Fason irsaliyesi, malın mülkiyeti değişmeden işlenmek üzere fasoncuya gönderildiğini gösteren sevk irsaliyesidir. Alıcı olarak fasoncu, satırda parça, miktar, lot ve gönderilen aşama yazılır; açıklamaya işlenmek üzere gönderildiği ve satış olmadığı not edilir. Kayıtta mal satılmış gibi stoktan düşmez, fasoncu deposuna transfer edilir. Dönüşte gelen miktar yeni aşamada ve yeni lotla, giden lota bağlı olarak alınır.
Saat 16.30, kaplamacının kamyonu yükleme rampasında. On iki kasa gövde yüklenmiş, şoför irsaliye bekliyor. Sevkiyat sorumlusu her zamanki satış irsaliyesi ekranını açıyor, fasoncuyu cari olarak seçiyor, adetleri yazıp yazdırıyor. Kamyon çıkıyor.
İki hafta sonra aynı gövdeler kaplanmış olarak geri geliyor ve depo "bu parçalar nereden çıktı" diye soruyor: kayda göre satılmışlardı. Fason irsaliyesinin nasıl kesildiği, bu iki haftalık karışıklığın olup olmayacağını belirler.
Tam boyutİçindekiler
- Fason irsaliyesi nedir, satış irsaliyesinden farkı ne?
- Fason sevk irsaliyesinde hangi bilgiler olmalı?
- Fason sevk irsaliyesi adım adım nasıl kesilir?
- Fasondan geri dönen mal nasıl kaydedilir?
- Fason irsaliyesinde adet mi, kg mı yazılmalı?
- Parti birkaç seferde dönerse nasıl eşleştirilir?
- Fason sevki e-İrsaliye ile nasıl yapılır?
- Sık yapılan hatalar
- PakERP One'da fason irsaliyesi
- Sık sorulan sorular
Fason irsaliyesi nedir, satış irsaliyesinden farkı ne?
Fason irsaliyesi, malı işlenmek üzere fasoncuya gönderdiğinizi gösteren sevk belgesidir; mülkiyet sizde kalır. Satış irsaliyesinde ise mal alıcıya satılmak üzere çıkar ve arkasından fatura gelir.
Kağıt üzerinde iki belge birbirine çok benzer: ikisinde de alıcı, parça ve miktar yazar. Fark, kayıttaki etkisindedir. Satış irsaliyesi stoğu azaltır ve cari hesaba borç doğurur. Fason irsaliyesi stoğu azaltmaz; malı kendi deponuzdan fasoncuya ait bir depoya taşır. Bu fark programda ayrı bir irsaliye türüyle ya da işaretle ayrılmazsa, fasona giden mal satılmış gibi görünür. Aynı karışıklık muhasebeye de yansır: fasoncunun cari hesabı, hiç kesilmeyecek bir satış faturasını bekler gibi durur; dönem sonunda stok değeri de fasondaki mal kadar eksik çıkar. Fason irsaliyesinin asıl görevi, malın nerede olduğunu kayıtta doğru göstermektir. Fasonun genel kavramları ve akışı fason üretim takibi rehberinde anlatılıyor.
Fason sevk irsaliyesinde hangi bilgiler olmalı?
Zorunlu irsaliye bilgilerine ek olarak, fasoncunun parçayı doğru işlemesi ve dönüşte doğru eşleştirme yapılabilmesi için aşağıdaki bilgiler yazılmalıdır.
| Alan | Ne yazılır? | Neden? |
|---|---|---|
| Alıcı | Fasoncu firma | Mal onun tesisine gider |
| Parça kodu ve adı | Kendi parça numaranız ve adı | Dönüş irsaliyesinde aynı kod beklenir |
| Miktar ve birim | Adet, gerekiyorsa kg | Kaplama ve ısıl işlemde bedel çoğunlukla kg ile hesaplanır |
| Lot ya da döküm no | Gönderilen lotlar | Dönen lotun hangi lottan geldiği bilinir |
| Gönderilen aşama | Örneğin preslenmiş, ham | Fasoncu parçanın hangi durumda geldiğini bilir |
| Yapılacak işlem | Örneğin çinko kaplama, ıslah | Yanlış işlem riskini azaltır |
| Açıklama | İşlenmek üzere gönderildiği, fatura edilmeyeceği | Belgenin satış olmadığı açıkça görünür |
| Araç ve şoför | Plaka, şoför adı | Sevk kaydı ve e-İrsaliye için |
İrsaliyede bulunması zorunlu bilgiler ve düzenleme süreleri Vergi Usul Kanunu ile GİB düzenlemelerinde belirlenir; güncel hali için resmi kaynaklara ve mali müşavirinize başvurun.
Fason irsaliyesini ayrı türle kesmeye yeni başlayan firmalarda ilk mutabakatta fasoncu depolarında eski tarihli küçük bakiyeler çıkar. Bunların çoğu yıllar önce gidip dönmüş ama kaydı kapatılmamış partilerdir; geçiş sırasında her fasoncuyla bir kez sayım yapıp açılış kaydıyla başlamak bu yükü taşımayı önler.
Fason sevk irsaliyesi adım adım nasıl kesilir?
Önce türü seçin, sonra parçayı ve lotu. Sıralama doğruysa kayıt kendiliğinden fasoncu deposuna gider.
- Türü seçin: irsaliye türünü fason olarak işaretleyin. Satış irsaliyesi olarak kesilen belge, sonradan düzeltilse de stok ve cari kayıtlarında iz bırakır.
- Fasoncuyu seçin: cari kartta fasoncu işaretli olsun ve fasoncuya ait bir depo tanımlı olsun.
- Parçayı ve aşamayı girin: gönderilen parça, hangi aşamada olduğu (örneğin preslenmiş) ve hangi depodan çıktığı.
- Lotları seçin: kasa etiketlerindeki lotları seçin; birden fazla lot varsa her lotun miktarı ayrı yazılır.
- Açıklamayı yazın: "fason işlem için gönderilmiştir, fatura edilmeyecektir" gibi bir not düşülür.
- Araç ve şoför bilgisini girin ve belgeyi onaylayın.
- e-İrsaliye kapsamındaysanız gönderin: belge entegratör üzerinden iletilir; kağıt çıktı araçta kalır.
Onaydan sonra kontrol edilecek tek şey: toplam stok değişmedi mi, yalnız yer mi değişti? Fasoncu deposundaki bakiye artmış, kendi deponuzdaki azalmış olmalıdır.
Fasondan geri dönen mal nasıl kaydedilir?
Fasoncunun gönderdiği irsaliyeyle, bir geliş kaydı olarak. Gelen miktar fasoncu deposundan düşer; aynı parça yeni aşamada (örneğin kaplanmış) ve yeni bir lotla kendi deponuza girer. Yeni lot, giden lota bağlanır.
Fasoncu dönüşte genellikle iki belge gönderir: malı geri getiren irsaliye ve işçilik bedelinin faturası. İkisi aynı gün gelmeyebilir. İrsaliye mal hareketini, fatura hizmet bedelini kaydeder; fatura, irsaliyedeki adetle karşılaştırılarak onaylanır.
Örnek (açıklama için): kaplamaya 5.000 adet gövde gönderildi. Fasoncunun irsaliyesinde 4.960 adet kaplanmış gövde ve 25 adet fire bildirildi.
- Giden 5.000 adet, fasoncu deposuna girdi.
- Gelen 4.960 adet, fasoncu deposundan düştü ve kaplanmış olarak geri alındı.
- Bildirilen 25 adet fire ayrıca kaydedildi.
- Fasoncu deposunda kalan: 5.000 − 4.960 − 25 = 15 adet.
Bu 15 adet ya fasoncuda hâlâ duran bir kasadır ya da kaydedilmemiş bir kayıptır. Ay sonu mutabakatında sorulacak ilk kalem budur; yöntemi fasoncudaki stok takibi yazısında. Fasonda fire ve eksik parçanın nasıl yönetileceği ayrıca fasonda fire ve eksik parça yazısında ele alınıyor.
Fason irsaliyesinde adet mi, kg mı yazılmalı?
İkisi birden, ama biri esas birim olarak. Stok adetle tutuluyorsa esas birim adettir; fasoncu bedeli kg ile hesaplıyorsa kg ikinci birim olarak aynı satıra yazılır.
Örnek (açıklama için): 5.000 adet gövde, parça ağırlığı 0,42 kg. İrsaliyede 5.000 adet ve 2.100 kg yazılır. Fasoncu faturayı kg ile keser; kaplama sonrası parça biraz ağırlaşabilir, bu yüzden faturadaki kg ile sevkteki kg birebir tutmayabilir. Mutabakat adet üzerinden yapılır, kg yalnız bedel kontrolünde kullanılır.
Tartım yerine hesapla kg yazılıyorsa hesabın dayandığı birim ağırlık stok kartında güncel tutulmalıdır. Aksi halde fasoncunun tartısıyla sizin hesabınız arasındaki fark her ay yeniden tartışılır.
Parti birkaç seferde dönerse nasıl eşleştirilir?
Her dönüş ayrı bir geliş kaydıdır ve her biri giden lotlara bağlanır. Fasoncu 5.000 adetlik partiyi üç kamyonla geri gönderebilir; önemli olan her gelişin hangi sevkten düştüğünün bilinmesidir.
- Geliş kaydında fasoncunun irsaliye numarası mutlaka yazılır; mutabakatta iki tarafın belgeleri bu numarayla eşlenir.
- Aynı parçadan birden fazla açık sevk varsa, dönüş en eski sevkten düşülür (ilk giren ilk çıkar), aksi fasoncu tarafından açıkça belirtilmedikçe.
- Dönen miktar gidenden fazla görünüyorsa, büyük olasılıkla bir sevk kaydı girilmemiştir; geliş onaylanmadan önce sevk tarafı kontrol edilir.
Fason sevki e-İrsaliye ile nasıl yapılır?
e-İrsaliye kapsamındaki bir firma için fason sevki de irsaliye gerektiren bir mal hareketidir ve e-İrsaliye olarak düzenlenir. Belge programdan özel entegratör üzerinden gönderilir; kapsam ve uygulama ayrıntıları GİB'in güncel düzenlemelerine bağlıdır.
Pratikte dikkat edilecek noktalar:
- Fason irsaliyeleri için ayrı bir belge serisi kullanmak, satış irsaliyeleriyle karışmayı önler ve arşivde aramayı kolaylaştırır.
- Fasoncunun adres ve vergi bilgileri cari kartta eksiksiz olmalıdır; eksik adres, e-İrsaliyenin reddedilme nedenlerinden biridir.
- Fiili sevk tarihi ve saati, kamyonun gerçekten çıktığı zamanı göstermelidir.
- Fasoncudan dönen e-İrsaliye gelen belge olarak alınır ve geliş kaydıyla eşleştirilir.
Sık yapılan hatalar
- Fason sevkini satış irsaliyesiyle kesmek: mal satılmış görünür, dönüşte "fazla" stok çıkar.
- Tüm fasoncuları tek bir depoda toplamak: "kaplamacıda ne var" sorusu yine telefonla cevaplanır.
- Lotu yazmamak: dönen kaplanmış lotun hangi ham lottan geldiği bilinmez, geri izleme kopar.
- Gelişi fatura gelince girmek: mal günlerce depoda durur ama kayıtta fasoncuda görünür.
- Fireyi kaydetmemek: fasoncu deposunda yıllarca kapanmayan küçük bakiyeler birikir.
- Adet ile kg'yi karıştırmak: kg ile gönderilip adet ile geri alınan parti, mutabakatta hiç tutmaz.
- Açıklamayı boş bırakmak: belgeyi gören fasoncu muhasebesi ya da denetçi, irsaliyenin satış olmadığını ilk bakışta anlayamaz.
- Fasoncunun irsaliye numarasını yazmamak: ay sonunda iki tarafın listeleri belge belge eşlenemez.
PakERP One'da fason irsaliyesi
PakERP One ücretsiz bir üretim ERP'sidir; fason irsaliyesi satış ve satınalma irsaliyesi ekranlarından kesilir, ayrı bir eklenti gerekmez.
- 801 Cari Kartlar: fasoncu cari "Fasoncu" olarak işaretlenir; fasoncuya ait depo tanımlanır.
- 102 Satış İrsaliyeleri: İrsaliye Türü "Fason" seçilir. Satırda stok seçilince fason operasyonunun giriş niteliği ve kaynak depo gelir; lot, satırda "Lot Seç" ile depo ve nitelikteki eldeki lotlardan seçilir. Onayda mal, nitelik ve lotu korunarak fasoncu deposuna transfer edilir. İrsaliye açık iş emrinin fason operasyonuna kendiliğinden bağlanır; plaka ve şoför kayıtlı listeden gelir; belge e-İrsaliye olarak gönderilir (965 Entegratör Ayarları).
- 202 Alış İrsaliyesi: İrsaliye Türü "Fason" ile geliş girilir. Gelen miktar fasoncu deposundan düşer, aynı kart yeni nitelik ve yeni lotla girer; geliş iş emrinin ilerlemesine işlenir.
- 8124 Fason Siparişleri, 8125 / 8126 fason sevk ve geliş, 8127 Fason Stok Mutabakatı ile fasoncudaki bakiye izlenir.
- Üretim Panosu ▸ Fasonda: her fasoncu bir sütundur; stok, nitelik, adet ve bekleme süresi görünür. 8135 İzlenebilirlik dönen lottan giden lota zinciri şema olarak gösterir.
Ayrıntı: Fason Takibi.