Tedarikçi değerlendirme, her tedarikçiyi kalite, termin, fiyat ve belge uyumu gibi ölçütlerde geçmiş kayıtlara göre puanlayıp sınıflandırmaktır. Veri ayrı bir formdan değil, zaten tutulan kayıtlardan gelir: sipariş ile irsaliye tarihi arasındaki fark termini, mal kabul kararı kaliteyi, alış fiyatı geçmişi fiyatı verir. Ücretsiz bir ERP programında bu kayıtlar tedarikçi ve lot bazında durduğu için puan tablosu Excel'e alınıp çıkarılır; sonuç onaylı tedarikçi listesi ve sipariş dağılımı olarak satınalmaya döner.
Tedarikçi değerlendirme, bir tedarikçinin geçmiş performansını ölçülebilir birkaç başlıkta puanlayıp ona göre sınıflandırma işidir. Tanımı bu kadar kısa; sahadaki karşılığı ise "bu adama sipariş vermeye devam edelim mi" sorusudur. Fiyatı iyi ama iki teslimattan biri geç gelen sac tedarikçisi, sertifikası hep eksik gelen döküm firması, hiç sorun çıkarmayan ama pahalı kaplamacı. Hangisine ne kadar iş verilecek?
Bu soru çoğu firmada satınalmacının hafızasıyla cevaplanır. Hafıza kötü bir kayıt değildir, ama satınalmacı izne çıktığında ya da işten ayrıldığında gider. Müşteri denetimlerinde de "tedarikçilerinizi nasıl değerlendiriyorsunuz" sorusuna hafızayla cevap verilmez. Ücretsiz ERP kullanan bir firma için iyi haber şu: puanlama için gereken veri zaten kayıtta duruyor; iş, onu düzenli okumaktır.
Tam boyutİçindekiler
Tedarikçi değerlendirme neden yapılır?
Üç nedenle: sipariş dağılımını hafızadan değil kayıttan vermek, sorunlu tedarikçiyle somut veriyle konuşmak ve müşteri denetiminde bir tabloya sahip olmak. Üçü de aynı tabloyu kullanır.
Fiyatı en düşük tedarikçi çoğu zaman en ucuz tedarikçi değildir. Geç gelen sac hattı durdurur, eksik sertifika müşteri denetiminde bulgu olur, şartlı kabul edilen parti fazladan ölçüm ve ayıklama demektir. Bu maliyetler faturada görünmez ama işletmede oluşur. Değerlendirme, faturada görünmeyen bu maliyeti bir puana çevirir. Ücretsiz ERP programı kullanan küçük bir atölye için de bu hesap geçerlidir; kayıt varsa puan vardır.
Bir de tedarikçiyle ilişki tarafı var. "Hep geç geliyorsunuz" cümlesi tartışma açar; "son on iki siparişin yedisi termin sonrasında geldi, ortalama gecikme dört gün" cümlesi çözüm açar. Kayıt, konuşmanın tonunu değiştirir.
Hangi ölçütlerle değerlendirilir?
Dört ölçüt çoğu üretim firmasına yeter: kalite, termin, fiyat ve belge uyumu. Beşinci olarak iletişim ve esneklik eklenebilir, ama o ölçüt kayıttan değil kanaatten gelir; ağırlığı düşük tutulmalıdır.
| Ölçüt | Ne ölçülür | Kayıt kaynağı | Örnek ağırlık |
|---|---|---|---|
| Kalite | Uygun kabul edilen parti oranı; şartlı ve red sayısı | Mal kabul kararı, iade irsaliyesi | %35 |
| Termin | Sipariş teslim tarihi ile irsaliye tarihi farkı; zamanında gelen sipariş oranı | Satınalma siparişi ve alış irsaliyesi | %30 |
| Fiyat | Aynı kalemde diğer tedarikçilere göre konum; zam sıklığı | Alış fiyatı geçmişi, sözleşme | %20 |
| Belge uyumu | Sertifika, irsaliye ve fatura eksiksiz ve zamanında mı | Evrak ekleri, faturalanmamış irsaliye listesi | %10 |
| İletişim | Sorun bildirimine dönüş, esneklik | Satınalmacının kanaati | %5 |
Ağırlıklar firmaya göre değişir. Otomotiv yan sanayinde kalite ve termin ağır basar; ambalaj ve sarf alan bir atölyede fiyat öne geçebilir. Önemli olan ağırlığın yazılı olması ve her tedarikçiye aynı ağırlıkla bakılmasıdır.
Tedarikçi değerlendirmesini ilk kez kayıttan çıkaran firmalarda tablo genellikle satınalmacının hafızasıyla büyük ölçüde örtüşür; sürpriz, bir iki tedarikçide çıkar. Hep "dert çıkarmaz" bilinen bir tedarikçinin termin puanı düşük, hep şikayet edilen birinin kalite puanı yüksek görünebilir. Bu iki sürpriz bile tabloyu hazırlamaya değer; çünkü sipariş dağılımı o iki tedarikçide değişir.
Veri nereden gelir, ayrı form gerekir mi?
Ayrı form gerekmez. Değerlendirme için gereken verinin tamamı, satınalma ve mal kabul kayıtları düzgün tutulduğunda zaten oluşur. Form doldurmak yerine kaydı doğru tutmak gerekir.
- Termin: satınalma siparişinde teslim tarihi yazılı olmalı. Alış irsaliyesi siparişten satır alarak kesildiğinde irsaliye tarihi ile sipariş teslim tarihi yan yana gelir; fark gün olarak çıkar. Sipariş teslim tarihi boş bırakılırsa termin ölçülemez.
- Kalite: mal kabulde her lot için uygun, şartlı kabul ya da red kararı kayda işlenmeli. Kararı yalnız etiketin üstüne yazan firma, ay sonunda oranı hesaplayamaz. Bu düzen giriş kalite yazısında anlatıldı.
- Fiyat: alış faturaları ve irsaliyeleri tedarikçi x stok bazında son fiyatı verir. Aynı vidanın üç tedarikçideki fiyatı yan yana gelince fiyat puanı kendiliğinden çıkar; yöntem alış fiyatı karşılaştırma yazısında.
- Belge: sertifika irsaliyeye ek olarak yüklenmişse var, yüklenmemişse eksiktir. Faturası bir aydır gelmeyen irsaliye de belge uyumsuzluğudur.
Bu dört kaynağın ortak noktası tedarikçi kodudur. Tedarikçi cari kartı tekse (aynı firma için "ABC Metal" ve "ABC Metal San." diye iki kart açılmamışsa) kayıtlar tek tedarikçide toplanır ve tablo bir Excel dökümünde çıkar.
Puanlama nasıl yapılır, sınıflar ne anlama gelir?
Her ölçüt 100 üzerinden puanlanır, ağırlıkla çarpılıp toplanır, toplam puan dört sınıfa ayrılır. Yöntem basit olmalı; karmaşık formül üç ay sonra kimse tarafından hesaplanmaz. Lisans ücreti olmayan bir ERP ile de ücretli bir paketle de puanın kendisi çoğunlukla Excel'de hesaplanır; yazılımın işi ham veriyi doğru ve tek yerde tutmaktır.
Örnek. Bir sac tedarikçisinin son üç ayda 12 siparişi var. 10'u uygun, 2'si şartlı kabul: kalite puanı 10/12 = 83. 12 siparişin 8'i termininde geldi: termin puanı 67. Fiyatı üç tedarikçi arasında ortada: fiyat puanı 70. Sertifika hep geldi, faturalar zamanında: belge puanı 100. İletişim iyi: 90. Ağırlıklı toplam: 83x0,35 + 67x0,30 + 70x0,20 + 100x0,10 + 90x0,05 = 29 + 20 + 14 + 10 + 4,5 = 77,5.
- A sınıfı (85 ve üstü): onaylı tedarikçi, öncelikli sipariş.
- B sınıfı (70 ile 84): onaylı, ama termin ya da kalitede izlenir; sorun başlığı tedarikçiye yazılı bildirilir.
- C sınıfı (50 ile 69): şartlı; alternatif tedarikçi aranır, sipariş payı düşürülür.
- D sınıfı (50 altı): onaylı listeden çıkar; yalnız zorunlu durumda, ek kontrolle alım.
Örnekteki tedarikçi B sınıfıdır ve sorun başlığı bellidir: termin. Bir sonraki görüşmenin konusu da budur. Sınır rakamları firma belirler; buradakiler bir başlangıçtır.
Ne sıklıkla yapılır ve sonuç nasıl kullanılır?
Aylık bakış ve üç aylık sınıflama çoğu firmaya yeter. Yılda bir yapılan değerlendirme kalite sistemi klasörünü doldurur ama siparişi değiştirmez; aylık bakılan tablo ise satınalmacının önündedir.
Sonucun üç kullanım yeri vardır:
- Onaylı tedarikçi listesi. Hangi kalem hangi tedarikçilerden alınabilir, listesi yazılı olur. Talep siparişe çevrilirken tedarikçi bu listeden seçilir.
- Sipariş dağılımı. Aynı kalem iki tedarikçiden alınıyorsa pay puana göre ayarlanır. A sınıfı çoğunluğu, B sınıfı kalanı alır; tek kaynağa bağımlılık azalır.
- Tedarikçi görüşmesi. Puan tablosu tedarikçiyle paylaşılır. Düşen puanın hangi ölçütten geldiği bellidir; görüşme fiyat pazarlığına değil sorun başlığına odaklanır.
Değerlendirmenin bir de geri bildirim tarafı var. Termin puanı düşük çıkan tedarikçinin gecikmesi bazen bizim siparişi geç açmamızdan kaynaklanır: teslim tarihi tedarik süresinden kısa yazılmıştır. Tablo yalnız tedarikçiyi değil, satınalma düzenini de gösterir. Satınalma zincirinin bütünü Ücretsiz ERP ile Satınalma yazısında.
Sık yapılan hatalar
- Sipariş teslim tarihini boş bırakmak. Tarih yoksa gecikme yoktur; termin puanı ölçülemez.
- Kalite kararını kayda işlememek. Etiketin üstündeki tik ay sonunda sayılamaz.
- Aynı tedarikçiye iki cari kart açmak. Kayıt bölünür, puan ikiye düşer.
- Yalnız fiyata puan vermek. En ucuz tedarikçi A sınıfı çıkar, hat durur.
- Kanaat ölçütüne ağır pay vermek. "İyi adam" puanı kaydı bastırır.
- Puanlama ekranı beklemek. "Ücretsiz ERP'de tedarikçi puanlama modülü yok, o yüzden yapmıyoruz" gerekçesi yanlıştır; veri kayıtta, tablo Excel'de.
- Sonucu siparişe yansıtmamak. Tablo hazırlanır, klasöre girer, sipariş yine eski alışkanlıkla verilir. Tablo, talep siparişe çevrilirken önde durmalıdır.
PakERP One'da tedarikçi değerlendirme verisi
PakERP One'da ayrı bir tedarikçi puanlama ekranı yoktur; değerlendirme verisi satınalma, mal kabul ve fiyat kayıtlarından okunur, her liste Excel'e alınır ve puan tablosu orada kurulur. Kalite yönetim sistemi bütünüyle (tedarikçi değerlendirme, uygunsuzluk, düzeltici faaliyet) arayan firmalar için aynı ekibin PaKalite ürünü vardır. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 801 Cari Kartlar: her tedarikçi tek kart; sözleşme fiyatı ve tedarik bilgisi kartta tutulur. Aynı firmaya ikinci kart açılmaması puanın bölünmemesi için şarttır.
- 203 Satınalma Siparişleri: her siparişte teslim tarihi girilir. 241 Açık Satınalma Siparişleri ve 242 Teslim Alınmamış Siparişler raporları geciken siparişleri tedarikçi bazında gösterir; termin puanı buradan çıkar.
- 202 Alış İrsaliyesi: Siparişten Satır Al ile kesildiğinde irsaliye tarihi ile sipariş teslim tarihi aynı kayıtta durur. Her lot için basılan 100x120 mal kabul etiketinde UYGUN / ŞARTLI KABUL / RED kutusu vardır; karar lot notuna da yazılır. Sertifika ve ölçüm raporu Ekler sekmesine yüklenir; ataç kolonu hangi irsaliyenin eki olduğunu listede gösterir.
- 204 Satınalma İade Listesi: red edilen ve iade edilen partiler tedarikçi bazında; kalite puanının ikinci kaynağı.
- 250 Fiyat Kontrol: tedarikçi x stok son alış fiyatları tek listede, istenirse EUR bazında; aynı kalemin üç tedarikçideki fiyatı yan yana gelir ve fiyat puanı buradan verilir.
- 240 Satınalma Analizi ve Onaylı Tedarikçi Stok Listesi (306 raporları arasında): tedarikçi bazında alım hacmi ve hangi kalemin hangi tedarikçiden alındığı; sipariş dağılımı bu iki raporla izlenir.
- 218 Talep Havuzu: talep siparişe çevrilirken önerilen tedarikçi görünür; onaylı listeye göre seçim burada yapılır.
- 243 Faturalanmamış Alış İrsaliyeleri: malı gelmiş ama faturası gelmemiş irsaliyeler; belge uyumu puanının kaynağı.
Her listenin Raporlar ▾ menüsünden alınan Excel dökümleri tek dosyada birleştirilince yukarıdaki puan tablosu üç ayda bir on beş dakikada kurulur. Satınalma modülünün bütünü için Satınalma ve Talep Havuzu sayfasına bakabilirsiniz.