Okunur Excel yedeği, ERP'deki verinin programa ihtiyaç duymadan açılabilen bir kopyasıdır: her tablo ayrı sayfada, kolon adları anlaşılır biçimde durur. Veritabanı yedeği programı geri kurmak için, Excel yedeği ise veriyi programsız okumak, denetlemek ve gerektiğinde başka bir sisteme taşımak için alınır. Ay sonlarında ve büyük değişikliklerden önce alınıp şifreli, erişimi sınırlı bir yerde saklanmalıdır.
Beş yıl sonra programı değiştirmeye karar verdiğinizi düşünün. Ya da programı satan firma işi bıraktı, ya da bir anlaşmazlık yüzünden hesabınıza erişim bir haftalığına kapandı. Elinizde bir veritabanı yedeği var, ama onu açacak program yok. Dosya orada duruyor, içindeki faturalar, cariler, lotlar okunamıyor.
Bu senaryo nadir görünür ama yaşandığında tek bir sorunun cevabı her şeyi belirler: verinizi programsız okuyabiliyor musunuz? Okunur Excel yedeği bu soruya evet dedirten kopyadır. Teknik bir ayrıntı gibi durur, oysa verinin kime ait olduğu sorusunun pratik karşılığıdır.
İçindekiler
- Okunur Excel yedeği nedir?
- Okunur Excel yedeği neden alınmalı?
- Sunucu yedeği, veritabanı yedeği ve Excel yedeği nasıl ayrılır?
- Excel yedeği ne sıklıkla alınmalı, nerede saklanmalı?
- Kişisel veri içeren yedek nasıl korunmalı?
- Yedeğin işe yaradığı nasıl kontrol edilir?
- Excel yedeğinde sık yapılan hatalar
- PakERP One'da yedekleme
- Sık sorulan sorular
Okunur Excel yedeği nedir?
Okunur Excel yedeği, ERP'deki tabloların her birinin ayrı bir Excel sayfasına, anlaşılır kolon adlarıyla yazıldığı dosyadır. Açmak için ERP gerekmez; herhangi bir bilgisayarda bir hesap tablosu programıyla açılır.
Veritabanı yedeğinden farkı amacındadır. Veritabanı yedeği, programın kendi biçiminde bir kopyadır; aynı programa geri yüklendiğinde her şey kaldığı yerden devam eder. Ama yalnız o programla, çoğu zaman yalnız aynı sürümle anlamlıdır. Excel yedeği ise geri yüklenmek için değil, okunmak için alınır. Bir faturanın satırlarını, bir carinin hareketlerini, bir lotun hangi tedarikçiden geldiğini programı açmadan görmeyi sağlar.
İyi bir Excel yedeğinde kolon adları teknik alan adları değil, iş dilindeki karşılıklarıdır. "acc_id" yerine "Cari", "doc_no" yerine "Belge No" yazar. Kimlik numaraları yerine kodlar ve adlar görünür. Bu ayrıntı, yedeği on yıl sonra açan kişinin onu anlayıp anlamayacağını belirler.
Okunur Excel yedeği neden alınmalı?
Çünkü veritabanı yedeği verinin güvenliğini, Excel yedeği ise verinin bağımsızlığını sağlar. İkisi farklı risklere karşı alınır.
- Program değişikliği: başka bir sisteme geçerken eski veriyi taşımak için ilk ihtiyaç okunabilir bir kaynaktır. Geçmiş belgelerin yeni programa nasıl aktarılacağı tartışılırken eldeki Excel dosyası işi somutlaştırır.
- Erişim kesintisi: internet, sunucu ya da hesap sorunu yüzünden programa giremediğiniz günlerde açık siparişleri, müşteri bakiyelerini, stok durumunu görmek gerekebilir.
- Denetim ve inceleme: mali müşavir, müşteri denetçisi ya da yeminli bir inceleme geçmiş bir dönemin verisini istediğinde, programa erişim vermeden ilgili sayfaları paylaşabilirsiniz.
- Bağımsız kontrol: programın raporladığı bir toplamı, ham veriden kendiniz hesaplayarak doğrulayabilirsiniz.
- Uzun süreli arşiv: yasal saklama süresi boyunca belgelere ulaşmak, programın o tarihte hâlâ kullanımda olmasına bağlı kalmaz.
Veri sahipliğinin genel çerçevesi, sözleşmede nelere bakılacağı ve programdan ayrılırken neyin istenmesi gerektiği yedekleme ve veri sahipliği yazısında. Burada okunur yedeğin pratik tarafına bakıyoruz.
Bir örnek: müşteri denetiminde eski lot kaydı
Bir müşteri denetçisi iki yıl önce sevk edilmiş bir partinin hangi bobinden üretildiğini soruyor. O dönemde kullanılan program artık açık değil. Elde veritabanı yedeği varsa önce onu açacak bir ortam kurmak gerekir; bu, günler sürebilir. Okunur yedek varsa stok hareketleri sayfasında lot numarası aranır, üretim kaydından hammadde lotuna, oradan alış irsaliyesine ve tedarikçinin karşı lot numarasına inilir. İş yorucudur ama aynı gün biter. Okunur yedeğin değeri, böyle bir günde ortaya çıkar.
Yedek konusu çoğu firmada ilk kez bir sorun yaşandığında gündeme gelir. Okunur yedek alma alışkanlığı olan firmalar ise program değişikliği ya da denetim gibi büyük işlerde en az zaman kaybeden firmalardır; çünkü verilerine programdan bağımsız bakabilirler.
Sunucu yedeği, veritabanı yedeği ve Excel yedeği nasıl ayrılır?
Bir bulut ERP'de genellikle üç tür yedek vardır ve her biri farklı bir soruya cevap verir. Birini almak diğerlerini gereksiz kılmaz.
| Yedek türü | Kim alır? | Nerede durur? | Ne işe yarar? | Programsız okunur mu? |
|---|---|---|---|---|
| Otomatik sunucu yedeği | Hizmet veren firma, her gece | Sunucu tarafında | Sunucu arızasında geri dönüş | Hayır |
| Veritabanı yedeği | Firma, istediğinde | Firmanın bilgisayarında | Programı başka yerde aynen kurmak | Hayır |
| Okunur Excel yedeği | Firma, istediğinde | Firmanın bilgisayarında | Okumak, denetlemek, taşımak | Evet |
Sunucu yedeği sizin kontrolünüzde değildir; ne kadar süre saklandığını ve geri dönüşün nasıl istendiğini hizmet veren firmaya sormanız gerekir. Veritabanı ve Excel yedeği ise sizin elinizdedir. Bulut programlarda sorumluluğun nasıl paylaşıldığı bulut ERP yazısında anlatılıyor.
Excel yedeği ne sıklıkla alınmalı, nerede saklanmalı?
Excel yedeği her gün alınmaz; belirli anlarda alınır. Ay sonu kapanışından önce, dönem kapanışından önce ve büyük bir toplu değişiklikten (toplu fiyat güncellemesi, kart birleştirme, geçmiş veri aktarımı) önce almak yeterli bir düzendir.
Saklama için şu kurallar işe yarar:
- Tek kopya yetmez: biri ofisteki bilgisayarda, biri şifreli bir harici diskte, biri firmanın kendi bulut depolamasında durabilir.
- Adlandırma tutarlı olsun: "ERP_Yedek_2026-09_AySonu" gibi bir ad, hangi dosyanın hangi döneme ait olduğunu açmadan söyler.
- Erişim sınırlı olsun: bu dosyada tüm müşteriler, fiyatlar, maaşlar ve bakiyeler vardır. Ortak klasöre bırakılmamalıdır.
- Eski kopyalar planlı silinsin: hangi kopyanın ne kadar tutulacağına karar verin; sayısı belirsizce artan yedekler hem yer kaplar hem de kontrol edilemez hâle gelir.
Yedeği alacak kişiyi seçerken iki şeye bakın: dosyaya erişmesi uygun mu, ve ay sonunda gerçekten orada mı? Muhasebe sorumlusu çoğu firmada doğal adaydır, çünkü ay sonu kapanışını zaten o yapar. Yedek alındıktan sonra firma sahibine kısa bir not düşmek, alışkanlığın sürdüğünü gösteren en basit kanıttır.
Ay sonunda yapılacak diğer işlerle birlikte bir sıraya koymak için ay sonu rutini yazısındaki listeye yedek adımını eklemek yeterlidir.
Kişisel veri içeren yedek nasıl korunmalı?
Excel yedeği kişisel veri içerir: personel bilgileri, müşteri yetkililerinin adları ve telefonları, bazen kimlik numaraları. Bu yüzden yedek, programın kendisi kadar korunmalıdır.
Kişisel verilerin korunmasına ilişkin yükümlülükler 6698 sayılı Kanun ve Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun düzenlemeleriyle belirlenir; ayrıntılar için kurumun güncel rehberlerine bakılmalıdır. Pratikte şu önlemler yaygındır: dosyayı parola korumalı ya da şifreli bir diskte tutmak, kimin erişebileceğini yazılı belirlemek, e-postayla göndermemek, saklama süresi dolan kopyaları güvenli biçimde silmek.
Denetim için veri paylaşırken bütün dosyayı değil, yalnız istenen sayfaları ve dönemi paylaşın. Muhasebe incelemesi için personel sayfasının gönderilmesine gerek yoktur. Paylaşılan parçayı ayrı bir dosyaya kaydedip ona ad vermek, kime neyin gittiğini sonradan izlemeyi de kolaylaştırır.
Yedeğin işe yaradığı nasıl kontrol edilir?
Hiç açılmamış yedek, yedek sayılmaz. Alınan dosya, ihtiyaç anından önce bir kez kontrol edilmelidir. Kontrol on beş dakika sürer:
- Dosyayı başka bir bilgisayarda açın: ERP'nin kurulu olmadığı bir makinede açılabiliyor mu?
- Sayfaları sayın: cariler, stok kartları, faturalar, irsaliyeler, stok hareketleri gibi ana tablolar var mı?
- Üç kaydı karşılaştırın: bir cari kart, bir fatura ve bir lot seçin; programdaki bilgiyle yedekteki aynı mı?
- Bir toplamı doğrulayın: örneğin geçen ayın fatura toplamını yedekten hesaplayıp programdaki raporla karşılaştırın.
- Kolon adlarını okuyun: ERP'yi hiç görmemiş biri bu sayfaları anlayabilir mi?
Bu kontrol yılda iki kez yapılırsa, bir gün gerçekten ihtiyaç duyulduğunda dosyanın açılıp açılmayacağı sorusu kalmaz.
Excel yedeğinde sık yapılan hatalar
- Yalnız sunucu yedeğine güvenmek: sunucu yedeği arızaya karşıdır, erişim kesintisine ve program değişikliğine karşı değildir.
- Raporları yedek sanmak: birkaç raporun Excel çıktısı, ham verinin yerini tutmaz; satır ayrıntıları, lot bağları ve hareket geçmişi raporlarda çoğu zaman yoktur.
- Yedeği masaüstünde unutmak: tüm firmanın verisini taşıyan dosya, şifresiz bir dizüstü bilgisayarda en zayıf halkadır.
- Kontrol etmemek: açılmayan ya da yarım kalmış bir dosya ancak ihtiyaç anında fark edilir.
- Yalnız bir türü almak: yalnız veritabanı yedeği alan firma okuyamaz, yalnız Excel yedeği alan firma programı aynen geri kuramaz. İkisi birlikte tutulur.
- Sorumluyu belirlememek: "biri alıyordur" denen yedek genellikle kimse tarafından alınmaz. Ay sonu yedeği bir kişinin görev listesinde yazılı olmalıdır.
PakERP One'da yedekleme
PakERP One'da her firmanın verisi bulut sunucuda ayrı bir veritabanında durur ve sunucu her gece otomatik yedek alır. Firmanın kendi elinde kopya tutması için iki yedek türü vardır.
- Araçlar ▸ Yedekleme ▸ okunur Excel yedeği: her tablo ayrı bir sayfada, kolon adları Türkçe. Program olmadan açılır, denetim ve arşiv için kullanılır.
- Araçlar ▸ Yedekleme ▸ veritabanı yedeği: yalnız sizin firmanızın veritabanının kopyası; programı başka bir yerde aynen kurmak için.
- Saklama: yedekler indirilip firmanın kendi seçtiği yerde saklanır.
Program ve bulut sunucu ücretsizdir; verinin firmaya ait olduğu ilkesi ve güvenlik önlemleri Güvenlik sayfasında, yedek ekranlarının ayrıntısı Yönetim ve Ayarlar bölümünde.