Geçici vergi, şirketlerin ve bilanço esasına göre defter tutan işletmelerin yıl içinde, o yılın kazancı üzerinden dönemler hâlinde peşin ödediği gelir ya da kurumlar vergisidir. Yıl başından dönem sonuna kadarki kâra kanunen kabul edilmeyen giderler eklenip istisnalar düşülür, bulunan matraha oran uygulanır ve önceki dönemlerde ödenen geçici vergi çıkarılır. Ödenen tutar 193 hesabında izlenir ve yıl sonunda hesaplanan vergiden mahsup edilir.
Yönetim toplantısında patron soruyu sorar: "Kurumlar vergisini yıl bitince ödemiyor muyuz? Üç ayda bir ödediğimiz bu para ne?" Sorunun cevabı, devletin yıl sonunu beklemeden vergisini peşin istemesidir. Firma yıl içinde kâr ettikçe o kârın vergisini dönem dönem öder, yıl sonunda gerçek vergisini hesaplar ve ödediklerini ondan düşer.
Bu peşin ödemenin adı geçici vergidir. Üretim firması için iki yönü vardır. Biri hesap: kâr yıl başından itibaren toplanarak bulunur ve her dönem bir öncekinin üstüne kurulur. Öteki hazırlık: geçici vergi, üç ayda bir küçük bir dönem sonu kapanışı yapmayı gerektirir; stok, amortisman ve kur değerlemesi yapılmadan bulunan kâr gerçeği göstermez.
Tam boyutİçindekiler
- Geçici vergi nedir, kimler öder?
- Geçici vergi nasıl hesaplanır?
- Geçici vergi döneminden önce hangi kayıtlar tamamlanmalı?
- Geçici vergi muhasebeye nasıl kaydedilir?
- Ödenen geçici vergi yıllık vergiden fazlaysa ne olur?
- Geçici vergide sık yapılan hatalar
- PakERP One'da geçici vergi hazırlığı
- Sık sorulan sorular
Geçici vergi nedir, kimler öder?
Geçici vergi, cari yılın kazancı üzerinden yıl içinde peşin ödenen gelir ya da kurumlar vergisidir. Kurumlar vergisi mükellefleri, yani anonim ve limited şirketler ile ticari ve mesleki kazancını bilanço esasına göre tespit eden gelir vergisi mükellefleri öder. Basit usulde ve işletme hesabında vergilendirilenlerin durumu farklıdır; ayrıntı güncel mevzuattadır.
Geçici vergi ayrı bir vergi değildir; yıl sonunda verilecek gelir ya da kurumlar vergisinin avansıdır. Yıl içindeki dönemler üçer aylıktır. Hangi dönemler için beyan verileceği, beyan ve ödeme tarihleri ile uygulanacak oran güncel mevzuata ve GİB'in belirlediği takvime göredir; aşağıdaki örnekte oran yalnız hesap göstermek için kullanılmıştır.
Geçici vergi bir nakit planı konusudur da. Yılın ilk dokuz ayında iyi kâr eden bir firma, yıl sonu vergisinin büyük kısmını yıl içinde ödemiş olur. Kârın sipariş tahsil edilmeden, yani alacak olarak beklerken oluştuğu dönemlerde vergi ödemesi kasadan çıkar, tahsilat ise sonra gelir. Dövizli kredi ya da yüklü stok taşıyan üretim firmasında bu fark belirgindir; geçici vergi tutarının dönem bitmeden tahmin edilmesi, ödeme planının sürprizsiz kurulmasını sağlar.
Geçici vergi nasıl hesaplanır?
Geçici vergi her dönem yıl başından o dönemin sonuna kadarki toplam kâr üzerinden hesaplanır, sonra önceki dönemlerde hesaplanan geçici vergi düşülür. Formül düz metinle şöyledir:
- Geçici vergi matrahı = yıl başından dönem sonuna ticari kâr + kanunen kabul edilmeyen giderler - istisna kazançlar - mahsup edilebilecek geçmiş yıl zararları
- Hesaplanan geçici vergi = matrah × oran
- Ödenecek geçici vergi = hesaplanan geçici vergi - önceki dönemlerde hesaplanan geçici vergi
Örnek, oran örnek olarak yüzde 25, tutarlar TL:
| Dönem | Yıl başından kâr | KKEG | Matrah | Hesaplanan | Önceki dönemler | Ödenecek |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. dönem (ocak-mart) | 800.000 | 40.000 | 840.000 | 210.000 | 0 | 210.000 |
| 2. dönem (ocak-haziran) | 1.700.000 | 60.000 | 1.760.000 | 440.000 | 210.000 | 230.000 |
| 3. dönem (ocak-eylül) | 2.300.000 | 100.000 | 2.400.000 | 600.000 | 440.000 | 160.000 |
Üç dönemde toplam 600.000 TL geçici vergi ödenmiştir. Kümülatif hesap şu anlama gelir: bir dönem zarar edilirse o dönem ödenecek çıkmaz, ama önceki dönemlerde ödenen geri verilmez; yıl sonu hesabında mahsup edilir. Matraha eklenen giderlerin neler olduğu için KKEG nedir yazısına bakabilirsiniz.
Üretim firmalarında geçici vergi dönemi çoğu zaman yalnız muhasebenin işi sanılır. Oysa matrahı en çok değiştiren kalem, üretimden gelen dönem sonu stokudur. Üç ayda bir yapılan kısa bir sayım ya da en azından yarı mamul listesi, yıl sonundaki sürprizleri belirgin biçimde azaltır.
Geçici vergi döneminden önce hangi kayıtlar tamamlanmalı?
Geçici vergi matrahı ticari kârdan başlar; ticari kâr ise ancak dönem sonu işlemleri yapılmışsa doğrudur. Üretim firmasında üç ayda bir şu sıra izlenir:
- Belgeler: dönemin satış ve alış faturaları, gider faturaları ve serbest meslek makbuzları eksiksiz işlenir; faturası gelmemiş giderler 381 Gider Tahakkukları hesabıyla tahakkuk ettirilir.
- Üretim maliyeti: 7'li hesaplar yansıtılır, yarı mamul ve mamul maliyeti hesaplanır, satılan mamul maliyeti kesilir.
- Stok: dönem sonu stoku sayım ya da güvenilir kayıtlı stokla değerlenir. Ayrıntı dönem sonu stok değerlemesi yazısında.
- Amortisman: makine, kalıp ve taşıtların dönem amortismanı ayrılır. Hesap için demirbaş ve amortisman takibi yazısına bakın.
- Kur değerlemesi: dövizli cari, banka ve kredi bakiyeleri dönem sonu kuruyla değerlenir; ayrıntı ay sonu kur değerleme yazısında.
- KKEG listesi: dönemin kanunen kabul edilmeyen giderleri ayrı hesaplardan toplanır.
Bu adımlardan biri atlanırsa kâr ya şişer ya erir. Stok sayılmadan bulunan kâr özellikle yanıltıcıdır: satılan mamul maliyeti tahminle hesaplanır ve yıl sonunda büyük bir düzeltme çıkar.
Geçici vergi muhasebeye nasıl kaydedilir?
Ödenen geçici vergi gider değil, peşin ödenmiş bir vergidir ve 193 Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar hesabında birikir. Beyanname tahakkuk edince 193 borç, 360 alacak; ödeme yapılınca 360 borç, 102 alacak yazılır. 1. dönem örneği:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 193 Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar | 210.000 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar | 210.000 | |
| 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar | 210.000 | |
| 102 Bankalar | 210.000 |
Yıl sonunda yıllık kurumlar vergisi hesaplanır. Örnekte yılın vergisi 650.000 TL çıksın. Vergi karşılığı 691 ile ayrılır, 193'te biriken 600.000 TL ise 371 hesabına aktarılır:
| Hesap | Borç | Alacak |
|---|---|---|
| 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları | 650.000 | |
| 370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları | 650.000 | |
| 371 Dönem Kârının Peşin Ödenen Vergi ve Diğer Yükümlülükleri | 600.000 | |
| 193 Peşin Ödenen Vergiler ve Fonlar | 600.000 |
Bilançoda 370 ile 371 birlikte okunur: aradaki 50.000 TL, yıllık beyannameyle ödenecek kalan vergidir. Kapanış fişlerinin sırası için dönem sonu kapanış kayıtları yazısına bakabilirsiniz.
Ödenen geçici vergi yıllık vergiden fazlaysa ne olur?
Yıl içinde ödenen geçici vergi, yıl sonunda hesaplanan gelir ya da kurumlar vergisinden fazla çıkabilir; örneğin son çeyrekte büyük bir zarar ya da beklenmedik bir değer düşüklüğü olmuşsa. Bu durumda mahsup edilemeyen kısım güncel mevzuattaki şart ve sürelerle diğer vergi borçlarına mahsup edilebilir ya da nakden iadesi istenebilir. Süreler kaçırılırsa hak kaybı doğabileceği için yıllık beyanname hazırlanırken bu tutar ayrıca not edilmelidir.
Örnek: yukarıdaki firma üç dönemde 600.000 TL geçici vergi ödedi, ama son çeyrekte modeli kalkan stok için değer düşüklüğü ve kur zararı oluştu ve yıllık vergi 520.000 TL çıktı. Aradaki 80.000 TL yıllık beyannameden mahsup edilemez. Bu tutar bilançoda 371 ile 370 farkı olarak varlık tarafında görünür ve mahsup ya da iade süreci tamamlanana kadar izlenir.
Geçici vergide sık yapılan hatalar
- Dönemlik hesaplamak: her çeyreğin kârını ayrı vergilendirmek yanlıştır; hesap yıl başından kümülatiftir.
- Stok ve amortismanı yıl sonuna bırakmak: ilk üç dönem tahmini kârla beyan verilir, yıl sonunda büyük fark çıkar.
- 193'ü gider yazmak: ödenen geçici vergi 770 ya da başka gider hesabına yazılırsa kâr düşük görünür ve aynı vergi iki kez dikkate alınır.
- KKEG'i eklememek: trafik cezası, gecikme zammı gibi giderler kârdan düşülmüş olarak kalırsa matrah eksik çıkar.
- Geçmiş yıl zararını unutmak: mahsup edilebilecek geçmiş yıl zararı varsa matrahtan düşülür; atlanırsa gereğinden fazla geçici vergi ödenir ve fark ancak yıl sonunda geri alınır.
- Kur değerlemesini atlamak: dövizli borcu yüksek firmada dönem sonu kur farkı kârı ciddi biçimde değiştirir.
Geçici vergi hesabı ve beyanı mali müşavirin sorumluluğundadır; firmanın işi, hesabın dayandığı kayıtları zamanında ve eksiksiz hazırlamaktır. Bilanço ve gelir tablosunun nasıl okunacağı için bilanço ve gelir tablosu okuma yazısına bakabilirsiniz.
PakERP One'da geçici vergi hazırlığı
PakERP One geçici vergiyi hesaplamaz ve beyannamesini hazırlamaz; hesabı mali müşaviriniz yapar. Programın işi, hesabın dayandığı rakamları dönem sonunda hazır etmektir.
- 904 Defterler ve Raporlar: seçilen tarih aralığı için mizan, bilanço ve gelir tablosu PDF ve Excel olarak alınır; mali müşavir dönem kârını buradan okur.
- 8151 Fiili Üretim Maliyeti ve 8152 Dönem Kapanışı: dönemin üretim maliyeti ve genel üretim gideri payı hesaplanır, maliyet fişleri kesilir; satılan mamul maliyeti fişi dönem sonunda toplu kesilir.
- 310 Sayım ve 329 Depo Bakiye Düzeltme: dönem sonu stoku sayımla düzeltilir.
- 851 Cari Konsol ve kur farkı raporu: dövizli carilerin güncel kurla gerçek bakiyesi ve kur farkı kalıntısı görülür.
- 925 Muhasebe Kontrol İşlemi: muhasebeleşmemiş evrak, dengesiz fiş ve tarih sırası hataları dönem kapanmadan bulunur.
Geçici vergi tahakkuku, ödemesi ve yıl sonundaki 691, 370, 371 kayıtları 901 Muhasebe Fiş İşlemleri ekranında elle girilir; 924 Kapanış Fişi Oluştur bu kayıtlardan sonra çalıştırılır. Amortisman tutarı da mali müşavirin hesabına göre 901 ile işlenir. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.