Incoterms, Milletlerarası Ticaret Odası'nın yayımladığı teslim kurallarıdır ve ihracatta malın riskinin hangi noktada alıcıya geçtiğini, taşıma, sigorta ve gümrük masraflarını kimin ödediğini belirler. EXW'de alıcı malı satıcının kapısından alır; FOB'da risk mal gemiye yüklenince geçer; CIF'te satıcı navlunu ve asgari sigortayı da öder ama risk yine yükleme limanında geçer; DAP'ta satıcı malı alıcının ülkesindeki adrese kadar getirir.
Almanya'daki yeni müşteriden e-posta gelir: "Fiyatınız FCA mı, DAP mı? İkisini de gönderin." Satış sorumlusu elindeki fiyat listesine bakar; listede yalnız "fabrika çıkışı" yazıyor. O fiyat hangisine denk geliyor, araya ne eklenecek, kamyon yolda devrilirse zarar kimde kalacak? Bu soruların hepsinin cevabı teklifte kullanılan üç harfte saklıdır.
Incoterms, satıcı ile alıcının teslim konusunda aynı dili konuşması için vardır. Bir kez doğru seçildiğinde fiyat, sigorta, gümrük işlemleri ve faturadaki teslim şekli birbirini tutar. Yanlış seçildiğinde ise ya navlunu iki kez ödersiniz ya da hiç sigortalanmamış bir yükün riskini taşıdığınızı hasar günü öğrenirsiniz.
Tam boyutİçindekiler
- Incoterms nedir, neyi belirler, neyi belirlemez?
- Incoterms 2020'deki 11 teslim şekli hangileri?
- EXW, FOB, CIF ve DAP arasındaki fark nedir?
- Konteyner yükünde neden FOB yerine FCA önerilir?
- Hangi teslim şeklini seçmeli?
- Teslim şekli faturaya ve gümrük beyannamesine nasıl yansır?
- Teslim şekli seçiminde sık yapılan hatalar
- PakERP One'da teslim şekli nerede tutulur?
- Sık sorulan sorular
Incoterms nedir, neyi belirler, neyi belirlemez?
Incoterms, Milletlerarası Ticaret Odası'nın (ICC) uluslararası satışta teslimin nasıl yapılacağını tarif eden kurallarıdır. Yürürlükteki sürüm Incoterms 2020'dir ve 11 kuraldan oluşur. Her kural üç soruya cevap verir: mal hangi noktada teslim edilmiş sayılır ve risk orada mı geçer, ana taşıma ücretini kim öder, ihracat ve ithalat gümrük işlemlerini kim yapar.
Incoterms'in belirlemediği konular da en az bunlar kadar önemlidir:
- Mülkiyet: malın mülkiyetinin ne zaman geçeceği satış sözleşmesinin ve ilgili hukukun konusudur, Incoterms bunu söylemez.
- Ödeme: peşin, vesaik mukabili ya da akreditif seçimi ayrıdır.
- Fiyat ve ceza şartları: gecikme cezası, ayıplı mal ve uyuşmazlık yeri sözleşmeye yazılır.
Bu yüzden teklif ve sözleşmede kural tek başına değil, yeriyle ve sürümüyle birlikte yazılır: "FCA Bursa fabrikası, Incoterms 2020" ya da "CIF Hamburg, Incoterms 2020" gibi. Yer yazılmamış bir kısaltma tartışmaya kapı açar.
Incoterms 2020'deki 11 teslim şekli hangileri?
Kurallar iki gruba ayrılır: yedisi her taşıma türünde kullanılabilir, dördü yalnız deniz ve iç su yolu taşıması içindir. Aşağıdaki tablo riskin geçtiği yeri ve ana masrafların kimde kaldığını kısaca gösterir.
| Kural | Taşıma türü | Risk nerede geçer? | Ana navlunu kim öder? | İhracat gümrüğü |
|---|---|---|---|---|
| EXW | Her tür | Satıcının tesisinde, mal hazır edildiğinde | Alıcı | Alıcı |
| FCA | Her tür | Alıcının taşıyıcısına teslimde | Alıcı | Satıcı |
| CPT | Her tür | İlk taşıyıcıya teslimde | Satıcı | Satıcı |
| CIP | Her tür | İlk taşıyıcıya teslimde | Satıcı (sigorta da) | Satıcı |
| DAP | Her tür | Varış yerinde, araç üstünde boşaltmaya hazır | Satıcı | Satıcı |
| DPU | Her tür | Varış yerinde, boşaltılmış olarak | Satıcı | Satıcı |
| DDP | Her tür | Varış yerinde, ithalat işlemleri yapılmış | Satıcı | Satıcı (ithalat da) |
| FAS | Deniz | Yükleme limanında gemi yanında | Alıcı | Satıcı |
| FOB | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Alıcı | Satıcı |
| CFR | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Satıcı | Satıcı |
| CIF | Deniz | Yükleme limanında gemiye yüklenince | Satıcı (sigorta da) | Satıcı |
"C" ile başlayan kurallarda dikkat edilecek nokta şudur: satıcı navlunu varış yerine kadar öder ama risk yükleme noktasında alıcıya geçer. Masrafın bittiği yer ile riskin geçtiği yer aynı değildir.
İlk ihracatını yapan üreticilerde en sık görülen durum, yurt içi satıştaki "fabrika teslim" fiyatının EXW sanılıp teklife olduğu gibi yazılmasıdır. Sonra müşteri malın gümrükten çıkmasını beklerken kimsenin ihracat beyannamesi vermediği ortaya çıkar. Teklif şablonunda kuralın ve yerin zorunlu alan olması bu karışıklığı baştan keser.
EXW, FOB, CIF ve DAP arasındaki fark nedir?
Dördü arasındaki fark, satıcının malı ne kadar uzağa taşıdığı ve hangi masrafları fiyata kattığıdır. EXW'de neredeyse hiçbir şey katmaz, DAP'ta alıcının kapısına kadar her şeyi katar. Aynı yükün farklı kurallarla fiyatı nasıl değişir, örnekle bakalım.
Örnek (şirket verisi değil): Bursa'dan İzmir limanı üzerinden Hamburg'a 20 palet sac parça gidecek. Fabrika çıkış bedeli 10.000 EUR.
- EXW Bursa: 10.000 EUR. Yükleme, yurt içi taşıma, ihracat gümrüğü alıcının işidir.
- FOB İzmir: fabrika bedeli + yükleme ve limana taşıma 450 EUR + ihracat gümrük işlemleri ve liman masrafı 150 EUR = 10.600 EUR.
- CFR Hamburg: FOB bedeli + deniz navlunu 1.300 EUR = 11.900 EUR.
- CIF Hamburg: CFR bedeli + nakliyat sigortası 60 EUR = 11.960 EUR.
- DAP alıcının deposu: CIF bedeli + varış limanı masrafları ve Hamburg'dan depoya kara taşıması 640 EUR = 12.600 EUR.
Rakamlar temsilidir; asıl mesele hangi kalemin hangi kuralda fiyata girdiğidir. EXW'de 10.000 EUR teklif verip DAP sorumluluğu üstlenirseniz 2.600 EUR'yu kendi kârınızdan ödersiniz. Kalem kalem fiyat hesabının ayrıntısı ihracat fiyatı nasıl hesaplanır yazısında.
Konteyner yükünde neden FOB yerine FCA önerilir?
Çünkü konteyner gemiye siz değil liman ya da taşıyıcı tarafından yüklenir; FOB'da ise risk mal gemiye yüklenince geçer. Konteyneri fabrikada doldurup taşıyıcıya teslim ettiğiniz andan gemiye yüklenene kadar geçen sürede yük sizin riskinizde kalır, oysa o arada yüke dokunan siz değilsiniz.
FCA'da teslim, malın alıcının seçtiği taşıyıcıya verildiği noktada tamamlanır. Fabrikada yükleme yapılıyorsa bu nokta fabrikanızdır; risk erken ve sizin kontrol ettiğiniz yerde el değiştirir. Aynı mantıkla CFR ve CIF yerine konteyner yükünde CPT ve CIP daha doğru düşer.
FOB, CFR ve CIF dökme yük, gemiye doğrudan yüklenen büyük parça ya da konvansiyonel yük için tasarlanmıştır. Sahada hâlâ çok yaygındırlar; müşteri ısrar ediyorsa kullanılabilir, ama riskin nerede geçtiğini bilerek ve yükleme limanına kadar olan süreyi sigortalayarak.
Hangi teslim şeklini seçmeli?
Doğru kural, kontrol edebildiğiniz işi üstlenip edemediğinizi alıcıya bırakan kuraldır. İlk ihracatlarda çoğu üretici FCA ya da FOB ile başlar; navlun ve varış ülkesi masraflarını tanıdıkça CPT, CIP ya da DAP'a geçer. Karar verirken şu soruları sırayla sorun:
- İhracat gümrük işlemlerini yaptıracak gümrük müşaviriniz var mı? Yoksa EXW tek seçenek gibi görünür, ama alıcının sizin adınıza ihracat beyannamesi vermesi pratikte sorun çıkarır; FCA daha temizdir.
- Navlunu sizin bulmanız müşteriye fiyat avantajı sağlıyor mu? Düzenli çalıştığınız bir nakliyeci varsa C ya da D grubu anlamlıdır.
- Varış ülkesinin ithalat vergisini ve işlemlerini biliyor musunuz? Bilmiyorsanız DDP'den uzak durun.
- Yük konteynerde mi, tırda mı, dökme mi? Konteyner ve tırda FCA, CPT, CIP, DAP; dökme yükte FOB, CFR, CIF.
- Sigortayı kim yapacak? CIF ve CIP dışındaki kurallarda sigorta zorunluluğu yoktur; ama riskin sizde olduğu kısmı kendiniz sigortalamak isteyebilirsiniz.
Taşıma türünün ve araç planının ayrıntısı için ihracat sevkiyatı nasıl planlanır yazısına bakın.
Teslim şekli faturaya ve gümrük beyannamesine nasıl yansır?
Seçilen kural, ihracat faturasının teslim şekli alanında ve gümrük beyannamesinde aynı yazılmalıdır. e-Fatura ile kesilen ihracat faturasında teslim şekli kod listesinden seçilir; beyanname bu faturaya dayanarak hazırlanır. Sözleşmede CIF, faturada FOB yazıyorsa beyandaki kıymet hesabı tutmaz ve gümrük müşaviri sorar.
Teslim şekli, fatura tutarının içinde neyin bulunduğunu da söyler. CIF faturada navlun ve sigorta bedelin içindedir; FOB faturada yoktur. Navlun faturası nakliyeciden ayrıca gelir ve maliyete yazılır. Gümrükte istatistik ve kıymet hesabı için bu kalemlerin ayrıştırılması gerekebilir; hangi bilgilerin isteneceğini müşavirinizle bir kez netleştirin.
Fatura ile beyannamenin hangi alanlarda birebir tutması gerektiği gümrük beyannamesi ile ihracat faturası nasıl eşleşir yazısında, e-faturanın ihracata özgü alanları ihracat faturası e-Fatura ile nasıl kesilir yazısında.
Teslim şekli seçiminde sık yapılan hatalar
- Yer yazmamak: "FOB" tek başına anlamsızdır; hangi liman olduğu yazılmalıdır.
- Eski sürüme atıf: teklifte sürüm yazılmazsa taraflar farklı metinleri esas alabilir.
- Riskin geçtiği yeri masrafın bittiği yer sanmak: CIF'te navlunu ödüyorsunuz diye taşıma boyunca riskin sizde olduğunu düşünmek yanlıştır; tersi de.
- CIF sigortasını yeterli saymak: CIF'te satıcının yaptırması gereken sigorta asgari kapsamlıdır; değerli yükte alıcı daha geniş teminat isteyebilir. CIP'te istenen kapsam daha geniştir.
- DDP'yi kolay sanmak: varış ülkesinin vergisini ve ithalat işlemini üstlenmek, o ülkede kayıt ve temsilci gerektirebilir.
- Fiyat listesini teslim şeklinden ayırmak: her teklifte hangi kuralla fiyat verildiği yazılmazsa satış ekibi farklı kurallara aynı fiyatı verir.
PakERP One'da teslim şekli nerede tutulur?
PakERP One'da teslim şekli ihracat faturasının başlığında seçilir ve e-Faturaya kendiliğinden yazılır. Program ücretsizdir; e-fatura gönderimi firmanın entegratör sözleşmesiyle yapılır.
- 101 Satış Faturaları: Fatura Türü "İhracat" seçilince Teslim Şekli (EXW, FCA, FAS, FOB, CFR, CIF, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP) ve Gönderilme Şekli (denizyolu, demiryolu, karayolu, havayolu, posta) alanları açılır. KDV %0 ve 301 istisna kodu kendiliğinden gelir.
- Gönderim öncesi denetim: teslim şekli, GTİP, kap cinsi ya da ülke eksikse fatura gönderilmeden Türkçe uyarı verilir.
- e-Fatura: fatura İHRACAT senaryosuyla Digital Planet üzerinden gider; yabancı müşteri faturada ayrıca alıcı olarak yazılır.
- 111 Satış Teklifleri ve 103 Satış Siparişleri: teklif ve sipariş dövizli verilir, faturaya dönüştürülür; teslim şartını teklifin açıklamasına yazmak satış ekibinin aynı kuralı kullanmasını sağlar.
Ayrıntı: Satış modülü ve e-Belge modülü.
Konuyla ilgili: İhracat Süreci Adım Adım: Tekliften Tahsilata, Gümrük Beyannamesi ile İhracat Faturası Nasıl Eşleşir?, FOB CIF Fiyat Hesaplama: İhracat Birim Fiyatı.