Sarf malzemesi, üretimde tüketilen ama ürünün bir parçası olmayan malzemedir: kesici uç, matkap, zımpara, eldiven, kesme sıvısı gibi. Değeri yüksek, sayılabilen ve tüketimi bir makineye ya da işe bağlanabilen kalemler (kesici uç, takım) stokta izlenip çıkış fişiyle tüketilir. Ucuz, sürekli ve tek tek ölçülemeyen kalemler (bez, eldiven, temizlik malzemesi) alındığı anda doğrudan gider yazılabilir. Karar kalem bazında ve yazılı olarak verilmelidir.
Ay sonu maliyet toplantısında torna bölümünün takım gideri bir önceki aya göre yüzde 40 artmış görünüyor. Kimse nedenini bilmiyor. Uçlar kutu kutu alınıp takım dolabına konmuş, faturası gider hesabına işlenmiş; dolaptan kimin, hangi tezgah için, kaç tane aldığı yazılmamış. Artışın bir tezgahtaki yanlış kesme parametresinden mi, yoksa yeni bir zor malzemeden mi geldiğini söyleyecek tek bir kayıt yok.
Sarf malzemesi küçük kalemlerin toplamıdır ve tek tek bakıldığında takibe değmez gibi görünür. Toplamı ise talaşlı imalatta ciddi bir maliyet kalemidir. Hangi sarfın stokta izleneceği, hangisinin doğrudan gider yazılacağı ve izlenenin nasıl tüketileceği, bu yazının konusu.
Tam boyutİçindekiler
- Sarf malzemesi nedir, hammaddeden farkı nedir?
- Sarf malzemesi masraf mı yazılır, stokta mı izlenir?
- Sarf malzemesi muhasebede nasıl kaydedilir?
- Örnek: CNC atölyesinde kesici uç tüketimi tezgah bazında nasıl okunur?
- Sarf malzeme takibi adım adım nasıl kurulur?
- Eldiven ve iş güvenliği malzemesi nasıl izlenir?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da sarf malzemesi
- Sık sorulan sorular
Sarf malzemesi nedir, hammaddeden farkı nedir?
Hammadde ürünün içine girer ve ürün ağacında miktarıyla yazılır; sarf malzemesi üretimi mümkün kılar ama ürünün içinde kalmaz. Sac bir braketin hammaddesidir; o saci kesen lazerin nozulu ve koruma camı sarftır.
Arada kalan kalemler kararı zorlaştırır:
- Kaynak teli ve gaz: tel kaynak dikişinin içinde kalır, ürüne girer. Parça başı tüketimi ölçülebiliyorsa ürün ağacına yazılabilir; ölçülmüyorsa genel sarf olarak izlenir.
- Boya ve toz boya: ürünün üstündedir ama parça başı miktarı ancak yaklaşık hesaplanır.
- Ambalaj: koli ve streç ürünle birlikte gider; çoğu firma koliyi ürün ağacına yazar, streç ve bandı sarf sayar.
- Kalıp ve fikstür yedek parçaları: sarf değil, bakım malzemesidir; ilgili kalıp ya da makineye bağlanarak izlenmesi daha anlamlıdır.
Bu ayrım muhasebe kadar maliyet içindir. Ürün ağacına giren malzeme parça maliyetine doğrudan eklenir; sarf ise genel üretim giderleri içinde dağıtılır. Dağıtımın nasıl yapıldığı genel üretim giderleri dağıtımı yazısında.
Sarf malzemesi masraf mı yazılır, stokta mı izlenir?
Üç soruyla karar verilir: kalem pahalı mı, sayılabiliyor mu, ve tüketimi bir makineye, bölüme ya da işe bağlanabiliyor mu? Üçüne de evet ise stokta izlenir. Üçüne de hayır ise doğrudan gider yazmak daha az emekle aynı bilgiyi verir.
| Kalem | Önerilen yöntem | Neden |
|---|---|---|
| Kesici uç, freze, matkap, kılavuz | Stokta izle, tezgaha çıkış fişiyle ver | Pahalı, sayılabilir, tezgah bazında tüketim parça maliyetini açıklar |
| Lazer nozulu, koruma camı, elektrot | Stokta izle | Makine bazında ömür takibi yapılır |
| Hidrolik yağ, kesme sıvısı | Stokta izle, makine bazında çıkış | Anormal tüketim kaçak ya da arıza işaretidir |
| İş eldiveni, maske, kulaklık | Kişiye teslim kaydıyla izle ya da gider | Kişi bazında dağılım izlenmek isteniyorsa stok |
| Bez, temizlik malzemesi, kalem, bant | Doğrudan gider | Ucuz, sürekli, tek tek ölçmek emeğe değmez |
| Zımpara, fırça, taş | Tutar büyükse stok, küçükse gider | Atölyeye göre değişir; sınırı firma koyar |
Ucuz kalemin stokta izlenmesi kendi başına yanlış değildir, ama her tüketiminin fişe girmesi gerekir. Girmeyen tüketim, ay sonunda sayım farkı olarak geri döner. Takip edilmeyecek kalemi stoğa almamak, yarım takipten iyidir.
Sarf takibine yeni başlayan atölyelerde ilk ayın tüketimi genellikle önceki aylardan yüksek görünür, çünkü ilk kez kayda giren tüketim aslında hep vardı. İkinci ve üçüncü ayda tezgahlar arasındaki farklar belirginleşir ve en hızlı kazanç çoğu zaman kesme parametrelerinden gelir, satınalma fiyatından değil.
Sarf malzemesi muhasebede nasıl kaydedilir?
Stokta izlenen sarf alışta bir stok hesabına girer, depodan çıktıkça gider olur. Doğrudan gider yazılan sarf ise alış faturası kaydedildiği anda ilgili gider hesabına işlenir. Tek düzen hesap planında stoktaki sarf genellikle 150 İlk Madde ve Malzeme ya da 157 Diğer Stoklar altında izlenir; üretimde tüketilen kısım çoğu zaman 730 Genel Üretim Giderleri, idari bölümlerin tüketimi 770 Genel Yönetim Giderleri hesabına gider.
İki noktaya dikkat:
- Dönem sonunda kalan: yıl sonunda dolapta duran ve tutarı önemli olan, doğrudan gider yazılmış sarf için dönemsellik açısından ne yapılacağına mali müşavirle karar verilir.
- Demirbaş sınırı: tek bir parçası pahalı olan el aletleri ve ölçü aletleri sarf değil, demirbaş olabilir. Doğrudan gider yazılabilecek tutar için Vergi Usul Kanunu'nun her yıl güncellenen sınırına bakılır; tutar yazılmadan önce güncel değer kontrol edilmelidir.
Hesap kodları firmanın hesap planına ve mali müşavirin tercihine göre değişebilir; buradaki kodlar yaygın kullanımdır, kural değildir.
Örnek: CNC atölyesinde kesici uç tüketimi tezgah bazında nasıl okunur?
Rakamlar temsilidir. Altı CNC tornalı bir talaşlı imalat atölyesi ayda ortalama 1.400 kesici uç tüketiyor; uç başına fiyat 145 TL. Aylık uç gideri 1.400 x 145 = 203.000 TL. Uçlar takım dolabından tezgah numarası yazılarak çıkış fişiyle veriliyor.
- Tezgah 3: ayda 420 uç tüketmiş, 18.000 parça işlemiş. Parça başı uç maliyeti = 420 x 145 / 18.000 = 3,38 TL.
- Diğer beş tezgah: toplam 980 uç, toplam 100.000 parça. Parça başı = 980 x 145 / 100.000 = 1,42 TL.
- Fark: tezgah 3, parça başına diğerlerinin iki katından fazla uç harcıyor. Fark tek başına bir şey kanıtlamaz; ama bakılacak yeri gösterir.
- İnceleme: tezgah 3'te paslanmaz bir parça işleniyor ve kesme hızı karbon çeliği için ayarlanmış kalmış. Parametre düzeltildikten sonraki ay tüketim 260 uca iniyor.
- Kazanç: (420 - 260) x 145 = 23.200 TL aylık. Bu tutarı görmek için gereken tek kayıt, uç çıkışında tezgah numarasının yazılmasıydı.
Aynı veri teklif tarafında da işe yarar. Paslanmaz parçanın gerçek takım maliyeti parça başı 2 TL'nin üstündeyse, ortalama takım maliyetiyle verilmiş bir fiyat o parçada zarar ettirir. Parça maliyetinin bütünü ürün maliyeti hesaplama yazısında.
Sarf malzeme takibi adım adım nasıl kurulur?
Kurulum bir kez yapılır, sonra iş yalnız fişin her verişte doldurulmasıdır. Sırası şöyle:
- Kalem listesi: son 12 ayın sarf alış faturaları dökülür, tutara göre sıralanır. Toplamın büyük kısmını taşıyan ilk 20 ile 40 kalem stokta izlenecek adaylardır.
- Karar: her kalem için "stok" ya da "gider" kararı yukarıdaki tabloya göre yazılır ve satınalmaya bildirilir. Aynı kalem bir ay stok, bir ay gider olarak işlenmez.
- Kart: stokta izlenecek her kaleme kart açılır; tür sarf, birim kutu değil adet. Kutu içi adet ayrıca yazılır.
- Tek veriş noktası: sarf dolabı kilitli olur ve tek kişiden ya da vardiya sorumlusundan verilir. Açık rafta duran sarf takip edilemez.
- Çıkış fişi: her verişte miktar, bölüm, tezgah ve gerekirse iş emri yazılır. Vardiya sonunda toplu girilen fiş tezgah bilgisini kaybeder.
- Eski karşılığı yeni: kesici uçta kırık ya da körelmiş uç getirilmeden yenisi verilmez. Hem kaybı azaltır hem de körelme nedeni hakkında bilgi verir.
- Asgari seviye: tüketimi düzenli kalemlere sipariş noktası konur; ayarlanması minimum stok ve sipariş noktası yazısında.
- Aylık okuma: tezgah ve bölüm bazında tüketim, üretilen parça sayısıyla birlikte okunur.
Eldiven ve iş güvenliği malzemesi nasıl izlenir?
Kişisel koruyucu donanım, sarf gibi tüketilse de takibi farklı bir amaca hizmet eder: kime, ne zaman, hangi donanımın verildiğini göstermek. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelik, işverene uygun koruyucu donanımı sağlama ve kullanımını gözetme yükümlülüğü verir; teslimin kaydı denetimde ve bir olay sonrasında aranır.
Pratikte iki ayrı kayıt tutulur. Stok tarafında eldiven ve ayakkabı diğer sarflar gibi girer ve çıkar. Personel tarafında ise her teslim, çalışanın imzasıyla bir teslim formuna ya da personel dosyasına yazılır. İkisini aynı kayıtta birleştirmeye çalışmak çoğu zaman ikisini de eksik bırakır. Ayrıntılar için iş güvenliği uzmanınızın kullandığı formu esas alın.
Sık yapılan hatalar
- Faturayı gider yazıp dolabı stok sanmak: alışta gider yazılan kalem için ayrıca sayım ve sipariş noktası beklemek tutarsızdır.
- Toplu çıkış: haftada bir "üretim için 200 uç" diye tek fiş, tezgah bazındaki bilgiyi yok eder.
- Kutu birimiyle izlemek: kutu açılınca kalan adet kayıttan kaybolur; birim adet olmalıdır.
- Kaynak telini iki kez saymak: hem ürün ağacına yazılıp hem de sarf çıkışıyla düşülürse tüketim iki kat görünür.
- Kategori karmaşası: aynı kalemin bir faturası stok, bir faturası gider olarak işlenirse ne stok ne gider doğru kalır.
- Okunmayan veri: tezgah bazında tüketim girildiği hâlde aylık bakılmıyorsa kayıt emeği boşa gider.
PakERP One'da sarf malzemesi
PakERP One'da sarf malzemesi için ayrı bir modül yoktur; stok kartı türü, stok çıkış fişi ve satınalma faturasındaki işlem türüyle iki yöntem de kurulur. Program ve bulut sunucu ücretsizdir.
- 301 Stok Kartları: Tür alanında "Sarf Malzemesi" seçilir; Planlama (MRP) sekmesinde minimum stok ve sipariş noktası girilir.
- 303 Stok Çıkış Fişi: stokta izlenen sarf depodan bu fişle çıkar; satırda miktar, başlıkta neden ve açıklama (bölüm, tezgah) yazılır. Kayıtlar kartın Stok Ekstresi'nde tarih ve belgeyle görünür.
- 201 Satınalma Faturası, İşlem sütunu: satır Stok, Gider ya da Demirbaş olarak işaretlenir. Gider satırı 840 Gider Tanımları'ndan seçilir, stok hareketi yapmaz ve muhasebede tanımın hesabına gider; demirbaş satırı da stok hareketi yapmaz.
- 322 Satınalma Talepleri ve 218 Talep Havuzu: bölümlerin sarf istekleri talep olarak açılır, satınalmacı havuzdan siparişe çevirir.
- Stok Hareket Dökümü (Devirli): kalemin dönem içindeki çıkışları Excel'e alınır; tezgah ve bölüm bazında tüketim burada pivotlanır.
- Emniyet Stok Raporu (306): seviyenin altına inen sarf kalemlerini listeler.
Ayrıntılar Stok, Lot ve Nitelik sayfasında.
Konuyla ilgili: Kesici Takım Ömrü Nasıl Takip Edilir? Adet ve Süre.