MSA (ölçüm sistemi analizi), bir ölçü aletinin, onu kullanan kişilerin ve ölçüm yönteminin birlikte ne kadar değişkenlik ürettiğini sayısal olarak gösteren çalışmadır. En bilineni Gage R&R'dir: genellikle 10 parça, 3 operatör ve 2 ya da 3 tekrarla ölçülür, tekrarlanabilirlik ve yeniden üretilebilirlik ayrılır. AIAG ölçütüne göre %GRR yüzde 10'un altındaysa sistem kabul edilir, 10 ile 30 arası duruma göre kabul edilebilir, 30'un üstü yetersizdir.
Müşteriden bir ret gelir: delik çapı 8,62 mm, tolerans 8,5 ile 8,6 arası. Sizin kayıtlarınızda aynı lotun ölçümleri 8,56 ile 8,58 arasında. Kim haklı? Müşteri koordinat ölçme makinesinde ölçmüştür, sizin operatörünüz kumpasla. Tartışma başlamadan önce sorulması gereken soru şudur: sizin ölçümünüz ne kadar güvenilir?
Ölçüm sistemi analizi bu sorunun cevabıdır. Her ölçüm iki şeyin toplamıdır: parçanın gerçek değeri ve ölçmenin kendi hatası. Ölçme hatası toleransın büyük bir kısmını kaplıyorsa iyi parça ret, kötü parça kabul edilir; kontrol kartları ve Cpk hesapları da anlamını yitirir.
Tam boyutİçindekiler
- MSA neden yapılır, neyi ölçer?
- Gage R&R çalışması adım adım nasıl yapılır?
- %GRR nasıl hesaplanır? Örnek
- %GRR kaç olmalı, ndc neden önemli?
- Geçer-geçmez mastar için MSA nasıl yapılır?
- MSA ne zaman yapılır, ne zaman tekrarlanır?
- Sapma (bias) ve kararlılık çalışması nasıl yapılır?
- MSA'da sık yapılan hatalar
- PakERP One'da MSA'ya ilişkin kayıtlar nerede durur?
- Sık sorulan sorular
MSA neden yapılır, neyi ölçer?
MSA, ölçüm sonucuna dayanarak verilen kararların, yani kabul, ret, ayar ve proses yeterliliği kararlarının güvenilir olup olmadığını gösterir. IATF 16949, kontrol planında yer alan ölçüm sistemleri için istatistiksel çalışma yapılmasını ister; yöntemler çoğunlukla AIAG'ın MSA el kitabına dayanır.
Ölçüm sistemi yalnızca alet değildir. Aleti tutan kişi, parçanın nasıl bağlandığı, ölçümün hangi noktadan alındığı, ortam sıcaklığı ve parçanın temizliği de sistemin parçasıdır. Aynı mikrometre iki farklı talimatla iki farklı sonuç üretir.
Ölçüm hatasının beş bileşeni vardır ve her biri farklı bir çalışmayla incelenir:
| Bileşen | Ne demek | Nasıl incelenir |
|---|---|---|
| Sapma (bias) | Ölçüm ortalamasının referans değerden farkı | Referans parçayı tek aletle defalarca ölçmek |
| Doğrusallık | Sapmanın ölçüm aralığı boyunca değişmesi | Aralığın farklı noktalarında referans parçalar |
| Kararlılık | Zaman içinde sapmanın değişmesi | Aynı parçayı haftalarca belirli aralıklarla ölçüp kontrol kartına işlemek |
| Tekrarlanabilirlik (EV) | Aynı kişi, aynı alet, aynı parçada tekrar farkı | Gage R&R |
| Yeniden üretilebilirlik (AV) | Farklı kişilerin ortalamaları arasındaki fark | Gage R&R |
Sapma ve doğrusallık büyük ölçüde kalibrasyonla yönetilir. Kalibrasyon ise tekrarlanabilirlik ve operatör farkı hakkında bir şey söylemez; kalibrasyonlu bir aletle yetersiz bir ölçüm sistemi kurmak mümkündür.
Gage R&R çalışması adım adım nasıl yapılır?
Yaygın düzen 10 parça, 3 operatör ve her operatörün her parçayı 2 ya da 3 kez ölçmesidir. Toplam 60 ya da 90 ölçüm yapılır.
- Parçaları seçin: 10 parça, prosesin gerçek dağılımını temsil edecek şekilde. Hepsi aynı saatte basılmış parçalarsa parçalar arası fark yapay olarak küçük çıkar ve sonuç kötü görünür.
- Parçaları numaralayın, numarayı operatörün göremeyeceği yere yazın.
- Operatörleri seçin: o ölçümü sahada gerçekten yapan kişiler. Kalite mühendisinin üç kez ölçmesi sahadaki durumu göstermez.
- Rastgele sırayla ölçtürün: birinci operatör 10 parçayı karışık sırayla ölçer, sonra ikinci ve üçüncü. İkinci tur yine karışık sırayla yapılır ki operatör bir önceki sonucu hatırlamasın.
- Ölçümü talimata göre yapın: ölçüm noktası, bağlama ve okuma kuralı yazılı olmalıdır.
- Sonuçları hesaplayın: ortalama ve açıklık yöntemi ya da varyans analizi (ANOVA) ile. ANOVA operatör ve parça etkileşimini de ayırdığı için daha fazla bilgi verir.
- Yorumlayın ve kaydedin: %GRR, ndc ve hangi bileşenin baskın olduğu.
Enjeksiyon ve kauçuk parçalarda Gage R&R sonuçları çoğu zaman aletten değil bağlamadan kötü çıkar: yumuşak parça kumpas çenesinde ezilir ya da esner. Ölçüm talimatına ölçüm kuvvetini ve parçanın nasıl tutulacağını yazmak, yeni alet almadan sonucu iyileştirir.
%GRR nasıl hesaplanır? Örnek
Temsili rakamlarla bir plastik enjeksiyon parçası: klips bağlantı genişliği, tolerans ±0,10 mm, yani toplam 0,20 mm. Ölçüm dijital kumpasla yapılıyor. Gage R&R sonucunda şu standart sapmalar bulunmuş:
- Tekrarlanabilirlik (EV): σ = 0,006 mm
- Yeniden üretilebilirlik (AV): σ = 0,004 mm
- Parçalar arası değişkenlik (PV): σ = 0,020 mm
Hesap şu sırayla yürür:
- GRR sigması = karekök(0,006² + 0,004²) = karekök(0,000036 + 0,000016) = karekök(0,000052) ≈ 0,0072 mm.
- Toplam değişkenlik (TV) = karekök(0,0072² + 0,020²) ≈ karekök(0,0000518 + 0,0004) ≈ 0,0213 mm.
- %GRR (toplam değişkenliğe göre) = 0,0072 / 0,0213 × 100 ≈ yüzde 34.
- %GRR (toleransa göre) = 6 × 0,0072 / 0,20 × 100 ≈ yüzde 22.
- ndc (ayırt edilebilir kategori sayısı) = 1,41 × (0,020 / 0,0072) ≈ 3,9, aşağı yuvarlanarak 3.
Sonuç ne söylüyor? Toleransa göre yüzde 22 ile ölçüm, kabul ve ret kararı için koşullu olarak kullanılabilir. Ama toplam değişkenliğe göre yüzde 34 ve ndc 3 çıktığı için bu kumpasla proses kontrolü yapılamaz: alet, parçalar arasındaki farkı ancak üç kaba gruba ayırabiliyor. SPC kartı kurulacaksa ölçüm yöntemi iyileştirilmelidir. EV'nin AV'den büyük olması, sorunun kişilerden çok alette ya da bağlamada olduğunu gösterir; plastik klipsin kumpas çeneleri arasında esnemesi tipik bir nedendir ve basit bir fikstür çoğu zaman çözer.
%GRR kaç olmalı, ndc neden önemli?
AIAG'ın MSA el kitabındaki genel ölçüt şöyledir: %GRR yüzde 10'un altındaysa ölçüm sistemi kabul edilir; yüzde 10 ile 30 arasında uygulamanın önemine, ölçüm aletinin maliyetine ve iyileştirme imkanına göre kabul edilebilir; yüzde 30'un üstünde kabul edilmez ve iyileştirme gerekir. Ayrıca ndc'nin en az 5 olması beklenir.
Hangi payda kullanılacağı amaca bağlıdır. Ölçüm parçayı kabul ya da ret etmek için yapılıyorsa toleransa göre %GRR anlamlıdır. Proses kontrolü ve yeterlilik için yapılıyorsa toplam değişkenliğe göre %GRR ve ndc'ye bakılır; çünkü SPC'de ayırt edilmesi gereken şey parçalar arasındaki küçük farklardır. Müşteriniz hangi paydayı istiyorsa raporda onu açıkça yazın, karıştırılması sık rastlanan bir denetim bulgusudur.
Sonuç kötü çıktığında önce baskın bileşene bakılır. EV büyükse alet, fikstür ya da bağlama; AV büyükse talimat ve eğitim; operatörlerden biri diğerlerinden belirgin farklıysa o kişinin yöntemi incelenir.
Geçer-geçmez mastar için MSA nasıl yapılır?
Mastar ya da gözle kontrol gibi sonucu «uygun / uygunsuz» olan ölçümlerde öznitelik uyum analizi yapılır. Değer yerine kararların tutarlılığı incelenir.
Tipik düzen: bilinen durumda (referans karar) yaklaşık 50 parça, bunların bir kısmı tolerans sınırına yakın seçilir. Üç operatör her parçayı en az iki kez değerlendirir. Ölçülen şeyler şunlardır: aynı operatörün kendi kararlarıyla uyumu, operatörlerin birbiriyle uyumu, operatör kararlarının referansla uyumu ve kaçırılan hata ile yanlış alarm oranları.
Görsel kontrolde bu çalışma çoğu zaman sürpriz yaratır. Boyahanede leke, enjeksiyonda akış izi gibi kusurlarda iki operatörün aynı parçaya farklı karar vermesi sıktır. Çözüm genellikle sınır numune panosudur: kabul edilebilir ve edilemez örnekler fotoğraf ya da fiziksel numuneyle tezgah başına asılır.
MSA ne zaman yapılır, ne zaman tekrarlanır?
- Yeni bir parça için kontrol planı hazırlanırken, PPAP öncesinde; PPAP dosyasındaki ölçüm sistemi analizi elemanı bu çalışmadır. Ayrıntısı PPAP yazısında.
- Yeni bir ölçü aleti, fikstür ya da ölçüm yöntemi devreye alındığında.
- Ölçüm talimatı değiştiğinde ya da yeni operatörler ölçüme başladığında.
- Müşteriyle ölçüm uyuşmazlığı yaşandığında.
- Belirli aralıklarla; aralığı firma kendisi belirler ve kalite sisteminde yazar. Yıllık plan yaygın bir uygulamadır.
Sapma (bias) ve kararlılık çalışması nasıl yapılır?
Sapma çalışmasında referans değeri bilinen bir parça, aynı aletle ve aynı kişi tarafından en az 10 kez ölçülür; ölçümlerin ortalaması ile referans değer arasındaki fark sapmadır. Referans parça, değeri daha hassas bir yöntemle (koordinat ölçme makinesi ya da kalibrasyon laboratuvarı) belirlenmiş bir parça ya da mastar olabilir.
Temsili örnek: referans değeri 25,000 mm olan bir ayar halkası mikrometreyle 10 kez ölçülüyor, ortalama 25,006 mm çıkıyor. Sapma +0,006 mm. Ölçülen özelliğin toleransı ±0,025 mm ise sapma toleransın yaklaşık yüzde 12'sine denk gelir ve sistematik olarak parçaları olduğundan büyük gösterir. Bu durumda alet ayarlanır ya da kalibrasyona gönderilir; sapmanın istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığı el kitabındaki yöntemle sınanır.
Kararlılık çalışması zamanı ekler: aynı referans parça haftada bir ya da vardiya başında ölçülür, sonuçlar bir kontrol kartına işlenir. Kart, aletin zamanla kayıp kaymadığını gösterir. Bu kart kurulduğunda iki kalibrasyon arasındaki dönem de izlenmiş olur ve aletin kayması kalibrasyon tarihini beklemeden fark edilir.
Doğrusallık çalışması, aynı işi ölçüm aralığının farklı noktalarında yapar: örneğin 0-25 mm mikrometrede 5, 10, 15, 20 ve 25 mm referanslarla. Sapma aralık boyunca değişiyorsa alet bazı ölçülerde güvenilir, bazılarında değildir.
MSA'da sık yapılan hatalar
- Birbirine çok benzeyen parçalar seçmek: PV küçük çıkar, %GRR şişer ve iyi bir ölçüm sistemi yetersiz görünür.
- Operatöre parça numarasını göstermek: ikinci turda hafıza ölçer.
- Çalışmayı yalnız kalite laboratuvarında yapmak: sahadaki operatör, sahadaki alet ve sahadaki ortam yer almaz.
- Kalibrasyonu MSA sanmak: kalibrasyon sertifikası tekrarlanabilirlik hakkında bilgi vermez.
- Paydayı belirtmemek: toleransa göre yüzde 22 ile toplam değişkenliğe göre yüzde 34 aynı rapordan farklı kararlar çıkarır.
- Sonucu dosyalayıp eylem yazmamak: yetersiz çıkan bir ölçüm sistemi yıllarca kullanılmaya devam eder.
PakERP One'da MSA'ya ilişkin kayıtlar nerede durur?
PakERP One'da Gage R&R hesaplayan bir ekran yoktur; çalışma Excel ya da istatistik aracında yapılır. Program, çalışmanın dayandığı muayene kayıtlarını ve rapor dosyasını parçayla birlikte tutar.
- 8165 Kalite Kriterleri: her kriterde ölçüm yöntemi, alt ve üst sınır ve birim yazılır; hangi özelliğin hangi aletle ölçüldüğü burada tanımlıdır.
- 8128 Kalite Kontrol: muayene kaydında kontrol eden kişi ve her kriterin ölçülen değeri tutulur; operatörler arası farkı sezmek için muayene listesi Excel'e alınabilir.
- Evrak ekleri: Gage R&R raporu ve ölçüm talimatı, parçanın stok kartına dosya olarak eklenir; PPAP dosyası için aynı yerden alınır.
- 8135 İzlenebilirlik: müşteriyle ölçüm uyuşmazlığı yaşanan lotun üretim ve muayene geçmişi soy ağacından bulunur.
Program ücretsizdir. Dosya ekleme düzeni evrak ekleri sayfasında.