de üretilen) | 600 | 360 |
Parçalar 2 Eylül'de üretilmiş, 4 Eylül'de sevk edilmiş, ama bildirim ancak 6 Eylül'de girilmiş. İki gün boyunca bakiye eksi göründü; bu sırada biri stok raporu aldıysa yanlış bir tablo gördü. Çözüm sayım fişi değil, bildirimin gerçek üretim tarihiyle ve üretimden hemen sonra girilmesidir. Sahadan veri toplamanın yolları üretim bildirimi yazısında.
Negatif stokun nedeni nasıl bulunur?
Nedeni bulmanın yolu, kalemin stok ekstresini bakiyenin ilk kez eksiye düştüğü satıra kadar okumaktır. Eksiye düşüren hareket ve ondan sonra gelen ilk giriş çoğu zaman hikâyenin tamamını anlatır.
- Eksi bakiyeli kalemleri listeleyin: depo ve lot kırılımında bakiye raporu alın, eksi satırları süzün.
- Her kalemin ekstresini açın: yürüyen bakiyenin sıfırın altına ilk indiği tarihi bulun.
- Eksiye düşüren hareketi inceleyin: satış mı, üretime sarf mı, transfer mi? Kaynak belgeyi açın.
- Beklenen girişi arayın: bu çıkışın karşılığı olan giriş nerede? Başka depoda mı, başka lotta mı, henüz girilmemiş mi?
- Nedeni sınıflayın: yukarıdaki tablodaki sekiz nedenden hangisi? Aynı neden birkaç kalemde tekrar ediyorsa sorun bir kişide değil, süreçtedir.
Negatif stok nasıl düzeltilir?
Doğru düzeltme, eksik kaydı gerçek tarihiyle girmek ya da yanlış kaydı düzeltmektir. Sayım fişiyle bakiyeyi sıfıra çekmek yalnız son çaredir, çünkü nedeni ortadan kaldırmaz ve maliyeti bozar.
- Eksik giriş: alış irsaliyesi ya da üretim bildirimi girilmemişse, gerçek tarihiyle girilir.
- Yanlış depo ya da lot: çıkış belgesi düzeltilir ya da iki depo arasında transfer yapılır.
- Hatalı reçete: ürün ağacı düzeltilir, fazla düşülen hammadde için düzeltme fişi kesilir.
- Açıklanamayan fark: kalem sayılır, fark sayım fişiyle kapatılır ve nedeni not edilir.
Düzeltmeyi ay kapanmadan yapmak önemlidir. Kapanmış bir döneme geriye dönük kayıt, maliyet ve muhasebe tarafında ikinci bir düzeltme gerektirir.
Negatif stoka izin vermeli mi?
Çoğu üretim firması için cevap hayırdır: program yetersiz bakiyede çıkışı durdurmalıdır. Engel, eksik kaydı o anda görünür yapar ve kaydı giren kişiyi eksik girişi tamamlamaya zorlar.
İzin vermenin savunulduğu durumlar da vardır. Sevkiyat kapıda beklerken bildirim henüz girilmemişse, engel tır kapısını tutar. Bu durumda kalıcı çözüm engeli kaldırmak değil, bildirimin daha erken girilmesini sağlamaktır. İzin verilecekse yalnız belirli depolarda, örneğin sevk alanında, verilmeli ve eksi bakiyeler her gün raporla kapatılmalıdır.
Engelin bir yan etkisi de vardır: kullanıcı, belgeyi geçirmek için rastgele bir lottan ya da başka bir depodan çıkış yapmaya çalışabilir. Bu, eksi bakiyeyi ortadan kaldırır ama sorunu başka bir kaleme taşır. Engelle birlikte kısa bir kural koyun: yetersiz bakiye uyarısı alan kişi belgeyi zorlamaz, eksik girişin kimde olduğunu sorar. Uyarıların sayısı ilk haftalarda yüksek olur, sonra düşer; düşmüyorsa sorun kişide değil, kaydın girildiği süreçtedir.
Kontrol listesi: negatif stoku önlemek için
- Mal kabul irsaliyesi, mal kapıdan girdiği gün kaydediliyor mu?
- Üretim bildirimleri vardiya içinde giriliyor mu?
- Fason dönüşleri gelişte kaydediliyor mu?
- Stok kartlarında birim ve ikinci birim katsayısı doğru mu?
- Ürün ağacı miktarları yılda en az bir kez gerçek tüketimle karşılaştırılıyor mu?
- Yetersiz bakiyede çıkış engeli açık mı, izin varsa hangi depolarda?
- Eksi bakiyeli kalemler haftalık bir raporla kontrol ediliyor mu?
- Lotlu kalemlerde çıkışta lot seçiliyor ya da okutuluyor mu?
PakERP One'da negatif stok koruması
PakERP One'da yetersiz bakiyede çıkış varsayılan olarak engellidir: belge onaylanırken depo, nitelik ve lot bakiyesi yetmiyorsa onay durur ve hangi kalemde ne kadar mevcut, ne kadar istendiği yazılır. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 320 Depolar: negatif stoka izin depo bazında bir ayardır ve kapalı gelir; gerekiyorsa yalnız seçilen depoda açılır.
- 301 Stok Kartları içindeki Stok Ekstresi: giriş, çıkış ve yürüyen bakiyeyi tarih ve saatle, işlem türü, belge no, cari, depo, lot ve iş emriyle gösterir; çift tık kaynak belgeyi açar. Eksiye düşüren hareket buradan bulunur.
- Stok Durumu (sağ tık): bakiyeyi nitelik x depo toplamı olarak, "Lot ayrıntısı" ile lot lot gösterir; toplam artıyken belirli bir lotta ya da aşamada eksiklik buradan görülür.
- 8121 Üretim Bildirimleri ve Android PakERP One Üretim uygulaması: bildirim iş emri formundaki QR okutularak sahada, üretimle aynı anda girilir; yanlış bildirim "Bildirimi İptal Et" ile geri alınır.
- 202 Alış İrsaliyesi: mal kabul, lot ve karşı lot bilgisiyle girer; 317 lot durumu karantina ya da bloke olan lottan çıkış yapılamaz.
- 310 Sayım ve Sayım Fark Raporu: açıklanamayan farklar sayım fişiyle kapatılır ve raporda izlenir.
Ayrıntılar Stok, Lot ve Nitelik sayfasında.
Konuyla ilgili: Stok Sayım Farkı Neden Çıkar, Nasıl Düzeltilir?, Kg, Adet, Metre: Sac ve Profilde Birim Dönüşümü.