e-Fatura, GİB sistemine kayıtlı mükellefler arasında kesilen elektronik faturadır; e-Arşiv, kayıtlı olmayan alıcıya kesilen elektronik faturadır; e-İrsaliye, sevk irsaliyesinin elektronik halidir. Belgeler GİB'e özel entegratör üzerinden UBL biçiminde gider. ERP içinden gönderim, ayrı portala girmeyi ve belgeyi iki kez yazmayı ortadan kaldırır.
Kamyon rampaya yanaştı, şoför bekliyor, sevkiyat sorumlusu irsaliyeyi kesti ama entegratör "fiili sevk zamanı düzenleme zamanından önce olamaz" diye belgeyi geri çevirdi. Başka bir gün aynı numara iki programdan kesildi ve ikinci belge "daha önce işlenmiştir" hatasıyla kaldı. e-belge kâğıdın dijital kopyası değildir: kuralları olan, her alanı denetlenen, gönderildikten sonra geri alınamayan bir kayıttır. Bu yazıda e-Fatura, e-Arşiv Fatura ve e-İrsaliye'nin ne olduğunu, hangi durumda hangisinin kesildiğini, üretim firmasında en çok nerede hata yapıldığını ve PakERP One'da bu belgelerin nasıl kesildiğini anlatıyoruz.
İçindekiler
e-Fatura, e-Arşiv ve e-İrsaliye nedir?
e-Fatura, Gelir İdaresi Başkanlığı'nın (GİB) belirlediği UBL-TR biçiminde hazırlanan ve iki kayıtlı kullanıcı arasında elektronik ortamda iletilen faturadır. Hukuki niteliği kâğıt faturayla aynıdır; farkı, belgenin bir XML dosyası olması, mali mühür ya da e-imza ile imzalanması ve GİB sistemi üzerinden karşı tarafa ulaşmasıdır. Yazdırılan PDF yalnız bir görseldir; asıl belge XML'dir.
e-Arşiv Fatura, e-Fatura kullanıcısı olmayan alıcıya (nihai tüketici ya da sisteme kayıtlı olmayan firma) kesilen elektronik faturadır. Satıcı faturayı yine elektronik düzenler, saklar ve raporlar; alıcıya e-posta ya da kâğıt çıktı olarak ulaştırır. Hangisinin kesileceğini alıcının vergi numarası belirler: alıcı e-Fatura mükellefleri listesindeyse e-Fatura, değilse e-Arşiv.
e-İrsaliye, sevk irsaliyesinin elektronik karşılığıdır. Mal fiilen yola çıkmadan önce düzenlenir, entegratör aracılığıyla alıcıya iletilir ve araçta kâğıt irsaliye yerine belgenin bir çıktısı ya da numarası taşınır. Alıcı malı teslim alınca irsaliye yanıtı ile kabul, kısmi kabul ya da ret bildirir.
Hangi firmanın bu sistemlere geçmek zorunda olduğu, ciro ve sektör ölçütlerine göre Vergi Usul Kanunu genel tebliğleriyle belirlenir ve eşikler zaman zaman değişir. Güncel eşik için mali müşavirinize ve GİB duyurularına bakmak gerekir; bu yazı zorunluluğu değil, işleyişi anlatır.
Neden önemli: kâğıttan farkı nerede başlar?
Kâğıt faturada yanlış yazılan bir tutar, kaşesi basılmadan önce yırtılıp yeniden yazılabilirdi. e-Fatura gönderildiği anda karşı tarafın sistemine, GİB kayıtlarına ve çoğu zaman karşı tarafın muhasebe programına düşer. Geri çağırmak yoktur; düzeltme ancak iade faturası ya da taraflarca yürütülen iptal süreciyle yapılır. Bu yüzden e-belgede asıl iş göndermek değil, göndermeden önce doğru hazırlamaktır.
Üretim firması için ikinci fark hızdır. Gelen e-faturalar ve e-irsaliyeler elektronik olduğu için alış tarafında kimse faturayı elle yeniden yazmak zorunda değildir: tedarikçinin gönderdiği satırlar, miktarlar, birim fiyatlar ve KDV doğrudan alış faturasına çevrilebilir. Doğru kurulduğunda bu, ay sonunda muhasebenin önüne gelen "şu fatura sistemde yok" listesini bitirir.
Üçüncü fark izdir. Her e-belgenin evrensel bir kimliği (ETTN), gönderim zamanı, zarf numarası ve alıcı yanıtı vardır. Müşteri "faturanız gelmedi" dediğinde tartışma yerine durum kodu konuşur: gönderildi, alıcıya ulaştı, kabul edildi ya da reddedildi.
Senaryolar ve belge tipleri
e-Faturada iki kavram karıştırılır: senaryo (profil) ve fatura tipi. Senaryo belgenin nasıl yürüyeceğini, tip ise ne tür bir işlem olduğunu söyler.
| Senaryo | Ne zaman | Alıcı yanıtı |
|---|---|---|
| Temel fatura | Standart ticari satış | Sistem üzerinden ret yok; itiraz ticari yollarla |
| Ticari fatura | Alıcının kabul ya da ret yanıtı istenen satış | Alıcı yasal süre içinde kabul ya da ret yanıtı gönderir |
| e-Arşiv | Alıcı e-Fatura kullanıcısı değilse | Yanıt yok; satıcı raporlar |
| İhracat | Yurt dışı satış, gümrük süreciyle | Özel akış |
Fatura tipi ise şunlardan biridir: Satış, İade, Tevkifat, İstisna, Özel Matrah, İhraç Kayıtlı. Metal işleyen bir yan sanayide en çok karşılaşılanlar satış, iade ve tevkifattır; demir-çelik ürün satışında tevkifatlı fatura sıradan bir iştir. İstisna tipinde, KDV'nin neden hesaplanmadığını açıklayan istisna kodu zorunludur: yatırım teşvik belgesi kapsamındaki makine teslimi bunun tipik örneğidir. Tevkifat için ayrıca KDV Tevkifatı yazımıza bakın.
Dövizli faturada döviz kuru bilgisi zorunludur. Euro ile çalışan bir otomotiv müşterisine kesilen faturada kur alanı boş kalırsa belge entegratörde reddedilir; çoğu firma bu hatayı ilk dövizli e-faturada öğrenir.
Belge numarası, ETTN ve seri düzeni
e-belge numarası 16 karakterdir: 3 karakterlik seri, 4 haneli yıl ve 9 haneli sıra.
ALT2026000001146 ALT serisinin 2026 yılındaki 1.146. belgesidir. Firma
birden fazla seri kullanabilir: e-Fatura için bir seri, e-Arşiv için başka, e-İrsaliye
için başka, fason irsaliyeleri için ayrı bir seri. Önemli olan, bir numaranın aynı
seride bir kez kullanılmasıdır; aynı numara ikinci kez gönderildiğinde entegratör
belgeyi "daha önce işlenmiştir" diye geri çevirir.
ETTN (evrensel tekil tanımlama numarası) her belgeye verilen UUID biçiminde kimliktir. Numara insan içindir, ETTN sistem içindir. Aynı numarayla iptal edilip yeniden düzenlenen bir faturanın ETTN'si farklıdır; entegratörde belge ararken ETTN daha güvenilir anahtardır.
Seri düzeninde sahada en çok görülen sorun, geçiş döneminde iki programın aynı seriden numara vermesidir. Eski ERP IRA serisinden 57 numarayı keserken yeni sistemin sayacı da 57'de duruyorsa ikinci belge reddedilir. Geçişte ya seriler ayrılmalı ya da eski programdan kesim tamamen durdurulmalıdır. Bu konuyu ERP Geçiş Rehberi'nde ayrıca ele alıyoruz.
e-İrsaliye akışı: sevkten yanıta
e-İrsaliye kâğıt irsaliyenin taşıdığı bütün bilgiyi taşır, ama bunları bir şema kuralına göre ister. Sahada şu sıra işler:
- Sevk hazırlığı: hangi stok, hangi lot, kaç adet ve kaç kilo gideceği belli olur. Lot bilgisi irsaliyede doğru değilse müşterinin giriş kontrolünde ve olası bir geri çağırmada izlenebilirlik kopar.
- Taşıma bilgisi: şoför adı soyadı, T.C. kimlik numarası, araç plakası ve varsa dorse plakası ya da taşıyıcı firma. Her sevkte aynı şoför yeniden yazılıyorsa kayıt tutmak zaman kazandırır.
- Sevk adresi: teslim adresinin il, ilçe, ülke ve posta kodu alanları dolu olmalıdır. Cari kartta adres eksikse belge şema denetiminden döner.
- Fiili sevk tarihi ve saati: düzenleme zamanına eşit ya da ondan ileri olmalıdır. Saat girilmeyip 00:00 kalırsa belge reddedilir.
- Gönderim ve yanıt: belge alıcıya ulaşır; alıcı teslim aldığında irsaliye yanıtıyla kabul, kısmi kabul ya da ret bildirir. Kısmi kabulde eksik ya da hasarlı miktar yanıtta yer alır.
- Faturalaştırma: irsaliye, teslimden itibaren yasal süre (7 gün) içinde faturaya bağlanır. Birden fazla irsaliye tek faturada toplanabilir.
Fason irsaliyesi de bir e-İrsaliyedir. Kaplamaya ya da ısıl işleme giden parti satış değildir, stok fasoncu deposuna transfer olur; ama belge yine GİB'e gider. Fason irsaliyelerini ayrı bir seriden (örneğin FSN) kesmek, satış irsaliyeleriyle karışmasını önler ve fason takibini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
Alıcının mükellefiyeti kontrol edilmiyor
Müşteri geçen ay e-Arşiv alıyordu, bu ay e-Fatura kullanıcısı oldu. Eski alışkanlıkla e-Arşiv kesilirse belge yanlış türde gitmiş olur. Her faturada alıcının güncel mükellef durumu sorgulanmalıdır; bunu insan hafızasına bırakmak hataya açıktır.
Aynı numara iki kez kullanılıyor
İki program, iki şube ya da elle değiştirilen bir numara aynı seriden aynı sırayı verir. İkinci belge reddedilir, sevkiyat bekler. Seri başına tek sayaç olmalıdır.
Gönderilmiş belge "yeniden gönderilir"
Entegratör "gönderiliyor" yanıtı verdiğinde belge yerel kayıtta hâlâ bekliyor görünebilir. Kullanıcı tekrar gönder dediğinde entegratör belgeyi zaten aldığı için hata döner ve kayıt yanlışlıkla hataya düşer. Doğru yöntem, gönderilmiş görünen belgede önce durum sorgulamaktır.
Adres, plaka, TCKN eksik
Kâğıt irsaliyede boş bırakılan alan kimseyi durdurmazdı; e-İrsaliyede şema denetimi belgeyi durdurur. Cari kartındaki sevk adresleri ve şoför kayıtları bir kez düzgün girilirse bu hatalar kaybolur.
Gelen faturalar elle yeniden yazılıyor
Gelen e-faturayı PDF'ten okuyup alış faturasına elle girmek, e-belgenin getirdiği kazancı çöpe atmaktır. Hem zaman kaybıdır hem yazım hatası üretir. Gelen belge doğrudan alış faturasına çevrilmeli, belgenin XML ve PDF'i kayda ek olarak kalmalıdır.
Canlı ve test ortamı karışıyor
Entegratör kurulumunda test ortamında yapılan denemeler canlı sayaçları ilerletebilir ya da canlı belgenin durumunu ezebilir. Gönderim, gelen belge okuma ve alıcı yanıtı (kabul/ret) için canlı-test ayrımı ayrı ayrı yönetilmelidir.
PakERP One'da e-belge nasıl çalışır?
PakERP One'da e-belge ayrı bir program değil, satış ve satınalma belgelerinin son adımıdır. Entegratör olarak Digital Planet (Sovos) bağlantısı kullanılır; ayarlar bir kez yapılır, sonra belge ekranları kendi işini görür.
Tam boyut- Satış irsaliyesi (102) Kaydet'e basıldığında denetlenir, onaylanır ve "e-İrsaliye gönderilsin mi?" diye sorulur. Evet derseniz belge gider; hayır derseniz onaylı olarak bekler. Canlı ortamda gönderim öncesi "bu belge gerçekten GİB'e gönderilecek" uyarısı çıkar.
- Şoför ve plaka yazıldıkça kayda eklenir; sonraki irsaliyede şoför seçilince TCKN, araç ve taşıyıcı kendiliğinden gelir. Aynı cariye kesilen son irsaliyenin sevk bilgileri yeni irsaliyeye önerilir.
- Faturalaştır: onaylı irsaliyeden sağ tık ile fatura hazırlanır. Kaydet'e basılana kadar hiçbir şey yazılmaz; form kapatılırsa numara harcanmaz, taslak kalmaz.
- Mükellef durumu 964 ekranında sorgulanır; yerel önbellek sayesinde entegratöre ulaşılamadığında da cevap verir. Fatura türü (e-Fatura / e-Arşiv) buna göre seçilir.
- Numara çakışması: e-İrsaliye numarası entegratörde doluysa kuyruğa alırken aynı seriden sonraki boş numaraya geçilir; gönderim sırasında "daha önce işlenmiştir" yanıtı gelirse belge yeni numarayla bir kez daha gönderilir.
- Gelen belgeler 961 (e-Fatura) ve 1004 (e-İrsaliye) ekranlarına çekilir; "Alış Faturası Oluştur" taslak alış faturası üretir, dövizli faturada kur belge tarihinden önceki iş gününün TCMB satış kuru olarak gelir. Belgenin UBL ve PDF'i kayda ek olarak görünür.
Satış ▸ 102 Satış İrsaliyeleri kaydet → onay → e-İrsaliye · Satış ▸ 101 Satış Faturaları kaydet → onay → "e-fatura gönderilsin mi?" · 962 Giden E-Faturalar, 916 Giden E-Arşiv, 1003 Giden E-İrsaliyeler durum takibi · 961 Gelen E-Faturalar ve 1004 Gelen E-İrsaliyeler çekme ve alış faturasına çevirme · 963 Kabul / Ret · 964 Mükellef Sorgulama · 965 Entegratör Ayarları · 17 Belge Numaralama seriler · 22 KDV İstisna Kodları. Modül ayrıntısı için e-Belge sayfasına bakın.
Birkaç ayrıntı sahada fark yaratır. Dövizli faturada kur bilgisi UBL'e her zaman yazılır, böylece entegratör reddi yaşanmaz. Faturanın altına vade notu ("Vade: 60 gün - Vade Tarihi: …") otomatik eklenir. Belge kalemlerinde stok kodu ve adı birlikte yazılır; müşterinin giriş kontrolü kendi parça numarasını görür. Teşvik belgesi kapsamındaki makine satışında YTB numarası, makine adı ve harcama tipi satır sütunlarında görünür. Satış irsaliyesinde fiyat ekranda girilebilir ama e-İrsaliye görseline ve PDF'e basılmaz.
Gönderilmiş belgenin durumu sorgulandığında entegratör belgenin portaldan silindiğini bildirirse PakERP One yerel kaydı iptal olarak işaretler ve ticari belge iptal edilebilir hâle gelir. Gönderilmemiş bir belge silinirse, sayacın verdiği son numaraysa numara seriye geri döner; seride boşluk oluşmaz.
e-belge bir kez doğru kurulduğunda sevkiyat sorumlusunun işi irsaliyeyi kesip "evet" demekten ibaret kalır. Zor olan kurulumdur: seriler, cari adresleri, istisna kodları, mükellef listesi. PakERP One bunları geçmiş belgelerinizden okuyarak önerir ve ücretsiz masaüstü program ile bulut sunucuda çalışır.