Altı büyük kayıp, bir makinenin planlı çalışma süresini değerli üretimden uzaklaştıran kayıpların sınıflandırmasıdır: arızalar, kurulum ve ayar, küçük duruşlar, hız düşüşü, üretim sırasında hatalı parça ve başlangıç kayıpları. İlk ikisi kullanılabilirliği, ortadaki ikisi performansı, son ikisi kaliteyi düşürür; üçü çarpılınca OEE çıkar. Kayıplar dakikaya çevrilip büyükten küçüğe sıralanır ve iyileştirme en büyük olandan başlar.
Akşam vardiya defterinde "gün boyu çalıştık" yazıyor. Makine sabahtan akşama açık, operatör başında, kimse yatmamış. Ama planlanan 900 parçanın 570'i çıkmış ve kimse farkın nereye gittiğini tek cümleyle söyleyemiyor. Biraz arıza, biraz kalıp ayarı, sık sık takılan besleme, ilk parçalarda ölçü tutmaması... Her biri küçük, toplamı vardiyanın üçte biri.
Altı büyük kayıp, bu dağınık kayıpları altı kutuya ayıran ve her birinin dakikasını ayrı ayrı görmeyi sağlayan bir çerçevedir. Toplam verimli bakım (TPM) yaklaşımından gelir ve OEE hesabının da iskeletidir. Aşağıda altı kaybın ne olduğu, OEE ile bağı, bir vardiyadan örnek hesap, her kaybın verisinin nereden geldiği ve iyileştirmeye nereden başlanacağı anlatılıyor.
Tam boyutİçindekiler
Altı büyük kayıp nelerdir?
Altı kayıp, OEE'nin üç bileşenine ikişer ikişer dağılır. Kullanılabilirliği arıza ile kurulum-ayar, performansı küçük duruşlar ile hız düşüşü, kaliteyi hatalı parça ile başlangıç kayıpları düşürür.
| Kayıp | OEE bileşeni | Pres atölyesinden örnek |
|---|---|---|
| 1. Arızalar | Kullanılabilirlik | Hidrolik kaçak, motor arızası, kalıp kırılması |
| 2. Kurulum ve ayar | Kullanılabilirlik | Kalıp değişimi, ilk parça onayına kadar geçen ayar |
| 3. Küçük duruşlar ve boşta çalışma | Performans | Beslemede sac takılması, sensörün yanlış algılaması, birkaç dakikalık müdahaleler |
| 4. Hız düşüşü | Performans | Pres dakikada 40 yerine 30 vuruşla çalıştırılıyor |
| 5. Üretim sırasında hatalı parça | Kalite | Çapaklı, ölçü dışı parçalar; hurda ya da yeniden işleme |
| 6. Başlangıç kayıpları | Kalite | Kalıp değişiminden ya da soğuk başlangıçtan sonraki ilk parçaların atılması |
Ayrımın amacı her kaybın farklı bir çözüm istemesidir. Arıza bakımın, ayar SMED çalışmasının, küçük duruş sahadaki kök neden analizinin, hatalı parça kalite yöntemlerinin konusudur. Hepsi tek bir "duruş" başlığında toplanırsa kimse hangi işin kendine düştüğünü bilmez.
Altı kayıp OEE'ye nasıl dönüşür?
Planlı çalışma süresinden her kayıp sırayla düşülür; geriye kalan değerli süre bölü planlı süre OEE'dir. Aynı sonuç, kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımıyla da bulunur.
Formül: OEE = kullanılabilirlik × performans × kalite.
Örnek (temsili rakamlarla): bir presin tek vardiyası, ideal çevrim süresi 0,5 dakika (dakikada 2 parça).
| Basamak | Dakika | Kayıp |
|---|---|---|
| Planlı çalışma süresi | 450 | - |
| Arıza | -35 | 1. kayıp |
| Kalıp değişimi ve ayar | -40 | 2. kayıp |
| Çalışma süresi | 375 | Kullanılabilirlik 375 / 450 = %83 |
| Küçük duruşlar ve yavaş çalışma | -75 | 3. ve 4. kayıp (600 parça × 0,5 = 300 dakikalık iş çıktı) |
| Net çalışma süresi | 300 | Performans 300 / 375 = %80 |
| Hatalı ve başlangıç parçaları (30 parça × 0,5) | -15 | 5. ve 6. kayıp |
| Değerli süre | 285 | Kalite 570 / 600 = %95 |
OEE = 285 / 450 = yaklaşık %63; çarpımla da 0,83 × 0,80 × 0,95 = 0,63 çıkar. Vardiyanın üçte birinden fazlası altı kayba gitmiştir ve tablo hangisine ne kadar gittiğini gösterir. OEE'nin kendisi OEE rehberinde ayrıntılı.
Altı kayıp tablosu ilk kez çıkarıldığında en çok şaşırtan kalem genellikle küçük duruşlar ve hız kaybıdır. Arızalar zaten herkesin dilindedir; ama kayda girmeyen birkaç dakikalık müdahalelerin toplamı, fark hesabıyla ortaya konduğunda çoğu zaman arızalarla yarışır.
Küçük duruş ile hız kaybı nasıl ayrılır?
Küçük duruşta makine durur, hız kaybında çalışır ama yavaş çalışır. İkisi de performans kaybıdır ve kayıtta çoğu zaman birlikte görünür; ayırmak için ek gözlem gerekir.
Küçük duruşlar genellikle duruş kaydına girmez, çünkü birkaç dakikalık bir sıkışmayı yazmak, onu açmaktan uzun sürer. Bu yüzden çoğu firmada bir eşik konur: belli bir sürenin altındaki duruşlar tek tek yazılmaz. Bu kayıplar, yukarıdaki örnekte olduğu gibi fark hesabından çıkar: çalışma süresi ile üretilen adetin ideal süresi arasındaki fark.
Farkın ne kadarının küçük duruştan, ne kadarının yavaş çalışmadan geldiğini bulmak için iki yol vardır. Birincisi, birkaç vardiya boyunca makine başında gözlemle her durmayı saymaktır. İkincisi, makineden çevrim sinyali almaktır: vuruş sayacı ya da makinenin kendi sinyali, duruşları ve gerçek çevrim süresini otomatik ayırır. Bu ikinci yol yatırım ister; makineden veri toplama seçenekleri Üretimden Veri Toplama sayfasında.
Hız düşüşünün yaygın bir nedeni, makinenin bilinçli olarak yavaş çalıştırılmasıdır: kalıp yıpranmış, yüksek hızda ölçü kaçıyor, operatör de hızı düşürmüş. Bu durumda kayıp hızda görünür ama kökü kalıp bakımındadır.
Her kaybın verisi nereden gelir?
İki kayıt yeterlidir: nedeni seçilmiş duruş kaydı ve iyi ile fire adedi ayrı girilmiş üretim bildirimi. İdeal çevrim süresi ise rotadan gelir.
Rotadaki süre bazen ideal değil, ortalama gerçekleşen süredir; içine küçük duruşlar ve yavaş çalışma çoktan karışmıştır. Bu durumda performans kaybı olduğundan küçük görünür. İdeal çevrim süresi için makinenin tasarım hızı ya da iyi koşullardaki en kısa ölçülmüş çevrim alınır; planlamanın kullandığı ortalama süre ise ayrı tutulabilir.
- Arıza: duruş kaydı, neden grubu "arıza".
- Kurulum ve ayar: duruş kaydı, neden grubu "ayar" ya da "kalıp değişimi"; rotadaki hazırlık süresiyle karşılaştırılır.
- Küçük duruş ve hız kaybı: fark hesabıyla; çalışma süresinden üretilen adet × ideal çevrim süresi düşülür.
- Hatalı parça: üretim bildirimindeki fire adedi ve fire nedeni.
- Başlangıç kaybı: fire nedenlerinden biri "ilk parça" ya da "ısınma" olarak ayrılırsa ayrıca görülür.
Neden listesi bu altı kayba göre gruplanmazsa, aylık duruş raporu yüzlerce farklı satırdan oluşur ve hiçbir kutuya oturmaz. Gruplamanın nasıl yapıldığı ve kaç dakikalık duruşun kaydedileceği Makine Duruş Nedenleri Takibi yazısında.
İyileştirmeye hangi kayıptan başlanmalı?
Dakika olarak en büyük olandan. Kayıplar bir ay boyunca toplanır, dakikaya çevrilir ve büyükten küçüğe sıralanır; ilk iki kayıp çoğu zaman toplamın yarısından fazlasını yapar. Sıralamanın nasıl yapıldığı Pareto Analizi yazısında.
Her kaybın kendi çözüm ailesi vardır:
- Arıza: önleyici bakım, otonom bakım, yedek parça hazırlığı. Çerçevesi TPM yazısında.
- Kurulum ve ayar: iç ve dış ayarı ayırma, kalıp hazırlığını makine çalışırken yapma; yöntem SMED yazısında.
- Küçük duruşlar: makine başında gözlem, en sık durma noktasında kök neden analizi.
- Hız düşüşü: ideal çevrim süresini yeniden ölçmek, yavaş çalıştırmanın nedenini (kalıp, malzeme, ayar) bulmak.
- Hatalı parça: hata önleme aparatları, süreç kontrolü, kontrol sıklığını artırma.
- Başlangıç kayıpları: ısınma ve ilk parça prosedürünü standartlaştırmak, ilk parça onayını hızlandırmak.
Planlı duruşlar altı kayba dahil mi?
Hayır. Mola, planlı bakım, vardiyada iş olmaması ve deneme üretimi gibi bilinçli kararlar planlı çalışma süresinin dışında tutulur; altı kayıp, makinenin çalışması planlanmışken kaybedilen süreyi anlatır.
Burada sık bir tartışma çıkar: planlı bakım planlı çalışma süresinden düşülürse OEE yükselir, düşülmezse düşer. Doğru olan, kuralı bir kez belirleyip bütün makinelerde ve bütün aylarda aynı uygulamaktır. Kural ay ortasında değişirse, OEE grafiği iyileşme değil tanım değişikliği gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Tüm duruşları tek başlıkta toplamak: arıza ile ayar karışır, hangi ekibin işi olduğu görülmez.
- Küçük duruşları yok saymak: kayıtta görünmedikleri için var olmadıkları sanılır; fark hesabı yapılmazsa performans kaybı açıklanamaz.
- İdeal çevrim süresini gevşek almak: hız kaybı gizlenir, performans yapay olarak yüksek çıkar.
- İlk parçaları fireye yazmamak: başlangıç kaybı hiç görünmez.
- Kaybı kişiye bağlamak: altı kayıp bir makine ve süreç analizidir; operatör sıralamasına dönüşürse veri kirlenir.
- Planlı duruş tanımını değiştirip durmak: aylar arasında karşılaştırma yapılamaz.
PakERP One'da altı kaybın verisi
PakERP One'da altı kaybın hesaplanacağı veri, üretim bildirimi ve duruş kaydıyla toplanır:
- 8164 Fire ve Duruş Nedenleri: her nedenin bir grup kodu ve duruş nedenleri için bir OEE kayıp türü (Arıza, Setup / hazırlık, İkmal / bekleme) vardır; planlı duruşlar ayrıca işaretlenir.
- 8129 Duruş Kayıtları: duruşun nedeni, tezgahı, iş emri, başlangıç ve bitiş saati. Tablette Android "PakERP One Üretim" uygulamasında bildirimin altından girilir.
- 8121 Üretim Bildirimleri: iyi adet, fire adedi ve fire nedeni ayrı girilir; başla ve bitir saati çalışma süresini verir.
- 8107 Ürün Ağacı: operasyonun birim süresi ideal çevrim süresinin kaynağıdır.
- Raporlar ▾: "Duruş Analizi (neden / istasyon / iş emri)", "Hata / Fire Analizi", "Tezgah Üretim ve Performans" ve gerçekleşen süreyi rotayla karşılaştıran "Birim Süre Analizi" raporları PDF ve Excel verir.
Kayıpların dakika sıralaması ve OEE oranları bu raporların Excel çıktısından hesaplanır.
Konuyla ilgili: Yalın Üretimde 7 İsraf (Muda) Nedir, Nasıl Bulunur?.