Muadil malzeme, ürün ağacında yazan malzemenin yerine teknik olarak kabul edilmiş başka bir malzemenin kullanılmasıdır. Ya kalıcı bir eşdeğerdir ya da belli bir miktar ve süre için verilmiş geçici izindir. Muadil kendi stok kartıyla tutulur, kullanımından önce kalite ve gerekiyorsa müşteri onayı alınır, hangi partide kullanıldığı lot kaydına işlenir ve malzeme ihtiyacı hesabında ana malzemeyle birlikte değerlendirilir.
Salı öğleden sonra granül tedarikçisi arıyor: siparişteki siyah PP kopolimer bu ay gelmeyecek, aynı akış indeksinde başka bir üreticinin malı depoda hazır. Enjeksiyon hattı cuma günü bu hammaddeyle kalıba girecek. Üretim müdürü "aynı mal" diyor, kalite "müşteri onayı olmadan olmaz" diyor, satınalma ise fiyat farkını soruyor.
Muadil malzeme kararı her fabrikada er geç gelir: tedarik sıkışır, fiyat değişir, bir sac kalitesi piyasadan kalkar. Sorun muadilin kendisi değil, kayıt dışı kullanılmasıdır. Aşağıda muadil türleri, onay akışı, ürün ağacında ve stokta nasıl tutulacağı, ihtiyaç hesabına etkisi ve sonradan izinin nasıl sürüleceği anlatılıyor.
Tam boyutİçindekiler
- Muadil malzeme nedir, hangi türleri vardır?
- Muadil kullanmadan önce kimin onayı gerekir?
- Muadil ürün ağacında ve stokta nasıl tutulur?
- Muadil stoku malzeme ihtiyacı hesabını nasıl etkiler?
- Muadilin maliyet farkı nasıl ele alınır?
- Muadil sahada nasıl ayırt edilir?
- Muadil kullanımı adım adım nasıl yürütülür?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da muadil malzeme kaydı
- Sık sorulan sorular
Muadil malzeme nedir, hangi türleri vardır?
Muadil malzeme, ürün ağacında tanımlı malzemenin yerine kullanılmasına teknik olarak izin verilmiş başka bir malzemedir. Üç türü vardır ve her biri farklı biçimde kaydedilir.
| Tür | Ne demek? | Örnek | Kayıt biçimi |
|---|---|---|---|
| Kalıcı eşdeğer | Her zaman kullanılabilen, onaylı ikinci malzeme | İki üreticinin aynı kalite DC01 sacı | Ağaçta tanımlı, öncelik sırasıyla |
| Şartlı muadil | Belli ürünlerde ya da belli koşulda kullanılabilen | Daha kalın sac, yalnız iç piyasa ürünlerinde | Ürün bazında ayrı not ve onay |
| Geçici sapma izni | Belli miktar ve tarih için verilmiş istisna | 3 ton başka marka granül, ay sonuna kadar | Miktar, tarih, onay numarasıyla |
Ayrım önemlidir. Geçici izin kalıcıymış gibi ağaca yazılırsa izin bittikten aylar sonra da muadil kullanılmaya devam eder. Kalıcı eşdeğer her seferinde izin konusu yapılırsa da planlama gereksiz yere durur.
Muadil kullanmadan önce kimin onayı gerekir?
En az kalitenin, müşteri çizimi malzemeyi belirtiyorsa müşterinin de yazılı onayı gerekir. Muadil kararını tek başına ne üretim ne satınalma vermelidir.
Onay talebinde şunlar bulunur:
- Ana malzeme ve önerilen muadil, ikisinin teknik değerleri yan yana.
- Muadilin sertifikası; metalde EN 10204 malzeme sertifikası, plastikte teknik veri sayfası.
- Kullanılacak ürünler, miktar ve süre.
- Gerekli ek kontrol: ilk parça ölçümü, çekme testi, renk karşılaştırması.
- Maliyet farkı.
Otomotiv ve beyaz eşya gibi müşterilerin çoğu, malzeme değişikliğini proses değişikliği sayar ve bildirim ister. Onay yazısı, muadilin kullanıldığı partilerin kaydına eklenmelidir; denetimde ilk sorulan belge odur.
Onay süresi de plana yazılmalıdır. Müşteri onayı birkaç gün sürebilir; tedarikçi telefonu salı geldiyse ve hat cuma günü çalışacaksa, onayın gelmeme ihtimaline karşı hattın başka bir işle doldurulup doldurulamayacağı da aynı gün konuşulmalıdır.
Muadil kullanımının iz bırakmadığı fabrikalarda sorun genellikle bir müşteri şikayetiyle ortaya çıkar: parti numarasından hammaddeye gidilir ve kayıtta ana malzeme görünür, oysa sahada muadil kullanılmıştır. Muadili ayrı kartla ve ayrı lotla almak bu boşluğu kapatmanın en kısa yoludur.
Muadil ürün ağacında ve stokta nasıl tutulur?
Muadil her zaman kendi stok kartıyla tutulur. "Aynı mal" diye ana malzemenin koduna girilirse stokta ikisi karışır ve hangi partide hangisinin kullanıldığı bir daha bulunamaz.
Ağaçta üç yol vardır:
- Ağaçta alternatif satır: ana malzeme ve muadil aynı grupta, öncelik sırasıyla yazılır. Kalıcı eşdeğer için uygundur.
- Ağacı geçici değiştirmek: sapma izni süresince ana malzeme satırı muadille değiştirilir, süre bitince geri alınır. Basittir ama geri almayı unutmamak gerekir.
- İş emri düzeyinde değişim: ağaç değişmez, yalnız o iş emrinde malzeme değiştirilir. Tek seferlik sapmalar için doğru yoldur, ama program buna izin vermiyorsa ikinci yol kullanılır.
Hangisi seçilirse seçilsin, ana malzemenin kodu muadilin kodunu anlatmamalıdır. Kodlama kuralları Stok Kodlama Sistemi yazısında.
Muadil stoku malzeme ihtiyacı hesabını nasıl etkiler?
İhtiyaç hesabı yalnız ana malzemeyi görüyorsa, depoda muadil dururken gereksiz satınalma önerir. Kalıcı eşdeğerlerde iki malzemenin eldeki miktarı birlikte düşünülmelidir.
Örnek (temsili rakamlarla): gelecek iki haftanın siyah PP ihtiyacı 1.200 kg.
- Ana malzemenin eldeki stoku 300 kg.
- Onaylı muadilin eldeki stoku 700 kg.
- Yalnız ana malzemeye bakan hesap: 1.200 - 300 = 900 kg satınalma önerir.
- İkisini birlikte gören hesap: 1.200 - (300 + 700) = 200 kg önerir.
- Aradaki 700 kg, kullanılmadan bekleyen ve bir sonraki ay da önerilmeye devam edecek stoktur.
Program iki malzemeyi birlikte göremiyorsa satınalmacı öneriyi muadil stokuna bakarak elle düzeltir. Geçici sapma izninde ise tersine dikkat edilir: izin bitince kalan muadil stoku ihtiyaçtan düşülmemelidir, çünkü artık kullanılamaz. Malzeme ihtiyacının hesabı MRP rehberinde.
Muadilin maliyet farkı nasıl ele alınır?
Fark gerçekleşen maliyette görünür, standart maliyette değil. Muadil pahalıysa iş emrinin fiili malzeme maliyeti standardın üstüne çıkar; bu sapma "muadil kullanımı" diye açıklanırsa yöneticinin önüne neden olarak gelir.
Kalıcı eşdeğer sürekli kullanılıyorsa standart maliyet iki malzemenin kullanım oranına göre güncellenmelidir. Muadil müşteri isteğiyle ve daha pahalıya kullanılıyorsa fark fiyat görüşmesine taşınabilir; tedarik sorunu bizden kaynaklıysa fark firmada kalır. Bu ayrım, onay talebine baştan yazılmalıdır.
Örnek (temsili rakamlarla): parça başına 0,18 kg granül kullanılıyor; ana malzeme kilosu 52 TL, muadil 58 TL. Fark parça başına 0,18 × 6 = 1,08 TL eder. 20.000 adetlik bir partide bu 21.600 TL'dir. Küçük görünen kilo farkı, parti büyüdükçe teklif marjının önemli bir kısmını alabilir; onay talebine bu hesabın yazılması kararı hızlandırır.
Muadil sahada nasıl ayırt edilir?
Ayrı raf, ayrı etiket ve ilk parça kontrolüyle. Kayıtta ayrı kod açmak yetmez; depoda iki malzeme yan yana duruyorsa forklift operatörü elinin altındakini alır.
Granülde torba aynı renkteyse etiket tek ayırt edicidir; mal kabulde her torbaya muadilin kodu ve lotu basılı bir etiket yapıştırılır. Sacda rulolar ayrı bölmeye konur, rulo üstüne tebeşirle değil kalıcı etiketle yazılır. Kurutucu ya da besleme haznesine muadil girdiğinde hazne üstüne bir kart asılır: "Muadil kullanılıyor, lot şu, izin numarası şu."
Muadille ilk partide, ilk parçalar ölçülür ve onay talebinde yazan ek kontrol yapılır: renk karşılaştırması, çekme testi, büküm sonrası çatlak kontrolü. Bu kontrolün sonucu iş emrine not düşülür. Sorun çıkarsa muadil o noktada durdurulur ve henüz az sayıda parça etkilenmiş olur.
Vardiya değişiminde muadil bilgisinin devredilmesi de gerekir. Sabah vardiyası muadille başlayıp gece vardiyasına haber vermezse, ikinci partide ek kontrol atlanır.
Muadil kullanımı adım adım nasıl yürütülür?
- Muadil için stok kartı açılır; teknik değerler ve sertifika karta bağlanır.
- Onay talebi hazırlanır, kalite ve gerekiyorsa müşteri onayı alınır.
- Muadil mal kabulde kendi karşı lotuyla girilir; ilk partide giriş kontrolü yapılır.
- Ağaç ya da iş emri, seçilen yönteme göre muadille güncellenir.
- Üretim bildiriminde tüketilen lot olarak muadilin lotu seçilir.
- Geçici izinde bitiş tarihi takvime yazılır; tarih gelince ağaç eski hâline döndürülür.
- Muadilin kullanıldığı partiler, onay yazısıyla birlikte dosyalanır.
Sık yapılan hatalar
- Muadili ana malzemenin koduyla stoğa almak: iz kaybolur, sayımda iki malzeme ayrılamaz.
- Sözlü onayla üretmek: şikayet geldiğinde onay belgesi bulunamaz.
- Geçici izni kalıcıya çevirmek: ağaç geri alınmaz, muadil aylarca kullanılır.
- İhtiyaç hesabında muadili unutmak: depoda dururken yeniden satın alınır.
- Lot seçmeden tüketmek: hangi partinin muadille üretildiği bulunamaz; geri çağırmada kapsam büyür. Lotun geriye izlenmesi Geriye ve İleriye İzlenebilirlik yazısında.
PakERP One'da muadil malzeme kaydı
PakERP One'da muadil ayrı bir stok kartıyla tutulur ve izi lot üzerinden sürülür:
- 301 Stok Kartları: muadil kendi koduyla açılır; sağ tık "Stok Durumu" ile ana malzeme ve muadilin depo, lot ve nitelik kırılımındaki bakiyesi ayrı ayrı görülür.
- 202 Alış İrsaliyesi: muadil kendi lotu ve karşı lotuyla girilir; 100x120 mm mal kabul etiketinde UYGUN / ŞARTLI KABUL / RED kutuları vardır. Lot karantinada bekletilecekse durumu 317'den değiştirilir. Onay yazısı belgeye evrak eki olarak eklenir.
- 8107 Ürün Ağacı: muadil ağaca yazılacaksa malzeme kutusundaki stok değiştirilir; sonraki iş emirleri yeni malzemeyle açılır. Geçici izin bitince kutu eski malzemeye döndürülür.
- 8121 Üretim Bildirimi: tüketilen lot, önerilen en eski lot yerine "Lot Seç" ile seçilir; tablette mal kabul etiketindeki barkod "Lot Okut" ile okutulur.
- 8135 İzlenebilirlik: mamul lotundan geriye gidildiğinde muadil lotu, karşı lotu ve tedarikçisi şemada görünür.
Muadilin maliyet etkisi 8153 standart ve fiili maliyet karşılaştırmasında izlenir. Giriş kontrolü sonuçları 8128 Kalite Kontrol ekranında giriş muayenesi olarak tutulur. Muadil tedarikçisiyle sürekli çalışılacaksa fiyat 208 Alış Sözleşmeleri ekranına yazılır; böylece satınalma siparişinde fiyat kendiliğinden gelir ve iki malzemenin fiyatı 250 Fiyat Kontrol listesinde yan yana görülür.