Sac, profil ve tel genellikle kiloyla alınır, adet, levha ya da metreyle tüketilir; aradaki köprü dönüşüm katsayısıdır. Çelik sacda bir levhanın ağırlığı en (m) x boy (m) x kalınlık (mm) x 7,85 formülüyle bulunur. Katsayı stok kartında ana birim ile ikinci birim arasında bir kez tanımlanır. Stok sapmalarının çoğu katsayının ters yazılmasından, teorik ağırlık ile tartı farkından ve aynı karta farklı ebatların girilmesinden doğar.
Sac tedarikçisi irsaliyeye 5.000 kg yazar, fatura kiloyla gelir. Kesimhane levha sayar, pres hattı parça sayar, ürün ağacında braket başına 0,13 kg sac yazar. Ay sonunda sistem 400 kg sac var der, depoda 18 levha durur ve kimse bu ikisinin aynı şeyi söyleyip söylemediğini hemen bilemez.
Metal işleyen firmalarda stok farklarının şaşırtıcı bir kısmı hırsızlıktan ya da fireden değil, birimlerden gelir. Kilo, adet ve metre arasında kurulan köprü bir yerde yanlış kurulmuşsa her harekette küçük bir hata birikir. Bu yazı formülleri, temsili rakamlarla bir hesabı ve birim kaynaklı hataların nasıl bulunacağını anlatıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Aynı malzeme neden üç ayrı birimle izlenir?
- Kg, adet ve metre dönüşüm katsayısı nasıl hesaplanır?
- Örnek hesap: sac, rulo, profil ve tel
- Stok kartında hangi birim ana birim olmalı?
- Birim dönüşümünden hangi stok hataları doğar?
- Fatura kiloyla, sayım adetle gelince fark nasıl kontrol edilir?
- Kontrol listesi
- PakERP One'da ikinci birim ve katsayı
- Sık sorulan sorular
Aynı malzeme neden üç ayrı birimle izlenir?
Çünkü her bölüm malzemeyi kendi işine uygun birimle görür: satınalma ve muhasebe kiloyla, kesim ve depo adet ya da boyla, planlama ise ürün ağacındaki birimle. Bunlardan birini seçip ötekileri yok saymak mümkün değildir; hepsi gerçek bir ihtiyaçtan doğar.
- Satınalma kiloyla konuşur: sac, rulo, profil ve tel fiyatı kilo ya da ton başına verilir, fatura da öyle kesilir.
- Depo sayılabilir birimi ister: 18 levhayı saymak bir dakika sürer; 423,9 kg'ı doğrulamak için kantar gerekir.
- Üretim parça ya da metre tüketir: lazer levha başına, rulo hattı metre başına, profil kesim boy başına çalışır.
- Maliyet hepsini bir araya getirir: parça maliyeti, kilo fiyatının parça başı brüt ağırlıkla çarpımından gelir.
Sorun birimlerin çokluğunda değil, aralarındaki katsayının nerede ve kim tarafından tanımlandığındadır. Katsayı herkesin kafasında ayrı duruyorsa, her bölüm kendi doğrusunu hesaplar ve stok bunların ortalamasına dönüşür.
Kg, adet ve metre dönüşüm katsayısı nasıl hesaplanır?
Katsayı, malzemenin geometrisi ile yoğunluğunun çarpımıdır. Kesit ve ölçü bellidir; yoğunluk malzeme cinsine göre değişir. Çelik için 7,85 kg/dm³ kullanılır; bu değer kg/m² başına milimetre kalınlıkta 7,85 kg demektir.
| Malzeme | Formül (düz metin) | Not |
|---|---|---|
| Levha sac | kg/levha = en (m) x boy (m) x kalınlık (mm) x yoğunluk | Yoğunluk çelikte 7,85; alüminyumda yaklaşık 2,70 |
| Rulo ya da şerit | metre = kg / (en (m) x kalınlık (mm) x yoğunluk) | Rulo sayılmaz, tartılır; metre bilgi amaçlıdır |
| Kutu ve boru profil | kg/m = kesit alanı (mm²) x yoğunluk / 1.000 | Köşe yarıçapı nedeniyle katalog değeri hesaptan biraz düşüktür |
| Yuvarlak tel ve çubuk | kg/m = 3,1416 / 4 x çap² (mm²) x yoğunluk / 1.000 | Bakır tel için yoğunluk yaklaşık 8,96 |
| Paslanmaz sac | Levha formülü, yoğunluk yaklaşık 7,9 ile 8,0 arası | Kaliteye göre değişir; tedarikçinin değerini kullanın |
Bu değerler teoriktir. Gerçek ağırlık; kalınlık toleransı, kaplama (galvaniz, boya) ve kesim ölçüsündeki küçük farklarla teoriden sapar. Katsayıyı tanımlarken teorik değeri esas almak, sonra ilk birkaç girişte tartıyla karşılaştırıp gerekirse düzeltmek en sağlam yoldur.
Birim katsayılarını ilk kez toplu kontrol eden metal atölyelerinde genellikle iki şey çıkar: yıllar önce bir kez tahminle girilmiş ve kimsenin dokunmadığı katsayılar ile aynı koda girilmiş iki farklı ebat. İkisi de ay sonu sayım farkı olarak görünür ve yıllarca fire diye yorumlanır.
Örnek hesap: sac, rulo, profil ve tel
Aşağıdaki rakamlar temsilidir, bir firmanın verisi değildir. Bir pres atölyesi dört farklı malzeme kullanıyor.
- Levha sac: 1,5 mm DKP, 1.000 x 2.000 mm. Bir levha = 1 x 2 x 1,5 x 7,85 = 23,55 kg. Tedarikçi 5.000 kg teslim ediyor; teorik levha sayısı 5.000 / 23,55 = 212,3. Depo 210 levha sayıyor. Aradaki 2,3 levhalık fark yaklaşık yüzde 1,1'dir ve kalınlık toleransının artı yönünde gelmesiyle açıklanır: levhalar teorikten biraz ağır.
- Parça başı sac: bu levhadan lazerde 180 braket çıkıyor. Braket başı brüt sac = 23,55 / 180 = 0,1308 kg. Ürün ağacına net parça ağırlığı değil bu brüt değer yazılır; aradaki fark iskelet ve kesim firesidir.
- Rulo şerit: 1,2 mm x 250 mm, 3.000 kg rulo. Metre = 3.000 / (0,25 x 1,2 x 7,85) = 3.000 / 2,355 = yaklaşık 1.274 m. Progresif kalıpta adım 60 mm ise rulodan teorik olarak 21.230 vuruş çıkar; baş ve son kayıpları bundan düşülür.
- Kutu profil: 40 x 40 x 2 mm. Kesit = 40 x 40 - 36 x 36 = 304 mm². kg/m = 304 x 7,85 / 1.000 = yaklaşık 2,39 kg. Köşe yarıçapı hesaba katılmadığı için katalog değeri bunun biraz altında çıkar. 6 metrelik bir boy yaklaşık 14,3 kg gelir.
- Çelik tel: 2 mm çap. kg/m = 0,7854 x 4 x 7,85 / 1.000 = 0,02466 kg. 1 kg tel yaklaşık 40,5 metredir.
Bu hesapların her biri bir kez yapılır, sonucu stok kartına yazılır ve herkes aynı katsayıyı kullanır. Fire payının ürün ağacına nasıl ekleneceği fire oranı hesaplama yazısında.
Stok kartında hangi birim ana birim olmalı?
Ana birim, malzemenin depoda sayıldığı ve üretimde tüketildiği birim olmalıdır; satın alındığı birim çoğu zaman ikinci birimde kalır. Sayılamayan bir birimi ana birim yapmak, sayım günü herkesin tahminle konuşması demektir.
- Levha sac: ana birim adet (levha), ikinci birim kg. Levha sayılır, fatura kg ile kontrol edilir.
- Rulo: ana birim kg. Rulo tartılarak girer ve tartılarak sayılır; metre yalnız planlama için bilgi değeridir.
- Profil ve boru: boy olarak sayılıyorsa ana birim boy; kesilmiş parçalar karışık uzunlukta duruyorsa metre.
- Tel: makarayla geliyorsa ana birim kg, makara etiketi tartı kaydı yerine geçmez.
Bir kural daha: aynı stok kodu tek bir ebatı temsil etmelidir. "DKP 1,5 mm" diye açılmış bir karta hem 1.000 x 2.000 hem 1.250 x 2.500 levha girilirse adet ile kilo arasındaki katsayı anlamını kaybeder. Ebat başına ayrı kart açmak kart sayısını artırır ama birim hatasını kökten keser.
Birim dönüşümünden hangi stok hataları doğar?
Birim kaynaklı hataların ortak özelliği küçük ve sürekli olmalarıdır; tek bir belgede fark edilmezler, ay sonunda büyük bir fark olarak ortaya çıkarlar. En sık görülenler şunlardır:
| Hata | Belirtisi | Düzeltme |
|---|---|---|
| Katsayı ters yazılmış (1 kg = 23,55 adet) | Fark yüzlerce kat; bakiye bir anda eksiye düşer | Katsayının yönünü kartta yazılı kural olarak sabitleyin |
| Teorik ağırlık ile tartı farkı | Her girişte yüzde 1 ile 3 arası fazla ya da eksik | Girişte tartı yapın, kalıcı fark varsa katsayıyı gerçek ağırlığa çekin |
| Kaplama ağırlığı | Galvanizli malzemede kilo fazla, adet tutuyor | Kaplamalı ve kaplamasız malzemeye ayrı kart ya da ayrı katsayı |
| Satırda yanlış birim seçimi | Kg yazılması gereken yere adet girilmiş; miktar 20 kat sapmış | Belgede birim seçimini kısıtlayın, mal kabulde ikinci göz |
| Yuvarlama | 0,13 kg ile 0,1308 kg arasındaki fark binlerce parçada kilolar eder | Ürün ağacında en az dört ondalık kullanın |
| Artık sacın kayda girmemesi | Kilo azalıyor, adet tükendi görünüyor, rafta parça sac var | Artık parçayı ayrı kart ya da lotla geri girin |
Bu hataların bir kısmı bakiyeyi eksiye düşürür; eksi bakiyenin izini sürme yöntemi negatif stok nedenleri yazısında.
Fatura kiloyla, sayım adetle gelince fark nasıl kontrol edilir?
Mal kabulde üç rakam yan yana konur: irsaliyedeki kilo, kantardaki kilo ve sayılan adetin teorik kilosu. Üçü birbirine belirlenen tolerans içinde yakınsa giriş onaylanır.
- İrsaliyedeki net kilo yazılır.
- Kamyon ya da palet kantardan geçirilir; dara düşülür.
- Levha ya da boy sayılır, katsayıyla teorik kiloya çevrilir.
- Üç değer karşılaştırılır. Tedarikçiyle anlaşılan tolerans (örneğin yüzde 2) aşılmışsa fark tutanağa yazılır ve satınalmaya bildirilir.
- Stoğa giriş ana birimle (adet) yapılır; fatura kontrolünde kilo tutarı irsaliyedekiyle eşleştirilir.
Kantarı olmayan atölyede ikinci ve üçüncü adım birleşir: sayılan adetin teorik kilosu irsaliyeyle karşılaştırılır. Bu yöntem kalınlık toleransını yakalamaz ama yanlış ebat ya da eksik levha gibi kaba hataları hemen gösterir.
Kontrol listesi
- Her sac, profil ve tel kartında ana birim, ikinci birim ve katsayı dolu mu?
- Katsayının yönü (1 ana birim = kaç ikinci birim) firmada tek bir kural olarak yazılı mı?
- Aynı stok kodunda yalnız bir ebat mı var?
- Ürün ağacında sac miktarı brüt (fire dahil) ağırlıkla mı yazılmış?
- Kaplamalı malzemenin ağırlık artışı hesaba katılmış mı?
- Mal kabulde irsaliye kilosu, tartı ve teorik kilo karşılaştırılıyor mu?
- Artık sac parçaları kayda geri giriyor mu?
- Katsayılar yılda bir, tartı kayıtlarıyla karşılaştırılarak gözden geçiriliyor mu?
PakERP One'da ikinci birim ve katsayı
PakERP One'da her stok kartının bir ana birimi ve isteğe bağlı bir ikinci birimi vardır; aradaki katsayı kartta bir kez tanımlanır ve raporlarda ikinci birim miktarı bu katsayıyla hesaplanır. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 301 Stok Kartları: Birim, 2. Birim ve 2. Birim Katsayısı alanları. Katsayı "1 ana birim = katsayı x 2. birim" yönündedir; 1,5 mm levha için birim adet, 2. birim kg ve katsayı 23,55 yazılır.
- Fiziksel alanlar: kartta En, Boy, Uzunluk ve Ağırlık (kg); Müşteri / Kalıp / Paket sekmesinde Malzeme Kalitesi (DC01, 304 gibi) tutulur. Katsayının hangi ölçüden hesaplandığı kartta görünür kalır.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli) ve Lot Bakiye Listesi: miktarın yanında kg kolonu verir; sayılan adet ile kilo aynı raporda karşılaştırılır.
- Sayım Fark Raporu (310): farkı miktar, kg ve tutar olarak gösterir; birim kaynaklı sapma büyük kilo farkı olarak hemen göze çarpar.
- 202 Alış İrsaliyesi: Çoklu Lot Girişi ile her levha paketi ya da rulo ayrı lot ve karşı lot (döküm no) ile girilir; tartı farkı lot bazında izlenir.
- 8107 Ürün Ağacı: bileşen miktarı brüt ağırlıkla ve ondalıklı yazılır; üretim bildiriminde hammadde bu miktarla düşer.
Ayrıntılar Stok, Lot ve Nitelik sayfasında.
Konuyla ilgili: Ayakkabı Üretiminde Stok ve Seri Takibi Nasıl Yapılır?.